ଗମ୍ଯୋ ଯସ୍ଯ ମହାଦେଶୋ ଯାଵତ୍ସମ୍ଭଵମ୍ ଅକ୍ଷଯଃ । ଅନ୍ତସ୍ସ୍ଥସ୍ ସର୍ଵକର୍ତୁଶ୍ ଚ ସ କଥଂ କ୍ଵେଵ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁ ଅସୀମ ଦେଶକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ହେଉଛି, ଯାହା ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଭିତରେ ଅଛି, ସେ କେମିତି ଅନ୍ୟଠାରେ ଯିବ?
ଯଥା ଦେଶାନ୍ତରପ୍ରାପ୍ତେ କୁମ୍ଭେ ଵକ୍ତ୍ରସୁମୁଦ୍ରିତେ । ତଦାକାଶସ୍ଯ ଗମନାଗମୌ ନ ସ୍ତସ୍ ତଥାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ଗାଗରିର ମୁହଁ ବନ୍ଦ କରି ଦେଶାନ୍ତରକୁ ନେଲେ ଭିତରର ଆକାଶ ଯାଏ ନାହିଁ, ଏହିପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଯାଏ ନାହିଁ।
ଚିତିତାସ୍ଥାଣୁତେ ଽସ୍ଯାନ୍ତର୍ ଯଦା ସ୍ତୋ ଽନୁଭଵାତ୍ମିକେ । ଚେତନଶ୍ ଚ ଜଡଶ୍ ଚୈଵ ତଦାସୌ ଦ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ହି
ଯେତେବେଳେ ଭିତରର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଭୂତିମୟ ଆତ୍ମାରେ ବସିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସଚେତନତା ଓ ଜଡତା ଦୁହିଁ ଥାଏ; ଏହିପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଅଛି।
ଯଦା ଚେତନପାଷାଣସତ୍ତୈକାତ୍ମୈଵ ଚିଦ୍ଵପୁଃ । ତଦା ଚେତନ ଏଵାସୌ ପାଷାଣ ଇଵ ରାକ୍ଷସି
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଏବଂ ପାଷାଣର ସତ୍ତା ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଚେତନା ମାନେ ପାଷାଣ ଭଳି ନିଷ୍ପ୍ରଭ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଭୂତାଧିନ ପାଷାଣ ରହିଥାଏ।
ପରମେ ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଅନାଦ୍ଯନ୍ତେ ଚିନ୍ମାତ୍ରପରମାଣୁନା । ଵିଚିତ୍ରଂ ତ୍ରିଜଗଚ୍ ଚିତ୍ରଂ ତେନେଦମ୍ ଅକୃତଂ କୃତମ୍
ଯେଉଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଯାହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ସୂକ୍ଷ୍ମତମ କଣାରୁ ଗଠିତ, ସେଇ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ତିନି ଜଗତ ତିଆରି ହୁଏ ଓ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ତତ୍ସଂଵିତ୍ତ୍ଯା ଵହ୍ନିସତ୍ତା ତେନାତ୍ଯକ୍ତାନଲାକୃତିଃ । ସର୍ଵଗୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଦହନ୍ନ୍ ଏଵ ସ ଜଗଦ୍ଦ୍ରଵ୍ଯପାଚକଃ
ସେଇ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିର ସତ୍ତା ଅବିକଳ ରହିଥାଏ, ତାହାର ଅଗ୍ନିରୂପ ରହିଯାଏ; ସେ ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଳାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେଇ ଜଗତର ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥକୁ ପାକାଏ।
ଅଜ୍ଵଲନ୍ ଭାସୁରାକାରାନ୍ ନିର୍ମଲାଦ୍ ଗଗନାଦ୍ ଅପି । ପ୍ରଜ୍ଵଲଂଶ୍ ଚେତନୈକାତ୍ମା ତସ୍ମାଦ୍ ଅଗ୍ନିଃ ପ୍ରଜାଯତେ
ଅଗ୍ନି ଜଳିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଆକାର ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଆକାଶଠାରୁ ଅଧିକ ଶୁଦ୍ଧ; ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଚେତନା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ, ସେଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସଂଵେଦନାଦ୍ ଅନର୍କାଦିଃ ପ୍ରଧାନେ ସ ପ୍ରକାଶକଃ । ନ ନଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଦ୍ଯଭାରୂପୋ ମହାକଲ୍ପାମ୍ବୁଦୈର୍ ଅପି
ସଚେତନତାରୁ ଆରମ୍ଭହୀନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହାର ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ୱଭାବ କେବେ ବି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ବଡ଼ ବଡ଼ କାଳପରିବର୍ତ୍ତନରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅବିନାଶୀ।
ଅନେତ୍ରଲଭ୍ଯୋ ଽନୁଭଵରୂପୋ ହୃଦ୍ଗୃହଦୀପକଃ । ସର୍ଵସତ୍ତାପ୍ରଦୋ ଽନନ୍ତଃ ପ୍ରକାଶସ୍ ସ ପରସ୍ ସ୍ମୃତଃ
ଏହା ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏନାହିଁ, ଅନୁଭୂତିର ରୂପ ଏବଂ ହୃଦୟ ଘରର ଦୀପ; ସମସ୍ତ ଜୀବନକୁ ଦେଇଥାଏ, ଅନନ୍ତ, ଏହି ଆଲୋକକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଵର୍ତତେ ଽସ୍ମାଦ୍ ଆଲୋକୋ ମନଷ୍ଷଷ୍ଠେନ୍ଦ୍ରିଯାତିଗାତ୍ । ଯେନାନ୍ତର୍ ଅପି ଵସ୍ତୂନାଂ ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯଚମତ୍କୃତିଃ
ଏହାରୁ ଏମିତି ଆଲୋକ ଆସେ, ଯାହା ମନ ଓ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭିତରେ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଖୋଲାସା ହୁଏ।
ଲତାଗୁଲ୍ମାଙ୍କୁରାଦୀନାମ୍ ଅନକ୍ଷାଣାଂ ଚ ସୋ ଽଣୁକଃ । ଉତ୍ସେଧଵେଦନାକାରଃ ପ୍ରକାଶୋ ଽନୁଭଵାତ୍ମକଃ
ଲତା, ଝାଡ଼ି, ଅଂକୁର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କରେ ଏହି ଆଲୋକ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଏହାର ରୂପ ଉନ୍ନତିର ଅନୁଭୂତି, ଏହି ଆଲୋକ ଅନୁଭୂତିର ନିଜସ୍ୱ ରୂପ।
କାଲାକାଶକ୍ରିଯାସତ୍ତାସ୍ଵଭାଵାନାଂ ସ୍ଵଵେଦନାତ୍ । ସ୍ଵାମୀ କର୍ତା ପିତା ଭୋକ୍ତା ଖାତ୍ମତ୍ଵାଚ୍ ଚ ନ କିଞ୍ଚନ
ସମୟ, ଆକାଶ, କାର୍ଯ୍ୟ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ସ୍ୱଭାବର ସ୍ୱ-ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା, ଏହି ଆତ୍ମା ସବୁଠାରେ ମାଲିକ, କର୍ତ୍ତା, ପିତା ଓ ଭୋଗୀ ହେଉଛି; ଏହା ଆକାଶର ସ୍ୱଭାବ ହେବାରୁ, ଏହା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ଅଣୁତ୍ଵମ୍ ଅଜହତ୍ ସୋ ଽଣୁର୍ ଜଗଦ୍ରତ୍ନସମୁଦ୍ଗକଃ । ମାତୃମାନପ୍ରମେଯାତ୍ମା ଜଗତ୍ ତତ୍ରାସ୍ତି ଵେଦନେ
ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମତା କେବେ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିକୋଠି, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ମାପ, ମାପକ ଓ ମାପିତବସ୍ତୁ; ଏହି ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଜଗତ ଅଛି।
ସ ଏଵ ସର୍ଵଜଗତି ସର୍ଵତ୍ର କଚତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଯଦା ଜଗତ୍ ସମୁଦ୍ଗେ ଽସ୍ମିଂସ୍ ତଦାସୌ ପରମୋ ମଣିଃ
ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଣି ହୁଏ।
ଦୁର୍ବୋଧତ୍ଵାତ୍ ତମସ୍ ସୋ ଽଣୁଶ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵାତ୍ ପ୍ରକାଶଦୃକ୍ । ସୋ ଽସ୍ତି ସଂଵିତ୍ତିରୂପତ୍ଵାତ୍ ତଦକ୍ଷାତୀତଯା ତ୍ଵ୍ ଅସତ୍
ବୁଝିବାକୁ କଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଏହା ଅନ୍ଧକାର ଭାବିଯାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ହେବାରୁ ଏହା ଆଲୋକକୁ ଦେଖିପାରେ; ଏହା ସଚେତନ ରୂପେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଅସତ୍ୟ ଭାବିଯାଏ।
ଦୂରେ ଽସୌ ନାକ୍ଷଲଭ୍ଯତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ରୂପତ୍ଵାଦ୍ ଅଦୂରଗଃ । ସର୍ଵସଂଵେଦନାଚ୍ ଛୈଲା ଅସାଵ୍ ଏଵାଣୁର୍ ଏଵ ସନ୍
ସେ ପାହାଡ଼ ଦୂରରେ ଅଛି, କାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ତାକୁ ଧରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହା ଚେତନାର ରୂପ ହେବାରୁ ଏହା କେବେ ଦୂର ନୁହେଁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନୁଭୂତିରେ ଥିବାରୁ, ଏହି ପାହାଡ଼ ଏହି ପରମାଣୁ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ତତ୍ ସଂଵେଦନମାତ୍ରଂ ଯତ୍ ତଦ୍ ଇଦଂ ଭାସତେ ଜଗତ୍ । ନ ସତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତି ଶୈଲାଦି ତେନାଣାଵ୍ ଏଵ ମେରୁତା
ଯାହା ଏହି ସଂସାର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେଟି କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ। ଏହିପରି, ପାହାଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ କୌଣସି ସତ୍ୟତା ନାହିଁ, ଏବଂ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ବଡ଼ତ୍ୱ ପରମାଣୁ ଭିତରେ ଅଛି।
ନିମେଷପ୍ରତିଭାସୋ ହି ନିମେଷ ଇତି କଥ୍ଯତେ । କଲ୍ପୈକପ୍ରତିଭାସୋ ହି କଲ୍ପଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଭାସ୍କର୍ୟକୁ 'ମୁହୂର୍ତ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି, ଏକ କଳ୍ପର ଭାସ୍କର୍ୟକୁ 'କଳ୍ପ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
କଲ୍ପକ୍ରିଯାଵିଲାସୋ ହି ନିମେଷେ ପ୍ରତିଭାସତେ । ବହୁଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ମନସୀଵ ମହାପୁରମ୍
ଏକ କଳ୍ପର ସୃଷ୍ଟିର ଖେଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ମନରେ ବଡ଼ ଏକ ସହର ଥାଏ।
ନିମେଷଜଠରେ କଲ୍ପସଂରମ୍ଭସ୍ ସମୁଦେତି ହି । ମହାନଗରନିର୍ମାଣଂ ମକୁରେ ଽନ୍ତର୍ ଇଵାମଲେ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗର୍ଭରେ ଏକ ଯୁଗର ଆରମ୍ଭ ଉଦୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ନିର୍ମଳ ଦର୍ପଣ ଭିତରେ ବଡ଼ ଏକ ସହର ତିଆରି ହେଉଛି।
ନିମେଷକଲ୍ପଶୈଲାବ୍ଧିପୁରଯୋଜନକୋଟଯଃ । ଯତ୍ରାଣାଵ୍ ଏଵ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ର ଦ୍ଵୈତୈକତେ କୁତଃ
ଏକ ଅଣୁ ଭିତରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର, ସହର, ଯୁଗ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଅଛି; ଯେଉଁଠାରେ ସବୁକିଛି ଏକ ଅଣୁ ଭିତରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା କିମ୍ବା ଏକତା କେମିତି ହେବ?
କୃତଵାନ୍ ପ୍ରାଗ୍ ଇଦମ୍ ଅହମ୍ ଇତି ବୁଦ୍ଧାଵ୍ ଉଦେତି ହି । କ୍ଷଣାତ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତସ୍ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମାଃ
‘ମୁଁ ପୂର୍ବେ ଏହା କରିଥିଲି’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା ମନରେ ଉପଜେ; ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି।
ଦୁଃଖେ କାଲସ୍ ସୁଦୀର୍ଘୋ ହି ସୁଖେ ଲଘୁତରସ୍ ସଦା । ରାତ୍ରିର୍ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚୋଦିତା
ଦୁଃଖରେ ସମୟ ବହୁତ ଲମ୍ବା ଲାଗେ, ସୁଖରେ ସଦା ହଳକା ଲାଗେ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ବାରଷ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇଥିଲା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିଶ୍ଚଯୋ ଯ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସତ୍ଯୋ ଵାସତ୍ଯ ଏଵ ଵା । ହେମ୍ନୀଵ କଟକାଦିତ୍ଵମ୍ ଊର୍ମିସ୍ ସିନ୍ଧୌ ଵିରାଜତେ
ମନରେ ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଉପଜେ—ସେଠି ସେଠି ସତ୍ୟ ହେଉ କି ମିଥ୍ୟା—ସେ ଏମିତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ହେମରେ କଙ୍ଗନର ଆକୃତି ବା ସାଗରେ ତରଙ୍ଗ।
ନ ନିମେଷୋ ଽସ୍ତି ନୋ କଲ୍ପୋ ନାଦୂରଂ ନ ଚ ଦୂରତା । ଚିଦଣୁପ୍ରତିଭୈଵେଵଂ ସ୍ଥିତାନନ୍ଯାନ୍ଯଵସ୍ତୁଵତ୍
ଏଠାରେ କୌଣସି ପଳକ ନାହିଁ, କୌଣସି ସମୟର ମାପ ନାହିଁ, ନ କିଛି ନିକଟ ଅଛି, ନ କିଛି ଦୂର ଅଛି; ଏହି ସବୁ ଜିନିଷ ମାତ୍ର ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ପ୍ରକାଶତମସୋର୍ ଦୂରାଦୂରଯୋଃ କ୍ଷଣକଲ୍ପଯୋଃ । ଏକଚିତ୍କୋଶଯୋର୍ ଏଵଂ ନ ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ମନାଗ୍ ଅପି
ଯେପରି ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧାର, ନିକଟ ଓ ଦୂର, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ବର୍ଷ, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ଚେତନାର ପରତ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ, ସେପରି କୌଣସି ଅନ୍ତର ନାହିଁ।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମ୍ ଅକ୍ଷସାରତ୍ଵାଦ୍ ଅପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ତତୋ ଽତିଗମ୍ । ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵେନୈଵ ଚୋଦେତି ଵିତ୍ଵାଦ୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୈଵ ସଦ୍ଵପୁଃ
ଯାହା ସିଧାସଳଖ ଦେଖାଯାଏ, ସେଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେ ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ଅଛି। ତଥାପି, ଦେଖୁଥିବା ଜଣେ ମାନେ ସତ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି, କାରଣ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ।
ଯାଵତ୍ କଟକସଂଵିତ୍ତିସ୍ ତାଵନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ହେମତା । ଯାଵଚ୍ ଚ ଦୃଶ୍ଯତାପତ୍ତିସ୍ ତାଵନ୍ ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସା କଲା
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗହଣାର ଭାବନା ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁନାର ଭାବନା ହୁଏନାହିଁ; ଏବଂ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶିଳ୍ପ ରହେନାହିଁ।
କଟକତ୍ଵେ କ୍ଷତେ ଦୃଶ୍ଯେ ସୁଵର୍ଣତ୍ଵମ୍ ଇଵାତତମ୍ । କେଵଲଂ ନିର୍ମଲଂ ବୁଦ୍ଧଂ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ପରିଶିଷ୍ଯତେ
ଗହଣାର ଆକୃତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, କେବଳ ପବିତ୍ର ସୁନା ମାତ୍ର ରହିଯାଏ; ଏହିପରି, ସବୁ କିଛି ଶୁଧ୍ଧ ହେଲେ, କେବଳ ନିର୍ମଳ ଜାଗୃତ ବ୍ରହ୍ମ ରହିଯାଏ।
ସର୍ଵତ୍ଵାଦ୍ ଏଷ ସଦ୍ରୂପୋ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯତ୍ଵାଦ୍ ଅସଦ୍ଵପୁଃ । ଚେତନଶ୍ ଚେତନାତ୍ମତ୍ଵାଚ୍ ଚେତ୍ଯାସମ୍ଭଵତସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅଚିତ୍
ଏହା ସବୁକିଛି ହେବାରୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଧରିପାରିବା କଷ୍ଟ ହେବାରୁ ଅସତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଚେତନା ହେବାରୁ ଏହା ଜାଗ୍ରତ; ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେଠି ଏହା ଅଚେତନ।