ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସତ୍ଯଂ ତେନ ହତାତ୍ମନା । ଚିତ୍ରଂ ଦଗ୍ଧଶରୀରେଣ ଜନତା ଵିପ୍ରଲଭ୍ଯତେ
ଯାହାର ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ତାହା ସତ୍ତ୍ୱେ ଲୋକେ ଏମିତି ଜଣେ ମୃତ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଠାରେ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ — ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ।
ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ ନିର୍ଝରାମ୍ବୁକଣୋ ଯଥା । ପତତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଅଯତ୍ନେନ ଜର୍ଜରଃ କାଯପଲ୍ଲଵଃ
ଯେପରି ଝରଣାର ଜଳବିନ୍ଦୁ କିଛି ଦିନ ପରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଛାଡି ଝରିପଡ଼େ, ସେପରି ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
କାଯୋ ଽଯମ୍ ଅଚିରାପାଯୋ ବୁଦ୍ବୁଦୋ ଽମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଇଵ । ଵ୍ଯର୍ଥଂ କାର୍ଯପରାଵର୍ତେ ପରିସ୍ଫୁରତି ନିଷ୍ଫଲଃ
ଏହି ଦେହ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ରହେ, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଫେନା ପରି; ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ କାମରେ ଲାଗି ଅନବରତ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିକାରେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମପତ୍ତନେ । କାଯେ ସ୍ଫୁଟତରାପାଯେ କ୍ଷଣମ୍ ଆସ୍ଥା ନ ମେ ଦ୍ଵିଜ
ଏହି ଦେହରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଭ୍ରମ ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି, ଏବଂ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନେଉନି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ତଡିତ୍ସୁ ଶରଦଭ୍ରେଷୁ ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରେଷୁ ଚ । ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଯେନ ଵିନିର୍ଣୀତଂ ସ ଵିଶ୍ଵସିତି ଵିଗ୍ରହେ
ଯିଏ ବିଜୁଳିର ଝଲକ, ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢତା ଦେଖିଛି, ସେମାନେ ମାନବ ଦେହରେ ଭିତି ରଖନ୍ତି।
ସତତଭଙ୍ଗୁରକାର୍ଯପରମ୍ପରାଵିଜଯି ଜାତଜଯଂ ଶଠଵୃତ୍ତିଷୁ । ସକଲଦୋଷମ୍ ଇଦଂ କୁକଲେଵରଂ ତୃଣମ୍ ଇଵାହମ୍ ଉପୋଜ୍ଝ୍ଯ ସୁଖଂ ସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ସବୁ ଦୋଷରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ଯାହା ସବୁବେଳେ ଭଙ୍ଗୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରାଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ଠକିବା ଚରିତ୍ର ରଖିଥାଏ, ଏମିତି ଦେହକୁ ଘାସ ଭଳି ଛାଡି, ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଲବ୍ଧ୍ଵାପି ତରଲାକାରେ କାର୍ଯଭାରତରଙ୍ଗିଣି । ସଂସାରସାଗରେ ଜନ୍ମ ବାଲ୍ଯଂ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ, ଭାରୀ କାମର ତରଙ୍ଗ ଓ ତୁରନ୍ତ ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନ୍ମ ମିଳିଲା ପରେ ଶିଶୁବୟସ୍କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଅଶକ୍ତିର୍ ଆପଦସ୍ ତୃଷ୍ଣା ମୂକତା ମୂଢବୁଦ୍ଧିତା । ଗୃଧ୍ନୁତା ଲୋଲତା ଦୈନ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ବାଲ୍ଯେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଶିଶୁବୟସ୍କୁ ଅଶକ୍ତି, ବିପଦ, ତୃଷ୍ଣା, ମୌନତା, ମୁଢ଼ ମନ, ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦୁଃଖ—ଏସବୁ ଦେଖାଯାଏ।
ରୋଷରୋଦନରୌଦ୍ରୀଷୁ ଦୈନ୍ଯଜର୍ଜରିତାସୁ ଚ । ଦଶାସୁ ବନ୍ଧନଂ ବାଲ୍ଯମ୍ ଆଲାନଂ କରିଣୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
କ୍ରୋଧ, କାନ୍ଦା, କଠୋରତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ଦଶାରେ, ଶିଶୁବୟସ୍ ବନ୍ଧନ ଭଳି, ହାତୀଙ୍କୁ ଯେମିତି ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ସେଭଳି।
ନ ମୃତୌ ନ ଜରାରୋଗେ ନ ଚାପଦି ନ ଯୌଵନେ । ତାଶ୍ ଚିନ୍ତା ଵିନିକୃନ୍ତନ୍ତି ହୃଦଯଂ ଶୈଶଵେଷୁ ଯାଃ
ଶିଶୁବୟସରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ହୃଦୟକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ସେଗୁଡିକ ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ବିପଦ କିମ୍ବା ଯୁବାବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ।
ତିର୍ଯଗ୍ଜାତିସମାରମ୍ଭସ୍ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵାଵଧୀରିତଃ । ଲୋଲୋ ବାଲଜନାଚାରୋ ମରଣାଦ୍ ଅପି ଦୁଃଖଦଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ, ପଶୁମାନେ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବିବେକୀ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବେଶି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଘନାଜ୍ଞାନାଂ ନାନାସଙ୍କଲ୍ପପେଲଵମ୍ । ବାଲ୍ଯମ୍ ଆଲୂନସଂଶୀର୍ଣମନଃ କସ୍ଯ ସୁଖାଵହମ୍
ଘନ ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ଏହି ଶିଶୁବୟସରେ, ଯାହାର ମନ ଆଘାତ ଓ ବିକଳତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେ କିଏ ସେଠାରେ ସୁଖ ପାଇପାରିବ?
ଜଡଶ୍ଯାମଲଯାଜସ୍ରଂ ଜାତଭୀତ୍ଯା ପଦେ ପଦେ । ଯଦ୍ ଭଯଂ ଶୈଶଵେ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କସ୍ଯାମ୍ ଆପଦି ତଦ୍ ଭଵେତ୍
ଅନ୍ଧକାର ଓ ମୂଢତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଯେଉଁ ଭୟ ଶିଶୁବୟସରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖକୁ କିଏ ଜାଣିଶୁଣି ଭୋଗିବାକୁ ଚାହିଁବ?
ଲୀଲାସୁ ଦୁର୍ଵିଲାସେଷୁ ଦୁରୀହାସୁ ଦୁରାଶଯେ । ପରମଂ ମୋହମ୍ ଆଦତ୍ତେ ବାଲୋ ବଲଵଦାପଦମ୍
ଖେଳ, ଅନୁଚିତ ମଜା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ମିଥ୍ୟା ଆଶାରେ ଲିନ ଥିବା ଶିଶୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଵିକଲ୍ପକଲିଲାରମ୍ଭଂ ଦୁର୍ଵିଲାସଂ ଦୁରାସ୍ପଦମ୍ । ଶୈଶଵଂ ଶାସନାଯୈଵ ପୁରୁଷସ୍ଯ ନ ଶାନ୍ତଯେ
ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତା, ଅନୁଚିତ ମଜା ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଆଶାରେ ଭରିଥିବା ଶିଶୁବୟସ, ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ଯେ ଦୋଷା ଯେ ଦୁରାଚାରା ଦୁଷ୍କ୍ରମା ଯେ ଦୁରାଧଯଃ । ତେ ସର୍ଵେ ସଂସ୍ଥିତା ବାଲ୍ଯେ ଦୁର୍ଗର୍ତ ଇଵ କୌଶିକାଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ଖରାପ ଆଚରଣ, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି, ସେସବୁ ଶିଶୁବୟସରେ ଗଭୀର ଜଳରେ କୁମିର ପରି ରହିଥାଏ।
ବାଲ୍ଯଂ ରମ୍ଯମ୍ ଇତି ଵ୍ଯର୍ଥବୁଦ୍ଧଯଃ କଥଯନ୍ତି ଯେ । ତାନ୍ ମୂର୍ଖପୁରୁଷାନ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ହତଚେତସଃ
ଯେମାନେ ଅବିବେକୀ ହୋଇ, 'ଶିଶୁବୟସ୍ ମଧୁର' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏମାନେ ମୂର୍ଖ ଏବଂ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ।
ଯତ୍ର ଲୋଲାକୃତି ମନଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ଵୃତ୍ତିଷୁ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯମ୍ ଅପି ତତ୍ କଥଂ ଭଵତି ତୁଷ୍ଟଯେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ କାମନାରେ ଘୁରୁଛି, ସେଠି ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେମିତି ସନ୍ତୋଷ ଦେଇପାରିବ?
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଚୈଵ ହି । ମନଶ୍ ଚଞ୍ଚଲତାମ୍ ଏତି ବାଲ୍ଯେ ଦଶଗୁଣଂ ମୁନେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ମୁନି, ଶିଶୁବୟସ୍ରେ ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ହୁଏ।
ମନଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଚଲଂ ବାଲ୍ଯଂ ଚ ଚଲତାଵରମ୍ । ତଯୋସ୍ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋସ୍ ତାତ କେନୈଵାନ୍ତଃ କୁଚାପଲେ
ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଶିଶୁବୟସ୍ ଅସ୍ଥିରତାର ଶିଖର; ଏହି ଦୁଇଏ ମିଶିଗଲେ, ହେ ପୁତ୍ର, ମନର ଭିତରେ କେଉଁଠି ଯେ କେତେ ଅସ୍ଥିରତା ହୁଏ, କିଏ ବୁଝିପାରିବ?
ସ୍ତ୍ରୀଲୋଚନୈସ୍ ତଡିତ୍ପୁଞ୍ଜୈର୍ ଜ୍ଵାଲାମାଲୈସ୍ ତରଙ୍ଗକୈଃ । ଚାପଲଂ ଶିକ୍ଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ ଶୈଶଵାନ୍ ମନସୋ ଽଥ ଵା
ନାରୀମାନେ ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ର ଝଲକ ଦେଖାଯାଏ, ଅଗ୍ନିର ମାଳା ଓ ତରଙ୍ଗରେ ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଯାଏ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳତା କେବେ ଶିଶୁବୟସ୍ରୁ, କେବେ ମନରୁ ଶିଖାଯାଏ।
ଶୈଶଵଂ ଚ ମନଶ୍ ଚୈଵ ସର୍ଵାସ୍ଵ୍ ଏଵ ହି ଵୃତ୍ତିଷୁ । ଭ୍ରାତରାଵ୍ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯେତେ ସତତଂ ଭଙ୍ଗୁରସ୍ଥିତୀ
ଶିଶୁବୟସ୍ ଓ ମନ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ସବୁବେଳେ ଭାଇମାନେ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି—ସେମାନେ ସଦା ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଚଳ।
ସର୍ଵାଣି ଦୁଷ୍ଟଭୂତାନି ସର୍ଵେ ଦୋଷା ଦୁରାଶଯାଃ । ବାଲ୍ଯମ୍ ଏଵୋପଜୀଵନ୍ତି ଶ୍ରୀମନ୍ତମ୍ ଇଵ ମାନଵାଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରାଣୀ, ସମସ୍ତ ଦୋଷ ଓ ଖରାପ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ, ଏହାମାନେ ଶିଶୁବୟସରେ ଏଭଳି ଉତ୍ସାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଲୋକମାନେ ଧନୀଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ନଵଂ ନଵଂ ପ୍ରୀତିକରଂ ନ ଶିଶୁଃ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଯଦି । ପ୍ରାପ୍ନୋତି ତଦ୍ ଅସୌ ଯାତି ଵିଷଵେଗସ୍ଯ ମୂର୍ଛନାମ୍
ଯଦି ଏକ ଶିଶୁ ପ୍ରତିଦିନ ନୂତନ ଓ ପ୍ରିୟ କିଛି ପାଉନାହିଁ, ସେ ବିଷର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ।
ସ୍ତୋକେନ ଵଶମ୍ ଆଯାତି ସ୍ତୋକେନୈତି ଵିକାରିତାମ୍ । ଅମେଧ୍ଯ ଏଵ ରମତେ ବାଲଃ କୌଲେଯକୋ ଯଥା
ଧୀରେ ଧୀରେ ଶିଶୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସେ, ଧୀରେ ଧୀରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; ସେ ମଳିନ ଜିନିଷରେ ହିଁ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ଯେପରି କୌଳେୟ ଗୋତ୍ରର ଛୁଆ।
ଅଜସ୍ରଂ ବାଷ୍ପଵଦନଃ କର୍ଦମାନ୍ତର୍ ଜଡାଶଯଃ । ଵର୍ଷୋକ୍ଷିତସ୍ଯ ତପ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥଲସ୍ଯ ସଦୃଶଶ୍ ଶିଶୁଃ
ଶିଶୁ ସବୁବେଳେ କାନ୍ଦୁଥିବା, ମନ ମଳିନ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ବର୍ଷାପାନିରେ ଭିଜିଥିବା ତାପିତ ଜମିର ଭଳି ଅନ୍ତରେ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅଜ୍ଞ।
ଭଯାହାରପରଂ ଦୀନଂ ଯଥାଦୃଷ୍ଟାଭିଲାଷି ଚ । ଲୋଲବୁଦ୍ଧିର୍ ଵପୁର୍ ଧତ୍ତେ ବାଲୋ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଭୟଭିତ, ଖାଦ୍ୟରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା, ଦୁଃଖିତ, ଯାହା ଦେଖେ ତାହା ଚାହାଁଥିବା, ଶିଶୁର ଅସ୍ଥିର ମନ ଓ ଦେହ କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଅଛି।
ସ୍ଵସଙ୍କଲ୍ପାଭିଲଷିତାନ୍ ଭାଵାନ୍ ଅପ୍ରାପ୍ଯ ତପ୍ତଧୀଃ । ଦୁଃଖମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅବଲୋ ବାଲୋ ଵିନିକୃତ୍ତ ଇଵାଶଯେ
ନିଜ ମନର ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ ପୂରଣ ନ କରିପାରି, ଦୁର୍ବଳ ଶିଶୁ ତାଙ୍କର ମନ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ହୃଦୟ କଟାଯାଇଥିବା ପରି ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ଦୁରୀହାଲବ୍ଧଲକ୍ଷ୍ଯାଣି ବହୁପକ୍ଷୋଲ୍ଵଣାନି ଚ । ବାଲସ୍ଯ ଯାନି ଦୁଃଖାନି ମୁନେ ତାନି ନ କସ୍ଯଚିତ୍
ହେ ମୁନି, ଛୁଆର ଦୁଃଖ ଅନ୍ୟ କାହାର ସହିତ ମିଳେନାହିଁ—ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକ ଦୁର୍ଲଭ, ଏବଂ ସେ ଅନେକ ଦିଗରେ ଟାଣିଯାଉଛି।
ବାଲୋ ବଲଵତାଶ୍ଵ୍ ଏଵ ମନୋରଥଵିଲାସିନା । ମନସା ତପ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମେଣେଵ ଵନସ୍ଥଲମ୍
ଛୁଆ, କଳ୍ପନାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମନ ସଦା ଦୁଃଖିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲ ଜଳିଯାଏ।