ଦହନୈକାର୍ଥଯୋଗ୍ଯାନି କାଯକାଷ୍ଠାନି ଭୂରିଶଃ । ସଂସାରାବ୍ଧାଵ୍ ଇହୋହ୍ଯନ୍ତେ କଞ୍ଚିତ୍ ତେଷୁ ନରଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଶରୀର ଜଳାଇବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କାଠର ନିମନ୍ତେ, ପୁନିପୁନି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ପକେଇ ଦିଆଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କେହି ଏକ ମଣିଷକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘଦୌରାତ୍ମ୍ଯଚଲଯା ନିପାତଫଲଯାନଯା । ନ ଦେହଲତଯା କାର୍ଯଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଵିଵେକିନଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଏବଂ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା ଯାହା ଅବନତିର କାରଣ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାଂସପିଣ୍ଡ ଶରୀର ସହ କିଛି କରିବା ନାହିଁ।
ମଜ୍ଜନ୍ କର୍ଦମକୋଶେଷୁ ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜରାଂ ଗତଃ । ନ ଜ୍ଞାଯତେ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଚିରାତ୍ କ୍ଵ କଥଂ ଦେହଦର୍ଦୁରଃ
ଯେପରି ମଣିଷ ମାଟିର ଗହଳା ଗଡ଼ିକୁ ଡୁବିଯାଇ ଶୀଘ୍ରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହର ବେଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯାଏ—କିଏ କେଉଁଠି କିପରି ଚାଲିଯାଏ, କେହି ଜାଣିପାରେନାହିଁ।
ନିସ୍ସାରସକଲାରମ୍ଭାଃ କାଯାଶ୍ ଚପଲଵାଯଵଃ । ରଜୋମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନେହ କେନଚିତ୍
ଦେହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ; ଦେହର ଅସ୍ଥିର ବାୟୁମାନେ ଧୂଳିର ପଥରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କେହି ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଵାଯୋର୍ ଦୀପସ୍ଯ ମନସୋ ଗଚ୍ଛତୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଗତିଃ । ଆଗଚ୍ଛତଶ୍ ଚ ଭଗଵନ୍ ନ ଶରୀରଶରସ୍ଯ ନଃ
ବାୟୁ, ଦୀପ ଓ ମନର ଗତି ଯିଏଯିଏ ଯାଏ କିମ୍ବା ଆସେ, ତାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେହର ଶରର ଗତି ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, ମୁନିବର।
ବଦ୍ଧାଶା ଯେ ଶରୀରେଷୁ ବଦ୍ଧାଶା ଯେ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ । ତାନ୍ ମୋହମଦିରୋନ୍ମତ୍ତାନ୍ ଧିଗ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯେମାନେ ଦେହରେ ଆଶା ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯେମାନେ ସଂସାରରେ ଆଶା ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଭ୍ରମର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନିନ୍ଦା ହେଉ।
ନାହଂ ଦେହସ୍ଯ ନୋ ଦେହୋ ମମ ନାଯମ୍ ଅହଂ ତଥା । ଇତି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତା ଯେ ତେ ମୁନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ
ଯେମାନେ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, 'ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ, ଏହି ମୁଁ ମୁଁ ନୁହେଁ' ଭାବିଛନ୍ତି, ମୁନିବର, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ମାନାଵମାନବହୁଲା ବହୁଲାଭମନୋରମାଃ । ଶରୀରମାତ୍ରବଦ୍ଧାସ୍ଥଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଦୋଷଦୃଶୋ ନରମ୍
ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଅଧିକ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛାର ଆନନ୍ଦରେ ଯେଉଁ ଅନେକ ଦୋଷ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେହରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ମଣିଷକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଶରୀରସଙ୍ଗଶାଯିନ୍ଯା ପିଶାଚ୍ଯା ପେଶଲାଙ୍ଗଯା । ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କୃତ୍ଯା ଛଲେନ ଚ୍ଛଲିତା ଵଯମ୍
ଆମେ ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେହ ଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଆତ୍ମ-ଅଭିମାନର ଚତୁର ଚାଳକଳା ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛୁ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ଵରାକୀ ସର୍ଵୈଵ କାଯବଦ୍ଧାସ୍ଥଯାନଯା । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନକୁରାକ୍ଷସ୍ଯା ଛଲିତା କଷ୍ଟମ୍ ଏକିକା
ଏହି ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା, ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ମାନ୍ଦ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏକ ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖିତ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି; ହାଏ, କେତେ ଏକା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ!
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସତ୍ଯଂ ତେନ ହତାତ୍ମନା । ଚିତ୍ରଂ ଦଗ୍ଧଶରୀରେଣ ଜନତା ଵିପ୍ରଲଭ୍ଯତେ
ଯାହାର ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ତାହା ସତ୍ତ୍ୱେ ଲୋକେ ଏମିତି ଜଣେ ମୃତ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଠାରେ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ — ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ।
ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ ନିର୍ଝରାମ୍ବୁକଣୋ ଯଥା । ପତତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଅଯତ୍ନେନ ଜର୍ଜରଃ କାଯପଲ୍ଲଵଃ
ଯେପରି ଝରଣାର ଜଳବିନ୍ଦୁ କିଛି ଦିନ ପରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଛାଡି ଝରିପଡ଼େ, ସେପରି ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
କାଯୋ ଽଯମ୍ ଅଚିରାପାଯୋ ବୁଦ୍ବୁଦୋ ଽମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଇଵ । ଵ୍ଯର୍ଥଂ କାର୍ଯପରାଵର୍ତେ ପରିସ୍ଫୁରତି ନିଷ୍ଫଲଃ
ଏହି ଦେହ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ରହେ, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଫେନା ପରି; ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ କାମରେ ଲାଗି ଅନବରତ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିକାରେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମପତ୍ତନେ । କାଯେ ସ୍ଫୁଟତରାପାଯେ କ୍ଷଣମ୍ ଆସ୍ଥା ନ ମେ ଦ୍ଵିଜ
ଏହି ଦେହରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଭ୍ରମ ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି, ଏବଂ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନେଉନି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ତଡିତ୍ସୁ ଶରଦଭ୍ରେଷୁ ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରେଷୁ ଚ । ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଯେନ ଵିନିର୍ଣୀତଂ ସ ଵିଶ୍ଵସିତି ଵିଗ୍ରହେ
ଯିଏ ବିଜୁଳିର ଝଲକ, ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢତା ଦେଖିଛି, ସେମାନେ ମାନବ ଦେହରେ ଭିତି ରଖନ୍ତି।
ସତତଭଙ୍ଗୁରକାର୍ଯପରମ୍ପରାଵିଜଯି ଜାତଜଯଂ ଶଠଵୃତ୍ତିଷୁ । ସକଲଦୋଷମ୍ ଇଦଂ କୁକଲେଵରଂ ତୃଣମ୍ ଇଵାହମ୍ ଉପୋଜ୍ଝ୍ଯ ସୁଖଂ ସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ସବୁ ଦୋଷରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ଯାହା ସବୁବେଳେ ଭଙ୍ଗୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରାଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ଠକିବା ଚରିତ୍ର ରଖିଥାଏ, ଏମିତି ଦେହକୁ ଘାସ ଭଳି ଛାଡି, ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଲବ୍ଧ୍ଵାପି ତରଲାକାରେ କାର୍ଯଭାରତରଙ୍ଗିଣି । ସଂସାରସାଗରେ ଜନ୍ମ ବାଲ୍ଯଂ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ, ଭାରୀ କାମର ତରଙ୍ଗ ଓ ତୁରନ୍ତ ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନ୍ମ ମିଳିଲା ପରେ ଶିଶୁବୟସ୍କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଅଶକ୍ତିର୍ ଆପଦସ୍ ତୃଷ୍ଣା ମୂକତା ମୂଢବୁଦ୍ଧିତା । ଗୃଧ୍ନୁତା ଲୋଲତା ଦୈନ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ବାଲ୍ଯେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଶିଶୁବୟସ୍କୁ ଅଶକ୍ତି, ବିପଦ, ତୃଷ୍ଣା, ମୌନତା, ମୁଢ଼ ମନ, ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦୁଃଖ—ଏସବୁ ଦେଖାଯାଏ।
ରୋଷରୋଦନରୌଦ୍ରୀଷୁ ଦୈନ୍ଯଜର୍ଜରିତାସୁ ଚ । ଦଶାସୁ ବନ୍ଧନଂ ବାଲ୍ଯମ୍ ଆଲାନଂ କରିଣୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
କ୍ରୋଧ, କାନ୍ଦା, କଠୋରତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ଦଶାରେ, ଶିଶୁବୟସ୍ ବନ୍ଧନ ଭଳି, ହାତୀଙ୍କୁ ଯେମିତି ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ସେଭଳି।
ନ ମୃତୌ ନ ଜରାରୋଗେ ନ ଚାପଦି ନ ଯୌଵନେ । ତାଶ୍ ଚିନ୍ତା ଵିନିକୃନ୍ତନ୍ତି ହୃଦଯଂ ଶୈଶଵେଷୁ ଯାଃ
ଶିଶୁବୟସରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ହୃଦୟକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ସେଗୁଡିକ ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ବିପଦ କିମ୍ବା ଯୁବାବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ।
ତିର୍ଯଗ୍ଜାତିସମାରମ୍ଭସ୍ ସର୍ଵୈର୍ ଏଵାଵଧୀରିତଃ । ଲୋଲୋ ବାଲଜନାଚାରୋ ମରଣାଦ୍ ଅପି ଦୁଃଖଦଃ
ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ, ପଶୁମାନେ ପରି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବିବେକୀ ଶିଶୁମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର, ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବେଶି ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ପ୍ରତିବିମ୍ବଂ ଘନାଜ୍ଞାନାଂ ନାନାସଙ୍କଲ୍ପପେଲଵମ୍ । ବାଲ୍ଯମ୍ ଆଲୂନସଂଶୀର୍ଣମନଃ କସ୍ଯ ସୁଖାଵହମ୍
ଘନ ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଅସ୍ଥିର ଏହି ଶିଶୁବୟସରେ, ଯାହାର ମନ ଆଘାତ ଓ ବିକଳତାରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେ କିଏ ସେଠାରେ ସୁଖ ପାଇପାରିବ?
ଜଡଶ୍ଯାମଲଯାଜସ୍ରଂ ଜାତଭୀତ୍ଯା ପଦେ ପଦେ । ଯଦ୍ ଭଯଂ ଶୈଶଵେ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା କସ୍ଯାମ୍ ଆପଦି ତଦ୍ ଭଵେତ୍
ଅନ୍ଧକାର ଓ ମୂଢତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପ୍ରତିଟି ପଦକ୍ଷେପରେ ଯେଉଁ ଭୟ ଶିଶୁବୟସରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ଦୁଃଖକୁ କିଏ ଜାଣିଶୁଣି ଭୋଗିବାକୁ ଚାହିଁବ?
ଲୀଲାସୁ ଦୁର୍ଵିଲାସେଷୁ ଦୁରୀହାସୁ ଦୁରାଶଯେ । ପରମଂ ମୋହମ୍ ଆଦତ୍ତେ ବାଲୋ ବଲଵଦାପଦମ୍
ଖେଳ, ଅନୁଚିତ ମଜା, ଅନାବଶ୍ୟକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ମିଥ୍ୟା ଆଶାରେ ଲିନ ଥିବା ଶିଶୁ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୋହ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଵିକଲ୍ପକଲିଲାରମ୍ଭଂ ଦୁର୍ଵିଲାସଂ ଦୁରାସ୍ପଦମ୍ । ଶୈଶଵଂ ଶାସନାଯୈଵ ପୁରୁଷସ୍ଯ ନ ଶାନ୍ତଯେ
ଅସ୍ଥିର ଚିନ୍ତା, ଅନୁଚିତ ମଜା ଓ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଆଶାରେ ଭରିଥିବା ଶିଶୁବୟସ, ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ଯେ ଦୋଷା ଯେ ଦୁରାଚାରା ଦୁଷ୍କ୍ରମା ଯେ ଦୁରାଧଯଃ । ତେ ସର୍ଵେ ସଂସ୍ଥିତା ବାଲ୍ଯେ ଦୁର୍ଗର୍ତ ଇଵ କୌଶିକାଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୋଷ, ଖରାପ ଆଚରଣ, କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅଛି, ସେସବୁ ଶିଶୁବୟସରେ ଗଭୀର ଜଳରେ କୁମିର ପରି ରହିଥାଏ।
ବାଲ୍ଯଂ ରମ୍ଯମ୍ ଇତି ଵ୍ଯର୍ଥବୁଦ୍ଧଯଃ କଥଯନ୍ତି ଯେ । ତାନ୍ ମୂର୍ଖପୁରୁଷାନ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ହତଚେତସଃ
ଯେମାନେ ଅବିବେକୀ ହୋଇ, 'ଶିଶୁବୟସ୍ ମଧୁର' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଏମାନେ ମୂର୍ଖ ଏବଂ ଭ୍ରାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରାଯାଉ।
ଯତ୍ର ଲୋଲାକୃତି ମନଃ ପରିସ୍ଫୁରତି ଵୃତ୍ତିଷୁ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯମ୍ ଅପି ତତ୍ କଥଂ ଭଵତି ତୁଷ୍ଟଯେ
ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ବିଭିନ୍ନ କାମନାରେ ଘୁରୁଛି, ସେଠି ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ମଧ୍ୟ କେମିତି ସନ୍ତୋଷ ଦେଇପାରିବ?
ସର୍ଵେଷାମ୍ ଏଵ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ଚୈଵ ହି । ମନଶ୍ ଚଞ୍ଚଲତାମ୍ ଏତି ବାଲ୍ଯେ ଦଶଗୁଣଂ ମୁନେ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ; କିନ୍ତୁ, ହେ ମୁନି, ଶିଶୁବୟସ୍ରେ ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଦଶଗୁଣ ଅଧିକ ହୁଏ।
ମନଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯୈଵ ଚଲଂ ବାଲ୍ଯଂ ଚ ଚଲତାଵରମ୍ । ତଯୋସ୍ ସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟଯୋସ୍ ତାତ କେନୈଵାନ୍ତଃ କୁଚାପଲେ
ମନ ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଶିଶୁବୟସ୍ ଅସ୍ଥିରତାର ଶିଖର; ଏହି ଦୁଇଏ ମିଶିଗଲେ, ହେ ପୁତ୍ର, ମନର ଭିତରେ କେଉଁଠି ଯେ କେତେ ଅସ୍ଥିରତା ହୁଏ, କିଏ ବୁଝିପାରିବ?