କିଂ ଶ୍ରିଯା କିଂ ଚ କାଯେନ କିଂ କାମେନ କିମ୍ ଈହଯା । ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ କାଲସ୍ ସର୍ଵଂ ନିକୃନ୍ତତି
ଧନ, ଶରୀର, ଆଶା ବା ଚେଷ୍ଟାର କଣ ଉପଯୋଗ? କେତେକ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସମୟ ସବୁକିଛିକୁ ସେଷ କରିଦେଇଥାଏ।
ରକ୍ତମାଂସମଯସ୍ଯାସ୍ଯ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ମୁନେ । ନାଶୈକଧର୍ମିଣୋ ବ୍ରୂହି କେଵ କାଯସ୍ଯ ରମ୍ଯତା
ହେ ମୁନି, ଏହି ଶରୀର ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ତିଆରି, ଭିତର ବାହାର ଦୁହିଁଠାରୁ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହାରେ କଣସି ଆନନ୍ଦ ରହିଛି କି?
ମରଣାଵସରେ କାଯା ଜୀଵଂ ନାନୁସରନ୍ତି ଯେ । ତେଷୁ ତାତ କୃତଘ୍ନେଷୁ କେଵାସ୍ଥା ଵତ ଧୀମତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଶରୀର ଆତ୍ମା ସହିତ ଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ, ପିତା, ଏଭଳି ଅକୃତଜ୍ଞ ଜିନିଷରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେମିତି ଭରସା କରିପାରିବେ?
ମତ୍ତେଭକର୍ଣାଗ୍ରଚଲଃ କାଯୋ ଲମ୍ବାମ୍ବୁଭଙ୍ଗୁରଃ । ନ ସନ୍ତ୍ଯଜତି ମାଂ ଯାଵତ୍ ତାଵଦ୍ ଏନଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମଦମସ୍ତ ହାତୀର କାନର ଟିପ୍ ପରି ଅସ୍ଥିର, ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ନାଜୁକ ଏହି ଶରୀର ମୋତେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି।
ପଵନସ୍ପନ୍ଦତରଲଃ ପେଲଵଃ କାଯପଲ୍ଲଵଃ । ଜର୍ଜରସ୍ ତନୁଵୃତ୍ତଶ୍ ଚ ନେଷ୍ଟୋ ଽଯଂ କଟୁନୀରସଃ
ପବନରେ ହଲୁଚୁଆ ନରମ ପତ୍ର ପରି ଏହି ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ, ଜର୍ଜରିତ ଓ ସ୍କିନ୍ନ; ଏହା ରୁଚିହୀନ ଓ କଢ଼ିଆ, ତେଣୁ ଏହା ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ଚିରଂ କାଲଂ ବାଲପଲ୍ଲଵପେଲଵମ୍ । ତନୁତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ଵିନାଶମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖାଇ ଓ ପିଇ, ଏହି କମଳା ପତ୍ର ପରି ନରମ ଶରୀର କଷ୍ଟରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ସୁଖଦୁଃଖାନି ଭାଵାଭାଵମଯାନ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଭୂଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ କାଯଃ ପ୍ରାକୃତୋ ହି ନ ଲଜ୍ଜତେ
ଏହି ଶରୀରଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱରେ ଗଠିତ, ସେଇ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ପୁନିପୁନି ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ ହେବାରୁ କେବେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ।
ସୁଚିରଂ ପ୍ରଭୁତାଂ କୃତ୍ଵା ସଂସେଵ୍ଯ ଵିଭଵଶ୍ରିଯମ୍ । ନୋଚ୍ଛ୍ରାଯମ୍ ଏତି ନ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ କାଯଃ କିମ୍ ଇତି ପାଲ୍ଯତେ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶକ୍ତି ଓ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶରୀର କେବେ ମହତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା ଦୃଢତା ପାଉନାହିଁ—ତେଣୁ ଏହାକୁ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରାଯିବ?
ଜରାକାଲେ ଜରାମ୍ ଏତି ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ତଥା ମୃତିମ୍ । ସମମ୍ ଏଵାଵିଶେଷଜ୍ଞଃ କାଯୋ ଭୋଗିଦରିଦ୍ରଯୋଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଏହି ଶରୀର ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ—ଏହି ଶରୀର ଉପଭୋକ୍ତା ଓ ଦରିଦ୍ର, ଦୁହେଁ ପାଇଁ ସମାନ, କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ଜାଣେ ନାହିଁ।
ସଂସାରାମ୍ଭୋଧିଜଠରେ ତୃଷ୍ଣାକୁହରକାନ୍ତରେ । ସୁପ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠତି ମୁକ୍ତେହୋ ମୂକୋ ଽଯଂ କାଯକଚ୍ଛପଃ
ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ଜଠର ଭିତରେ, ତୃଷ୍ଣାର ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ମୌନ ଶରୀର-କଚ୍ଛପଟି ମୁକ୍ତି ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଏଇ ରହିଛି।
ଦହନୈକାର୍ଥଯୋଗ୍ଯାନି କାଯକାଷ୍ଠାନି ଭୂରିଶଃ । ସଂସାରାବ୍ଧାଵ୍ ଇହୋହ୍ଯନ୍ତେ କଞ୍ଚିତ୍ ତେଷୁ ନରଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଶରୀର ଜଳାଇବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କାଠର ନିମନ୍ତେ, ପୁନିପୁନି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ପକେଇ ଦିଆଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କେହି ଏକ ମଣିଷକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘଦୌରାତ୍ମ୍ଯଚଲଯା ନିପାତଫଲଯାନଯା । ନ ଦେହଲତଯା କାର୍ଯଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଵିଵେକିନଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଏବଂ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା ଯାହା ଅବନତିର କାରଣ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାଂସପିଣ୍ଡ ଶରୀର ସହ କିଛି କରିବା ନାହିଁ।
ମଜ୍ଜନ୍ କର୍ଦମକୋଶେଷୁ ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜରାଂ ଗତଃ । ନ ଜ୍ଞାଯତେ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଚିରାତ୍ କ୍ଵ କଥଂ ଦେହଦର୍ଦୁରଃ
ଯେପରି ମଣିଷ ମାଟିର ଗହଳା ଗଡ଼ିକୁ ଡୁବିଯାଇ ଶୀଘ୍ରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହର ବେଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯାଏ—କିଏ କେଉଁଠି କିପରି ଚାଲିଯାଏ, କେହି ଜାଣିପାରେନାହିଁ।
ନିସ୍ସାରସକଲାରମ୍ଭାଃ କାଯାଶ୍ ଚପଲଵାଯଵଃ । ରଜୋମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନେହ କେନଚିତ୍
ଦେହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ; ଦେହର ଅସ୍ଥିର ବାୟୁମାନେ ଧୂଳିର ପଥରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କେହି ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଵାଯୋର୍ ଦୀପସ୍ଯ ମନସୋ ଗଚ୍ଛତୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଗତିଃ । ଆଗଚ୍ଛତଶ୍ ଚ ଭଗଵନ୍ ନ ଶରୀରଶରସ୍ଯ ନଃ
ବାୟୁ, ଦୀପ ଓ ମନର ଗତି ଯିଏଯିଏ ଯାଏ କିମ୍ବା ଆସେ, ତାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେହର ଶରର ଗତି ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, ମୁନିବର।
ବଦ୍ଧାଶା ଯେ ଶରୀରେଷୁ ବଦ୍ଧାଶା ଯେ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ । ତାନ୍ ମୋହମଦିରୋନ୍ମତ୍ତାନ୍ ଧିଗ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯେମାନେ ଦେହରେ ଆଶା ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯେମାନେ ସଂସାରରେ ଆଶା ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଭ୍ରମର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନିନ୍ଦା ହେଉ।
ନାହଂ ଦେହସ୍ଯ ନୋ ଦେହୋ ମମ ନାଯମ୍ ଅହଂ ତଥା । ଇତି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତା ଯେ ତେ ମୁନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ
ଯେମାନେ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, 'ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ, ଏହି ମୁଁ ମୁଁ ନୁହେଁ' ଭାବିଛନ୍ତି, ମୁନିବର, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ମାନାଵମାନବହୁଲା ବହୁଲାଭମନୋରମାଃ । ଶରୀରମାତ୍ରବଦ୍ଧାସ୍ଥଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଦୋଷଦୃଶୋ ନରମ୍
ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଅଧିକ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛାର ଆନନ୍ଦରେ ଯେଉଁ ଅନେକ ଦୋଷ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେହରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ମଣିଷକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଶରୀରସଙ୍ଗଶାଯିନ୍ଯା ପିଶାଚ୍ଯା ପେଶଲାଙ୍ଗଯା । ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କୃତ୍ଯା ଛଲେନ ଚ୍ଛଲିତା ଵଯମ୍
ଆମେ ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେହ ଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଆତ୍ମ-ଅଭିମାନର ଚତୁର ଚାଳକଳା ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛୁ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ଵରାକୀ ସର୍ଵୈଵ କାଯବଦ୍ଧାସ୍ଥଯାନଯା । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନକୁରାକ୍ଷସ୍ଯା ଛଲିତା କଷ୍ଟମ୍ ଏକିକା
ଏହି ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା, ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ମାନ୍ଦ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏକ ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖିତ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି; ହାଏ, କେତେ ଏକା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ!
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସତ୍ଯଂ ତେନ ହତାତ୍ମନା । ଚିତ୍ରଂ ଦଗ୍ଧଶରୀରେଣ ଜନତା ଵିପ୍ରଲଭ୍ଯତେ
ଯାହାର ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଠାରେ କିଛି ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ତାହା ସତ୍ତ୍ୱେ ଲୋକେ ଏମିତି ଜଣେ ମୃତ ଦେହ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଠାରେ କିପରି ଭ୍ରମିତ ହୁଏ — ଏହା ଅଦ୍ଭୁତ।
ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ ନିର୍ଝରାମ୍ବୁକଣୋ ଯଥା । ପତତ୍ଯ୍ ଅଯମ୍ ଅଯତ୍ନେନ ଜର୍ଜରଃ କାଯପଲ୍ଲଵଃ
ଯେପରି ଝରଣାର ଜଳବିନ୍ଦୁ କିଛି ଦିନ ପରେ ଅପେକ୍ଷା କରିବା ଛାଡି ଝରିପଡ଼େ, ସେପରି ଏହି ଦୁର୍ବଳ ଦେହ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
କାଯୋ ଽଯମ୍ ଅଚିରାପାଯୋ ବୁଦ୍ବୁଦୋ ଽମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଇଵ । ଵ୍ଯର୍ଥଂ କାର୍ଯପରାଵର୍ତେ ପରିସ୍ଫୁରତି ନିଷ୍ଫଲଃ
ଏହି ଦେହ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ରହେ, ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ଥିବା ଫେନା ପରି; ଏହା ବ୍ୟର୍ଥ କାମରେ ଲାଗି ଅନବରତ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନଵିକାରେ ଽସ୍ମିନ୍ ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମପତ୍ତନେ । କାଯେ ସ୍ଫୁଟତରାପାଯେ କ୍ଷଣମ୍ ଆସ୍ଥା ନ ମେ ଦ୍ଵିଜ
ଏହି ଦେହରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ଭ୍ରମ ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ ଅସ୍ଥିରତା ରହିଛି, ଏବଂ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ନଶ୍ୱର, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ରୟ ନେଉନି, ହେ ଦ୍ୱିଜ।
ତଡିତ୍ସୁ ଶରଦଭ୍ରେଷୁ ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରେଷୁ ଚ । ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ଯେନ ଵିନିର୍ଣୀତଂ ସ ଵିଶ୍ଵସିତି ଵିଗ୍ରହେ
ଯିଏ ବିଜୁଳିର ଝଲକ, ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବନଗର ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଜିନିଷରେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢତା ଦେଖିଛି, ସେମାନେ ମାନବ ଦେହରେ ଭିତି ରଖନ୍ତି।
ସତତଭଙ୍ଗୁରକାର୍ଯପରମ୍ପରାଵିଜଯି ଜାତଜଯଂ ଶଠଵୃତ୍ତିଷୁ । ସକଲଦୋଷମ୍ ଇଦଂ କୁକଲେଵରଂ ତୃଣମ୍ ଇଵାହମ୍ ଉପୋଜ୍ଝ୍ଯ ସୁଖଂ ସ୍ଥିତଃ
ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା, ସବୁ ଦୋଷରେ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ଯାହା ସବୁବେଳେ ଭଙ୍ଗୁର କାର୍ଯ୍ୟରେ ପରାଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ଠକିବା ଚରିତ୍ର ରଖିଥାଏ, ଏମିତି ଦେହକୁ ଘାସ ଭଳି ଛାଡି, ସୁଖରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଲବ୍ଧ୍ଵାପି ତରଲାକାରେ କାର୍ଯଭାରତରଙ୍ଗିଣି । ସଂସାରସାଗରେ ଜନ୍ମ ବାଲ୍ଯଂ ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଏହି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ, ଭାରୀ କାମର ତରଙ୍ଗ ଓ ତୁରନ୍ତ ରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜନ୍ମ ମିଳିଲା ପରେ ଶିଶୁବୟସ୍କୁ କେବଳ ଦୁଃଖ ମିଳେ।
ଅଶକ୍ତିର୍ ଆପଦସ୍ ତୃଷ୍ଣା ମୂକତା ମୂଢବୁଦ୍ଧିତା । ଗୃଧ୍ନୁତା ଲୋଲତା ଦୈନ୍ଯଂ ସର୍ଵଂ ବାଲ୍ଯେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଶିଶୁବୟସ୍କୁ ଅଶକ୍ତି, ବିପଦ, ତୃଷ୍ଣା, ମୌନତା, ମୁଢ଼ ମନ, ଲୋଭ, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ଦୁଃଖ—ଏସବୁ ଦେଖାଯାଏ।
ରୋଷରୋଦନରୌଦ୍ରୀଷୁ ଦୈନ୍ଯଜର୍ଜରିତାସୁ ଚ । ଦଶାସୁ ବନ୍ଧନଂ ବାଲ୍ଯମ୍ ଆଲାନଂ କରିଣୀଷ୍ଵ୍ ଇଵ
କ୍ରୋଧ, କାନ୍ଦା, କଠୋରତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଳାନ୍ତ ଦଶାରେ, ଶିଶୁବୟସ୍ ବନ୍ଧନ ଭଳି, ହାତୀଙ୍କୁ ଯେମିତି ଶୃଙ୍ଖଳା ଦେଇ ବାନ୍ଧାଯାଏ, ସେଭଳି।
ନ ମୃତୌ ନ ଜରାରୋଗେ ନ ଚାପଦି ନ ଯୌଵନେ । ତାଶ୍ ଚିନ୍ତା ଵିନିକୃନ୍ତନ୍ତି ହୃଦଯଂ ଶୈଶଵେଷୁ ଯାଃ
ଶିଶୁବୟସରେ ଯେଉଁ ଚିନ୍ତା ହୃଦୟକୁ ଭାଙ୍ଗିଦିଏ, ସେଗୁଡିକ ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ, ବିପଦ କିମ୍ବା ଯୁବାବୟସରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ।