ତିର୍ଯଗ୍ଜାତିସମାରମ୍ଭସ୍ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵାଵଧୀରିତଃ । ଲୋଲୋ ବାଲଜନାଚାରୋ ମରଣାଦ୍ ଅପି ଦୁଃଖଦଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ, ପଶୁମାନେ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବିବେକୀ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବେଶି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଘନାଜ୍ଞାନାଂ ନାନାସଙ୍କଲ୍ପପେଲଵମ୍ । ବାଲ୍ଯମ୍ ଆଲୂନସଂଶୀର୍ଣମନଃ କସ୍ଯ ସୁଖାଵହମ୍
ଘନ ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ଏହି ଶିଶୁବୟସରେ, ଯାହାର ମନ ଆଘାତ ଓ ବିକଳତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେ କିଏ ସେଠାରେ ସୁଖ ପାଇପାରିବ?
ଜଡଶ୍ଯାମଲଯାଜସ୍ରଂ ଜାତଭୀତ୍ଯା ପଦେ ପଦେ । ଯଦ୍ ଭଯଂ ଶୈଶଵେ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କସ୍ଯାମ୍ ଆପଦି ତଦ୍ ଭଵେତ୍
ଅନ୍ଧକାର ଓ ମୂଢତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଯେଉଁ ଭୟ ଶିଶୁବୟସରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖକୁ କିଏ ଜାଣିଶୁଣି ଭୋଗିବାକୁ ଚାହିଁବ?
ଲୀଲାସୁ ଦୁର୍ଵିଲାସେଷୁ ଦୁରୀହାସୁ ଦୁରାଶଯେ । ପରମଂ ମୋହମ୍ ଆଦତ୍ତେ ବାଲୋ ବଲଵଦାପଦମ୍
ଖେଳ, ଅନୁଚିତ ମଜା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ମିଥ୍ୟା ଆଶାରେ ଲିନ ଥିବା ଶିଶୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଵିକଲ୍ପକଲିଲାରମ୍ଭଂ ଦୁର୍ଵିଲାସଂ ଦୁରାସ୍ପଦମ୍ । ଶୈଶଵଂ ଶାସନାଯୈଵ ପୁରୁଷସ୍ଯ ନ ଶାନ୍ତଯେ
ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତା, ଅନୁଚିତ ମଜା ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଆଶାରେ ଭରିଥିବା ଶିଶୁବୟସ, ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ଯେ ଦୋଷା ଯେ ଦୁରାଚାରା ଦୁଷ୍କ୍ରମା ଯେ ଦୁରାଧଯଃ । ତେ ସର୍ଵେ ସଂସ୍ଥିତା ବାଲ୍ଯେ ଦୁର୍ଗର୍ତ ଇଵ କୌଶିକାଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ଖରାପ ଆଚରଣ, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି, ସେସବୁ ଶିଶୁବୟସରେ ଗଭୀର ଜଳରେ କୁମିର ପରି ରହିଥାଏ।
ବାଲ୍ଯଂ ରମ୍ଯମ୍ ଇତି ଵ୍ଯର୍ଥବୁଦ୍ଧଯଃ କଥଯନ୍ତି ଯେ । ତାନ୍ ମୂର୍ଖପୁରୁଷାନ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ହତଚେତସଃ
ଯେମାନେ ଅବିବେକୀ ହୋଇ, 'ଶିଶୁବୟସ୍ ମଧୁର' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏମାନେ ମୂର୍ଖ ଏବଂ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ।
ଯତ୍ର ଲୋଲାକୃତି ମନଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ଵୃତ୍ତିଷୁ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯମ୍ ଅପି ତତ୍ କଥଂ ଭଵତି ତୁଷ୍ଟଯେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ କାମନାରେ ଘୁରୁଛି, ସେଠି ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେମିତି ସନ୍ତୋଷ ଦେଇପାରିବ?
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଚୈଵ ହି । ମନଶ୍ ଚଞ୍ଚଲତାମ୍ ଏତି ବାଲ୍ଯେ ଦଶଗୁଣଂ ମୁନେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ମୁନି, ଶିଶୁବୟସ୍ରେ ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ହୁଏ।
ମନଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଚଲଂ ବାଲ୍ଯଂ ଚ ଚଲତାଵରମ୍ । ତଯୋସ୍ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋସ୍ ତାତ କେନୈଵାନ୍ତଃ କୁଚାପଲେ
ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଶିଶୁବୟସ୍ ଅସ୍ଥିରତାର ଶିଖର; ଏହି ଦୁଇଏ ମିଶିଗଲେ, ହେ ପୁତ୍ର, ମନର ଭିତରେ କେଉଁଠି ଯେ କେତେ ଅସ୍ଥିରତା ହୁଏ, କିଏ ବୁଝିପାରିବ?
ସ୍ତ୍ରୀଲୋଚନୈସ୍ ତଡିତ୍ପୁଞ୍ଜୈର୍ ଜ୍ଵାଲାମାଲୈସ୍ ତରଙ୍ଗକୈଃ । ଚାପଲଂ ଶିକ୍ଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଶୈଶଵାନ୍ ମନସୋ ଽଥ ଵା
ନାରୀମାନେ ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ଝଲକ ଦେଖାଯାଏ, ଅଗ୍ନିର ମାଳା ଓ ତରଙ୍ଗରେ ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଏ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳତା କେବେ ଶିଶୁବୟସ୍ରୁ, କେବେ ମନରୁ ଶିଖାଯାଏ।
ଶୈଶଵଂ ଚ ମନଶ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵାସ୍ଵ୍ ଏଵ ହି ଵୃତ୍ତିଷୁ । ଭ୍ରାତରାଵ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯେତେ ସତତଂ ଭଙ୍ଗୁରସ୍ଥିତୀ
ଶିଶୁବୟସ୍ ଓ ମନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସବୁବେଳେ ଭାଇମାନେ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି—ସେମାନେ ସଦା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଚଳ।
ସର୍ଵାଣି ଦୁଷ୍ଟଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଦୋଷା ଦୁରାଶଯାଃ । ବାଲ୍ଯମ୍ ଏଵୋପଜୀଵନ୍ତି ଶ୍ରୀମନ୍ତମ୍ ଇଵ ମାନଵାଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ ଖରାପ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ, ଏହାମାନେ ଶିଶୁବୟସରେ ଏଭଳି ଉତ୍ସାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଲୋକମାନେ ଧନୀଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ନଵଂ ନଵଂ ପ୍ରୀତିକରଂ ନ ଶିଶୁଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଯଦି । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ ଅସୌ ଯାତି ଵିଷଵେଗସ୍ଯ ମୂର୍ଛନାମ୍
ଯଦି ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଓ ପ୍ରିୟ କିଛି ପାଉନାହିଁ, ସେ ବିଷର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ତୋକେନ ଵଶମ୍ ଆଯାତି ସ୍ତୋକେନୈତି ଵିକାରିତାମ୍ । ଅମେଧ୍ଯ ଏଵ ରମତେ ବାଲଃ କୌଲେଯକୋ ଯଥା
ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିଶୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ସେ ମଳିନ ଜିନିଷରେ ହିଁ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଯେପରି କୌଳେୟ ଗୋତ୍ରର ଛୁଆ।
ଅଜସ୍ରଂ ବାଷ୍ପଵଦନଃ କର୍ଦମାନ୍ତର୍ ଜଡାଶଯଃ । ଵର୍ଷୋକ୍ଷିତସ୍ଯ ତପ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥଲସ୍ଯ ସଦୃଶଶ୍ ଶିଶୁଃ
ଶିଶୁ ସବୁବେଳେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ମନ ମଳିନ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ବର୍ଷାପାନିରେ ଭିଜିଥିବା ତାପିତ ଜମିର ଭଳି ଅନ୍ତରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅଜ୍ଞ।
ଭଯାହାରପରଂ ଦୀନଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟାଭିଲାଷି ଚ । ଲୋଲବୁଦ୍ଧିର୍ ଵପୁର୍ ଧତ୍ତେ ବାଲୋ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଭୟଭିତ, ଖାଦ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଯାହା ଦେଖେ ତାହା ଚାହାଁଥିବା, ଶିଶୁର ଅସ୍ଥିର ମନ ଓ ଦେହ କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଛି।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାଭିଲଷିତାନ୍ ଭାଵାନ୍ ଅପ୍ରାପ୍ଯ ତପ୍ତଧୀଃ । ଦୁଃଖମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅବଲୋ ବାଲୋ ଵିନିକୃତ୍ତ ଇଵାଶଯେ
ନିଜ ମନର ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ପୂରଣ ନ କରିପାରି, ଦୁର୍ବଳ ଶିଶୁ ତାଙ୍କର ମନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ହୃଦୟ କଟାଯାଇଥିବା ପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ଦୁରୀହାଲବ୍ଧଲକ୍ଷ୍ଯାଣି ବହୁପକ୍ଷୋଲ୍ଵଣାନି ଚ । ବାଲସ୍ଯ ଯାନି ଦୁଃଖାନି ମୁନେ ତାନି ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ହେ ମୁନି, ଛୁଆର ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ କାହାର ସହିତ ମିଳେନାହିଁ—ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ସେ ଅନେକ ଦିଗରେ ଟାଣିଯାଉଛି।
ବାଲୋ ବଲଵତାଶ୍ଵ୍ ଏଵ ମନୋରଥଵିଲାସିନା । ମନସା ତପ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମେଣେଵ ଵନସ୍ଥଲମ୍
ଛୁଆ, କଳ୍ପନାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଯାଏ।
ଵିଦ୍ଯାଗୃହଗତୋ ବାଲଃ ପରାମ୍ ଏତି କଦର୍ଥନାମ୍ । ଆଲାନ ଇଵ ନାଗେନ୍ଦ୍ରୋ ଵିଷଵୈଷମ୍ଯଭୀଷଣାମ୍
ଯେତେବେଳେ ଛୁଆ ପଢ଼ାଶାଳାକୁ ଯାଏ, ସେ ଅତି କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରେ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସାପ ଦୂର୍ବଳ ଓ ବିଷର ଭୟରେ ବନ୍ଧା ହୋଇଥାଏ।
ନାନାମନୋରଥମଯୀ ମିଥ୍ଯାକଲ୍ପିତକଲ୍ପନା । ଦୁଃଖାଯାତ୍ଯନ୍ତଦୀର୍ଘାଯ ବାଲତା ପେଲଵାଶଯା
ଛୁଆବେଳି ଦୁର୍ବଳ ହୃଦୟ ଓ ଅନେକ ଭ୍ରମ ଓ ମିଥ୍ୟା ଇଚ୍ଛାରେ ଭରିଆ, ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖ ଦିଏ।
ସମ୍ଭୃଷ୍ଟଂ ତୁହିନଂ ଭୋକ୍ତୁମ୍ ଇନ୍ଦୁମ୍ ଆଦାତୁମ୍ ଅମ୍ବରାତ୍ । ଵାଞ୍ଛ୍ଯତେ ଯେନ ମୌର୍ଖ୍ଯେଣ ତତ୍ ସୁଖାଯ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମୂର୍ଖତାରେ କେହି ରନ୍ଧା ହିମ ଖାଇବା କିମ୍ବା ଆକାଶରୁ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଧରିବାକୁ ଚାହେ, ସେଥିରେ କିପରି ସୁଖ ମିଳିପାରିବ?
ଅନ୍ତଶ୍ଚିତେର୍ ଅଶକ୍ତସ୍ଯ ଶୀତାତପନିଵାରଣେ । କୋ ଵିଶେଷୋ ମହାବୁଦ୍ଧେ ବାଲସ୍ଯୋର୍ଵୀରୁହସ୍ଯ ଚ
ଯାହାର ମନ ତାପ ଓ ଶୀତକୁ ରୋକିପାରିବାରେ ଅସମର୍ଥ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧି, ସେଠାରେ ଛୁଆ, ଗଛ କିମ୍ବା ଉଦ୍ଭିଦ ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ ଅଛି?
ଉଡ୍ଡୀନମ୍ ଅଭିଵାଞ୍ଛନ୍ତି ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ କ୍ଷୁତ୍ପରାଯଣାଃ । ଭଯାହାରପରା ନିତ୍ଯଂ ବାଲା ଵିହଗଧର୍ମିଣଃ
ପିଲାମାନେ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପରି ଦୁଇଟି ପଖା ଦ୍ୱାରା ଉଡିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁବେଳେ ଭୋକରେ ହେଉଛନ୍ତି ଏବଂ ଭୟ ଓ ଖାଦ୍ୟ ନେଇ ସଦା ଚିନ୍ତିତ ରହନ୍ତି।
ଶୈଶଵେ ଗୁରୁତୋ ଭୀତିର୍ ମାତୃତଃ ପିତୃତସ୍ ତଥା । ଜନତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠବାଲାଚ୍ ଚ ଶୈଶଵଂ ଭଯମନ୍ଦିରମ୍
ଶିଶୁବୟସରେ ଶିକ୍ଷକ, ମାଆ, ବାପା, ଲୋକମାନେ ଓ ବଡ଼ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଭୟ ଲାଗେ; ଶିଶୁବୟସ ସତ୍ୟରେ ଭୟର ଘର।
ସକଲଦୋଷଦଶାଵିହତାଶଯଂ ଶରଣମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଵିଵେକଵିଲାସିନଃ । ଇହ ନ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଏଵ ମହାମୁନେ ଭଵତି ବାଲ୍ଯମ୍ ଅଲଂ ପରିତୁଷ୍ଟିଦମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ଏବଂ ଅବିବେକରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ହେ ମହାମୁନି, ଏଠାରେ କାହା ପାଇଁ ଶିଶୁବୟସ କେବେ ସଠିକ୍ ସନ୍ତୋଷ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ।
ବାଲ୍ଯାନର୍ଥମ୍ ଅଥ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁମାନ୍ ଅଭିହତାଶଯଃ । ଆରୋହତି ନିପାତାଯ ଯୌଵନଶ୍ଵଭ୍ରସମ୍ଭ୍ରମମ୍
ତାପରେ ଶିଶୁବୟସର ଅସୁଖ ଛାଡ଼ି, ଆଶା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଯୁବବୟସର ଅସ୍ଥିର ମେଘକୁ ଆରୋହଣ କରେ, କିନ୍ତୁ ପୁଣି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଏ।
ତତ୍ରାନନ୍ତଵିଲାସସ୍ଯ ଲୋଲସ୍ଯ ସ୍ଵସ୍ଯ ଚେତସଃ । ଵୃତ୍ତୀର୍ ଅନୁସରନ୍ ଯାତି ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖତରଂ ଜଡଃ
ସେଠାରେ ନିଜ ମନର ଅନେକ ଚଞ୍ଚଳ ଚେଷ୍ଟାକୁ ଅନୁସରି, ମୂଢ଼ ଲୋକ ଦୁଃଖରୁ ଆଉ ବଡ଼ ଦୁଃଖକୁ ଯାଏ।
ସ୍ଵଚିତ୍ତବିଲସଂସ୍ଥେନ ନାନାସମ୍ଭ୍ରମକାରିଣା । ବଲାତ୍ କାମପିଶାଚେନ ଵିଵଶଃ ପରିଭୂଯତେ
ନିଜ ମନର ଗୁହାରେ ରହୁଥିବା ଏବଂ ଅନେକ ବିକଳତା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା କାମ ରୂପୀ ପିଶାଚ ଦ୍ୱାରା ବଳବାନ ଭାବେ ବଶୀଭୂତ ହୋଇ, ସେ ଅସହାୟ ହୋଇପଡ଼େ।