ତସ୍ମାଦ୍ ଇମୌ ପରୀକ୍ଷେ ଽହଂ କଦାଚିତ୍ ପ୍ରଶ୍ନଲୀଲଯା । କିଂ ମାନଜ୍ଞାନକାଵ୍ ଏତାଵ୍ ଇତି ତାମରସେକ୍ଷଣୌ
ତେଣୁ, ମୁଁ କେବେ କେବେ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମଜାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଯାଞ୍ଚ କରେ: ଏହି ଦୁଇଜଣ କି ମାନ, ଜ୍ଞାନ ଓ କବିତାର ଅଧିକାରୀ? ମନୋରମ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମନେ।
ଆଦୌ ଵିଚାର୍ଯ ସୁଗୁଣାଗୁଣଲେଶଯୁକ୍ତିମ୍ ଆଗସ୍ ତତୋ ଽଧିକତରଂ ଚ ଗୁଣାଦ୍ ଯାଦି ସ୍ଯାତ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ ତତସ୍ ସମୁପପତ୍ତିଵଶେନ ଦଣ୍ଡଂ ଦଣ୍ଡ୍ଯସ୍ଯ ଲଘ୍ଵ୍ ଅଥ ଦୃଢଂ ଧନସମ୍ଭଵେ ଵା
ପ୍ରଥମେ ଗୁଣ ଓ ଅଗୁଣର ଅବସ୍ଥା ଓ ଦୋଷର ପରିମାଣ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଦୋଷ ଗୁଣଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ — ଦୋଷୀକୁ ଅନୁଯୋଗ କ୍ଷମାନ୍ୱୟ, କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର, କିମ୍ବା ଅର୍ଥଦଣ୍ଡ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ।
ଅଥ ସା ରାକ୍ଷସୀ ରକ୍ଷଃକୁଲକାନନମଞ୍ଜରୀ । ତମସ୍ଯ୍ ଏଵାଭ୍ରଲେଖେଵ ଗମ୍ଭୀରଂ ନିନନାଦ ସା
ତାପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସୀ — ରାକ୍ଷସ କୁଳର ଅରଣ୍ୟର ଫୁଲ — ଅନ୍ଧାରରେ ମେଘର ଚିହ୍ନପରି ଗଭୀର ଗର୍ଜନ କଲା।
ନାଦାନ୍ତେ ସମୁଵାଚେଦଂ ପ୍ରୀଙ୍କାରପରୁଷଂ ଵଚଃ । ଗର୍ଜିତାନନ୍ତରଂ ଜାତକରକାଶନିଶବ୍ଦଵତ୍
ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ, ଏହା କଠୋର ଏବଂ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦ କହିଲା—ଏହା ବିଜୁଳିର ତଡ଼ିତ ଶବ୍ଦ ଭଳି, ବଜ୍ରପାତ ପରେ ଆସୁଥିବା ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି ଲାଗିଲା।
ଭୋ ଭୋ ଘୋରାଟଵୀଵ୍ଯୋମପଦଵୀଶଶିଭାସ୍କରୌ । ମହାମାଯାତମଃପୀଠଶିଲାକୋଟରକୀଟକୌ
ହୋ ହୋ! ଜଙ୍ଗଲର ଆକାଶପଥର ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତମେ ମହାମାୟାର ଅନ୍ଧାର ଶିଳାର ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା କୀଟ।
କୌ ଭଵନ୍ତୌ ମହାବୁଦ୍ଧୀ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧୀ ଵା ସମାଗତୌ । ମଦ୍ଗ୍ରାସପଥମ୍ ଆପନ୍ନୌ କ୍ଷଣାନ୍ ମରଣକୋଵିଦୌ
ତମେ ଦୁଇଜଣ କିଏ—ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ମୂଢ଼? ଏଠାରେ ଏକାଠି ଆସି, ମୋର ଶିକାର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଦକ୍ଷ।
ଭୋ ଭୋ ଭୂତକ କିଂ ସ୍ଯାସ୍ ତ୍ଵଂ କ୍ଵ ତିଷ୍ଠସି ଚ ଦେହକମ୍ । ଦର୍ଶଯାସ୍ଯାସ୍ ତଵ ଗିରଃ କୋ ବିଭେତ୍ଯ୍ ଅଲିନୀଧ୍ଵନେଃ
ହୋ ହୋ! ଭୂତ, ତୁମେ କିଏ? ତୁମର ଛୋଟ ଦେହ କେଉଁଠି ଅଛି? ତୁମର ମୁହଁ ଦେଖା, ତୁମର କଥା ଶୁଣା—ମଧୁମକୁ ଗୁଞ୍ଜନ କେଉଁଠି ଭୟ କରେ?
ସିଂହଵତ୍ ସର୍ଵଵେଗେନ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥଂ କିଲାର୍ଥିନଃ । ସମମ୍ ଆକାରଶବ୍ଦାଭ୍ଯାଂ ଭାଵଯାସ୍ମାନ୍ ବିଭେଷି କିମ୍ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରାଣାଂ ସିଧ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମକ୍ଷଯାଦ୍ ଋତେ
ସିଂହ ପରି, ଲୋକେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଆଗକୁ ଝପଟି ଯାନ୍ତି; ତୁମେ ଏକାକାର ଆକୃତି ଓ ଶବ୍ଦରେ ମୋତେ ଭୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ; କିନ୍ତୁ କାହିଁକି? ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆଳସ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ନିଜ ନଷ୍ଟ ଛଡା।
ରାଜ୍ଞେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ରମ୍ଯମ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସା ତଯୋଃ । ପ୍ରକାଶାଯାପ୍ଯ୍ ଅଧୈର୍ଯାଯ ନନାଦ ଚ ଜହାସ ଚ
‘ରାଜା’ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା ପରେ ସେ ଭାବିଲେ, ‘ଏହା ମଧୁର ଲାଗିଲା’; ନିଜ ଅସ୍ଥିରତାରେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି ହସିଲେ।
ତତୋ ଦଦୃଶତୁସ୍ ତୌ ତାଂ ଶବ୍ଦପୂରିତଦିଗ୍ଗଣାମ୍ । ସ୍ଵାଟ୍ଟହାସପ୍ରଭାପିଣ୍ଡପୂରପ୍ରକଟିତାକୃତିମ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ସେ ଚାରିଦିଗକୁ ଶବ୍ଦରେ ପୂରି ଦେଇଛି; ତାଙ୍କର ହସର ଆଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଛି।
କଲ୍ପାଭ୍ରାଂଶନିକାଶେନ ଘୃଷ୍ଟାମ୍ ଅଦ୍ରିତଟୀମ୍ ଇଵ । ସ୍ଵନେତ୍ରଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଵଲଯାଵଲନାଜ୍ଵଲିତାମ୍ବରାମ୍
ଏକ ଦୀର୍ଘ ଯୁଗର ମେଘ ଖଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସେ ପାହାଡ଼ର କୋଣାକୁ ଘସି ଦେଇଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁରେ ବିଜୁଳିର ଚକ୍ର ଝଲମଲ କରୁଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ପୋଶାକ ଆଗରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଛି।
ତିମିରୈକାର୍ଣଵୌର୍ଵାଗ୍ନିଜ୍ଵାଲାଵିଵଲନାମ୍ ଇଵ । ଗର୍ଜଦ୍ଘନଘଟାଟୋପପୀଵରାସିତକନ୍ଧରାମ୍
ତାଙ୍କର ଗଳା ବଜ୍ରମেঘର ଗାଢ଼ ଏବଂ ମୋଟା ମାଳା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏହା ଅନ୍ଧକାରର ସାଗରରୁ ଉଠୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ଲାଲା ଭଳି ତାଳମାଳ କରୁଥିଲା।
ରଣଦ୍ଵଦନସଂରମ୍ଭହାହାହତନିଶାଚରାମ୍ । ରୋଦସୀକଜ୍ଜଲସ୍ତମ୍ଭଲୀଲଯୋଲ୍ଲାସିତାଂ ପୁରଃ
ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ନିଶାରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମରିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିବାକୁ ମିଳୁଥିଲା; ତାଙ୍କର ସାମ୍ନାରେ ଆକାଶ କଳି ଆଞ୍ଜନର ଦମ୍ବ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଊର୍ଧ୍ଵକେଶୀଂ ସିରାଲାଙ୍ଗୀଂ କପିଲାକ୍ଷୀଂ ତମୋମଯୀମ୍ । ଯକ୍ଷରକ୍ଷଃପିଶାଚାନାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନଲ୍ପଭଯପ୍ରଦାମ୍
ତାଙ୍କର କେଶ ଉପରକୁ ଉଠିଥିଲା, ଶରୀରରେ ଶିରା ଫୁଲିଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ ଥିଲା, ଦେହ ଅନ୍ଧକାରରେ ଗଠିତ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ପିଶାଚମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ଦରୀରନ୍ଧ୍ରଲସତ୍ସ୍ଵାସ୍ଯାଂ ଵାତଝାଙ୍କାରଭୀଷଣାମ୍ । ମୁସୁଲୋଲୂଖଲାଲାତାଂ ହଲଶୂର୍ପକଶେଖରାମ୍
ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭଳି ଖୋଲା ଥିଲା, ବାୟୁର ଗର୍ଜନରେ ଭୟଙ୍କର ଲାଗୁଥିଲା; ତାଙ୍କର କପାଳରେ ମୁସଳ ଓ ଉଲୁଖଳ ଥିଲା, ମୁଣ୍ଡରେ ହଳ ଓ ଚାଲା ଚାଲି ଥିଲା।
ସ୍ଫୁରନ୍ତୀମ୍ ଇଵ କଲ୍ପାନ୍ତେ ଵୈଡୂର୍ଯଶିଖରିସ୍ଥଲୀମ୍ । ହାସଘଟ୍ଟିତଵିଶ୍ଵେଶାଂ କାଲରାତ୍ରୀମ୍ ଇଵୋଦିତାମ୍
ସେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ବୈଡୂର୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି କଳିଯୁଗର ଶେଷରେ ଚମକୁଥିବା ପ୍ରତୀତି ହେଲେ । ତାଙ୍କର ହସ ଦିଗବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ କମ୍ପିତ କରିଦେଲା, ଏହା ଦେଖି ମନେ ହେଲା କି ଏକ କାଳରାତ୍ରୀ ଉଦୟ ହୋଇଛି ।
ଘନଵ୍ଯୋମାଟଵୀଂ ସାଭ୍ରାଂ କୃତଦେହାମ୍ ଇଵାଗତାମ୍ । ଶରୀରିଣୀଂ ମହାଭ୍ରାଢ୍ଯାଂ ଯାମିନୀମ୍ ଇଵ ମାଂସଲାମ୍
ସେ ଏକ ଘନ ମେଘରେ ଭରିଥିବା ଆକାଶ ଜଙ୍ଗଲ ଦେହ ନେଇ ଆସିଛି ଭଳି ଦେଖାଗଲେ । ତାଙ୍କର ଦେହ ଏତେ ଭାରି ଓ ମାଂସଳ ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଏକ ଦେହଧାରଣ କରିଥିବା ଦୀର୍ଘ ରାତି ପ୍ରତୀତି ହେଲା ।
ଶରୀରସନ୍ନିଵେଶେନ ପଙ୍କପୀଠୀମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତାମ୍ । ତନୁଂ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କଯୁଦ୍ଧାଯ ତମସେଵ ସମାଶ୍ରିତାମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହର ଆକୃତି ଦେଖି ମନେ ହେଲା ସେ କି ଏକ କାଦାର ଆସନରୁ ଉଠିଆସିଛନ୍ତି । ଏହା ଏପରି ଲାଗିଲା, ଯେ କଳା ଅନ୍ଧାର ଚାନ୍ଦ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଦେହ ନେଇଛି ।
ଇନ୍ଦ୍ରନୀଲତଟଶ୍ଵଭ୍ରଲମ୍ବାଭ୍ରଯୁଗଲୋପମୌ । ଉଲୂଖଲାଦିହାଲାଢ୍ଯୌ ଦଧାନାମ୍ ଅସିତୌ ସ୍ତନୌ
ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଷ୍ଟନ ଇନ୍ଦ୍ରନୀଳ ପାହାଡ଼ର ଅନ୍ଧାର ଢାଳ ଭଳି ଓ ଲଟକିଥିବା ଦୁଇ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଗଲା । ସେମାନେ ଉଲୁଖଳ ଓ ହାଲ ଦ୍ୱାରା ସୁସଜ୍ଜିତ ଥିଲେ ।
ନଗ୍ନାମ୍ ଅଙ୍ଗାରକାଶେନ ସମାଲବ୍ଧମହାତନୁମ୍ । ଦ୍ରୁମାଭାସ୍ପଦସମିରଲଲଦ୍ଭୁଜଲତାତନୁମ୍
ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଦେହ ନିର୍ବସନ୍ନ ଥିଲା, ଅଗ୍ନିର ଲାଲ ଆଲୋକରେ ଛୁଇଁ ହେଉଥିଲା; ତାଙ୍କର ହାତପା ଗଛର ଡାଲି ଭଳି ପବନରେ ହେଲେଇ ହେଉଥିଲା।
ତାମ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ମହାଵୀରୌ ତଥୈଵାକ୍ଷୁଭିତୌ ସ୍ଥିତୌ । ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ଵିମୋହାଯ ଯଦ୍ ଵିଵିକ୍ତସ୍ଯ ଚେତସଃ
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୀର ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଲେ; ଯେଉଁ ମନ ନିର୍ଲିପ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଠି କୌଣସି ଭ୍ରମ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ମହାରାକ୍ଷସି ସଂରମ୍ଭୋ ହାସାତ୍ମା କିମ୍ ଅଯଂ ତଵ । ଲଘଵୋ ହ୍ଯ୍ ଅଥ ଵା ନାର୍ଯୋ ଲାଘଵେ ଽପ୍ଯ୍ ଅତିସମ୍ଭ୍ରମାଃ
ହେ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସୀ, ତୁମର ଏହି କ୍ରୋଧ କି ହସିବା ଭଳି? ନାରୀମାନେ ସାଧାରଣତଃ ହାଲୁକା ମନର ହୁଅନ୍ତି, କିମ୍ବା ହାଲୁକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଉତ୍ସାହିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତ୍ଯଜ ସଂରମ୍ଭମ୍ ଆରମ୍ଭୋ ନାଯଂ ତଵ ଵିରାଜତେ । ଵିଷଯେ ହି ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ଧୀମନ୍ତସ୍ ସ୍ଵାର୍ଥସାଧକାଃ
କ୍ରୋଧକୁ ଛାଡ଼; ଏହି ଉତ୍ସାହ ତୁମକୁ ମନା ହୁଏ ନାହିଁ। ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଦୁନିଆରେ କେବଳ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି।
ତ୍ଵାଦୃଶୀନାଂ ସହସ୍ରାଣି ମଷିକାନାମ୍ ଇଵାବଲେ । ଅସ୍ମାକଂ ଵାସନାଵାତ୍ଯାଵ୍ଯୂଢାନି ତୃଣପର୍ଣଵତ୍
ତୁମେ ଯେପରି ଅଶକ୍ତ, ଏମାନଙ୍କ ପରି ହଜାର ଲୋକ ଆମ ପାଇଁ ମାଛି ଭଳି ଅପରିଗଣ୍ୟ; ଆମ ଦୃଢ଼ ଆଦତଗୁଡିକ ଏମାନଙ୍କୁ ତିନି ପତ୍ର ଭଳି ଉଡାଇ ଦେଇଥାଏ।
ସଂରମ୍ଭଜ୍ଵରମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ସମଯା ସ୍ଵସ୍ଥଯା ଧିଯା । ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଚ ଵ୍ଯଵହାରିଣ୍ଯା ସୋ ଽର୍ଥଃ ପ୍ରାଜ୍ଞେନ ସାଧ୍ଯତେ
କ୍ରୋଧର ଜ୍ୱରକୁ ଛାଡି, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ବ୍ୟବହାରିକ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ସାଧନ କରିଥାଏ।
ସ୍ଵେନୈଵ ଵ୍ଯଵହାରେଣ କାର୍ଯଂ ସିଧ୍ଯତୁ ମାଥଵା । ମହାନିଯତିନୀତ୍ଯୈଵ ଭ୍ରମସ୍ଯାଵସରୋ ହି କଃ
ମାଥବ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଫଳ ହେଉ; ବଡ଼ ନିୟତିର ଶାସନରେ ଭ୍ରମ ପାଇଁ କେବେ ସୁଯୋଗ ନାହିଁ।
କଥଯାଭିମତଂ କିଂ ତେ କିମ୍ ଅର୍ଥଯସି ଵାର୍ଥିନୀ । ଅର୍ଥୀ ସ୍ଵପ୍ନେ ଽପି ନାସ୍ମାକମ୍ ଅପ୍ରାପ୍ତାର୍ଥଃ ପୁରୋଗତଃ
ତୁମେ ଯାହା ଚାହୁଁଛ, ସେଥିରେ କଥା କର; କଣ ଚାହୁଁଛ, ମାଗୁଥିବା ଜଣେ? ଆମେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଅପ୍ରାପ୍ତ ଜିନିଷ ପଛରେ ଚାଲିନଥାଉ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ସା ତଦା ତେନ ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ରାକ୍ଷସୀ । ଅହୋ ନୁ ଵିମଲାଚାରଂ ସତ୍ତ୍ଵଂ ପୁରୁଷସିଂହଯୋଃ
ସେତିକି ସେ ରାକ୍ଷସୀ ସମୟରେ ଏହିପରି କହିବା ପରେ ଚିନ୍ତା କଲା, 'ଆହା! ଏହି ପୁରୁଷସିଂହମାନଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଏବଂ ଆଚରଣ କେତେ ସଫା ଓ ଶୁଦ୍ଧ!'
ନ ସାମାନ୍ଯାଵ୍ ଇମୌ ମନ୍ଯେ ଚିତ୍ରୈଵେଯଂ ଚମତ୍କୃତିଃ । ଵଚୋଵକ୍ତ୍ରେକ୍ଷଣାନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ଵିନିଶ୍ଚଯମ୍
ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଭାବି ନାହିଁ; ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏକଦମ ଅଦ୍ଭୁତ। ସେମାନଙ୍କର କଥା, ସ୍ୱର ଓ ଦୃଷ୍ଟି ମାତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ମନର ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି।
ଵଚୋଵକ୍ତ୍ରେକ୍ଷିତଦ୍ଵାରୈର୍ ଧୀମତାମ୍ ଆଶଯା ମିଥଃ । ଏକୀଭଵନ୍ତି ସରିତାଂ ପଯାଂସି ଵଲନୈର୍ ଇଵ
ବାକ୍ୟ, କଥା ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ନଦୀର ଜଳ ଏହାର ଦାରା ମିଶିଯାଏ।