ମୂର୍ଧଜଚ୍ଛାଦନଚ୍ଛନ୍ନକର୍ଣଶ୍ରୀଚନ୍ଦ୍ରଶାଲିକମ୍ । ଆଦୀର୍ଘାଙ୍ଗୁଲିନିର୍ଯୂହଂ ନେଷ୍ଟଂ ଦେହଗୃହଂ ମମ
ମୁଣ୍ଡର ଚୁଲି ହେଉଛି ଘରର ଛାଦ, କାନ ହେଉଛି ଚନ୍ଦ୍ରାକାର ଗୋପୁର, ଲମ୍ବା ଆଠି ହେଉଛି ବାହାରିଆ କାଠ, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵାଙ୍ଗକୁଡ୍ଯସଞ୍ଜାତଘନରୋମଯଵାଙ୍କୁରମ୍ । ସଂଶୂନ୍ଯପୀଠପିଠିରଂ ନେଷ୍ଟଂ ଦେହଗୃହଂ ମମ
ସମସ୍ତ ଅଂଗର ଦିଓଲିରେ ଘନ ଲୋମ ଅଙ୍କୁର ଉଠିଛି, ପଛରେ ଖାଲି ଆସନ ରହିଛି, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ନଖୋର୍ଣନାଭନିଲଯୈଶ୍ ଶାରମ୍ ଆରଣିତାନ୍ତରମ୍ । ଭାଙ୍କାରକାରିପଵନଂ ନେଷ୍ଟଂ ଦେହଗୃହଂ ମମ
ନଖ, ହାଡ଼ ଓ ନାଭି ଏହି ଘରର ଭିତି, ଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତରେ ଆନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ମଧ୍ୟର ଲକଡ଼ା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧ୍ୱନି କରୁଥିବା ବାୟୁ ରହିଛି, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଵେଶନିର୍ଗମଵ୍ଯଗ୍ରଵାତଵେଗମ୍ ଅନାରତମ୍ । ଵିତତାକ୍ଷଗଵାକ୍ଷଂ ଚ ନେଷ୍ଟଂ ଦେହଗୃହଂ ମମ
ଏହି ଦେହ ଘରର ଆଖି ଜନେଲା ସବୁବେଳେ ଖୋଲା, ଶ୍ୱାସର ବାୟୁ ନିରନ୍ତର ଆସିଯାଉଛି ଓ ବାହାରିଯାଉଛି, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ଜିହ୍ଵାମର୍କଟିକାକ୍ରାନ୍ତଵଦନଦ୍ଵାରଭୀଷଣମ୍ । ଦୃଷ୍ଟଦନ୍ତାସ୍ଥିଶକଲଂ ନେଷ୍ଟଂ ଦେହଗୃହଂ ମମ
ଏହି ଦେହ ଘରଟି, ଯାହାର ମୁହଁ ଦ୍ୱାରଟି ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ତାହାରେ ବାନର ସଦୃଶ ଜିଭ୍ବା ବସିଛି, ଦାନ୍ତ ଓ ହାଡ଼ର ଟୁକୁଡ଼ା ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ତ୍ଵକ୍ସୁଧାଲେପମସୃଣଂ ଯନ୍ତ୍ରସଞ୍ଚାରଚଞ୍ଚଲମ୍ । ମନୋଽମନ୍ଦାଖୁନୋତ୍ଖାତଂ ନେଷ୍ଟଂ ଦେହଗୃହଂ ମମ
ଏହି ଦେହ ଘରଟି, ଯାହାର ଚର୍ମ ମସ୍ତି ଲେପ ଭଳି ମୃଦୁ, ଯନ୍ତ୍ର ସଦୃଶ ଚଞ୍ଚଳ ଚଳନରେ ଲାଗିରହିଛି, ଏବଂ ମନ ଅପେକ୍ଷା ଅନେକ ଆକାଂକ୍ଷାର କୁହୁଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଅବିରତ ଖୋଦାଯାଉଛି, ଏହି ଦେହ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ସ୍ମିତଦୀପପ୍ରଭାଭାସି କ୍ଷଣମ୍ ଆନନ୍ଦସୁନ୍ଦରମ୍ । କ୍ଷଣଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ପ୍ରଭାପୂରୈର୍ ନେଷ୍ଟଂ ଦେହଗୃହଂ ମମ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମୋର ଦେହ ହସୁଥିବା ଦୀପର ଆଲୋକରେ ଚମକିଉଠେ, ଆନନ୍ଦରେ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ; ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଏହା ଆଲୋକର ଝରଣାରେ ଭରିଯାଏ, ତଥାପି ଏହି ମାଂସ ଘର ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ସମସ୍ତରୋଗାଯତନଂ ଵଲୀପଲିତପତ୍ତନମ୍ । ସର୍ଵାଧିସାରଙ୍ଗଵନଂ ନେଷ୍ଟଂ ମମ କଲେଵରମ୍
ମୋର ଦେହ ସମସ୍ତ ରୋଗର ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳୀ, ଭ୍ରମର ଓ ପକା କେଶର ସହର, ସମସ୍ତ ପୀଡ଼ାର ଜଙ୍ଗଲ; ଏହା ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ଅକ୍ଷର୍କ୍ଷକ୍ଷୋଭଵିଷମା ଶୂନ୍ଯା ନିସ୍ସାରକୋଟରା । ତମୋଗହନହୃତ୍କୁଞ୍ଜା ନେଷ୍ଟା ଦେହାଟଵୀ ମମ
ଏହା ଖାଲି ଓ ଅର୍ଥହୀନ ଗୁହା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ଏବଂ କଠୋର, ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧକାରର ଝାଡ଼; ଏହି ଦେହ ଜଙ୍ଗଲ ମୋତେ ପ୍ରିୟ ନୁହେଁ।
ଦେହାଲଯଂ ଧାରଯିତୁଂ ନ ଶକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ମୁନୀଶ୍ଵରାଃ । ପଙ୍କମଗ୍ନଂ ସମୁଦ୍ଧର୍ତୁଂ ଗଜମ୍ ଅଲ୍ପବଲୋ ଯଥା
ହେ ପୂଜ୍ୟ ମୁନିମାନେ, ମୁଁ ଏହି ଦେହ ଘରକୁ ଧାରଣ କରିପାରୁନି, ଯେପରି ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିଥିବା ଜଣେ ମଣିଷ କେବେ ମାଟିରେ ଅଟକିଥିବା ହାତୀକୁ ଉଠାଇ ପାରେନି।
କିଂ ଶ୍ରିଯା କିଂ ଚ କାଯେନ କିଂ କାମେନ କିମ୍ ଈହଯା । ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ କାଲସ୍ ସର୍ଵଂ ନିକୃନ୍ତତି
ଧନ, ଶରୀର, ଆଶା ବା ଚେଷ୍ଟାର କଣ ଉପଯୋଗ? କେତେକ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ସମୟ ସବୁକିଛିକୁ ସେଷ କରିଦେଇଥାଏ।
ରକ୍ତମାଂସମଯସ୍ଯାସ୍ଯ ସବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଂ ମୁନେ । ନାଶୈକଧର୍ମିଣୋ ବ୍ରୂହି କେଵ କାଯସ୍ଯ ରମ୍ଯତା
ହେ ମୁନି, ଏହି ଶରୀର ରକ୍ତ ଓ ମାଂସରେ ତିଆରି, ଭିତର ବାହାର ଦୁହିଁଠାରୁ ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏହାରେ କଣସି ଆନନ୍ଦ ରହିଛି କି?
ମରଣାଵସରେ କାଯା ଜୀଵଂ ନାନୁସରନ୍ତି ଯେ । ତେଷୁ ତାତ କୃତଘ୍ନେଷୁ କେଵାସ୍ଥା ଵତ ଧୀମତଃ
ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଶରୀର ଆତ୍ମା ସହିତ ଯାଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ, ପିତା, ଏଭଳି ଅକୃତଜ୍ଞ ଜିନିଷରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କେମିତି ଭରସା କରିପାରିବେ?
ମତ୍ତେଭକର୍ଣାଗ୍ରଚଲଃ କାଯୋ ଲମ୍ବାମ୍ବୁଭଙ୍ଗୁରଃ । ନ ସନ୍ତ୍ଯଜତି ମାଂ ଯାଵତ୍ ତାଵଦ୍ ଏନଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ମଦମସ୍ତ ହାତୀର କାନର ଟିପ୍ ପରି ଅସ୍ଥିର, ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି ନାଜୁକ ଏହି ଶରୀର ମୋତେ ଛାଡ଼େ ନାହିଁ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛି।
ପଵନସ୍ପନ୍ଦତରଲଃ ପେଲଵଃ କାଯପଲ୍ଲଵଃ । ଜର୍ଜରସ୍ ତନୁଵୃତ୍ତଶ୍ ଚ ନେଷ୍ଟୋ ଽଯଂ କଟୁନୀରସଃ
ପବନରେ ହଲୁଚୁଆ ନରମ ପତ୍ର ପରି ଏହି ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ, ଜର୍ଜରିତ ଓ ସ୍କିନ୍ନ; ଏହା ରୁଚିହୀନ ଓ କଢ଼ିଆ, ତେଣୁ ଏହା ଆକର୍ଷଣୀୟ ନୁହେଁ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପୀତ୍ଵା ଚିରଂ କାଲଂ ବାଲପଲ୍ଲଵପେଲଵମ୍ । ତନୁତାମ୍ ଏତ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ଵିନାଶମ୍ ଅନୁଧାଵତି
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖାଇ ଓ ପିଇ, ଏହି କମଳା ପତ୍ର ପରି ନରମ ଶରୀର କଷ୍ଟରେ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇ, ନଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ସୁଖଦୁଃଖାନି ଭାଵାଭାଵମଯାନ୍ଯ୍ ଅସୌ । ଭୂଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵନ୍ କାଯଃ ପ୍ରାକୃତୋ ହି ନ ଲଜ୍ଜତେ
ଏହି ଶରୀରଟି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱରେ ଗଠିତ, ସେଇ ସୁଖ ଦୁଃଖକୁ ପୁନିପୁନି ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ ହେବାରୁ କେବେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ।
ସୁଚିରଂ ପ୍ରଭୁତାଂ କୃତ୍ଵା ସଂସେଵ୍ଯ ଵିଭଵଶ୍ରିଯମ୍ । ନୋଚ୍ଛ୍ରାଯମ୍ ଏତି ନ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ କାଯଃ କିମ୍ ଇତି ପାଲ୍ଯତେ
ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶକ୍ତି ଓ ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶରୀର କେବେ ମହତ୍ତ୍ୱ କିମ୍ବା ଦୃଢତା ପାଉନାହିଁ—ତେଣୁ ଏହାକୁ କାହିଁକି ରକ୍ଷା କରାଯିବ?
ଜରାକାଲେ ଜରାମ୍ ଏତି ମୃତ୍ଯୁକାଲେ ତଥା ମୃତିମ୍ । ସମମ୍ ଏଵାଵିଶେଷଜ୍ଞଃ କାଯୋ ଭୋଗିଦରିଦ୍ରଯୋଃ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଏହି ଶରୀର ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ, ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ—ଏହି ଶରୀର ଉପଭୋକ୍ତା ଓ ଦରିଦ୍ର, ଦୁହେଁ ପାଇଁ ସମାନ, କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ଜାଣେ ନାହିଁ।
ସଂସାରାମ୍ଭୋଧିଜଠରେ ତୃଷ୍ଣାକୁହରକାନ୍ତରେ । ସୁପ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠତି ମୁକ୍ତେହୋ ମୂକୋ ଽଯଂ କାଯକଚ୍ଛପଃ
ସଂସାର ସମୁଦ୍ରର ଜଠର ଭିତରେ, ତୃଷ୍ଣାର ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ମୌନ ଶରୀର-କଚ୍ଛପଟି ମୁକ୍ତି ନିକଟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଏଇ ରହିଛି।
ଦହନୈକାର୍ଥଯୋଗ୍ଯାନି କାଯକାଷ୍ଠାନି ଭୂରିଶଃ । ସଂସାରାବ୍ଧାଵ୍ ଇହୋହ୍ଯନ୍ତେ କଞ୍ଚିତ୍ ତେଷୁ ନରଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଶରୀର ଜଳାଇବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ କାଠର ନିମନ୍ତେ, ପୁନିପୁନି ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ପକେଇ ଦିଆଯାଏ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେହି କେହି ଏକ ମଣିଷକୁ ଚିହ୍ନିପାରନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘଦୌରାତ୍ମ୍ଯଚଲଯା ନିପାତଫଲଯାନଯା । ନ ଦେହଲତଯା କାର୍ଯଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ଵିଵେକିନଃ
ଦୀର୍ଘ ସମୟର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଏବଂ ଅଚଳ ଅବସ୍ଥା ଯାହା ଅବନତିର କାରଣ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ମାଂସପିଣ୍ଡ ଶରୀର ସହ କିଛି କରିବା ନାହିଁ।
ମଜ୍ଜନ୍ କର୍ଦମକୋଶେଷୁ ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜରାଂ ଗତଃ । ନ ଜ୍ଞାଯତେ ଯାତ୍ଯ୍ ଅଚିରାତ୍ କ୍ଵ କଥଂ ଦେହଦର୍ଦୁରଃ
ଯେପରି ମଣିଷ ମାଟିର ଗହଳା ଗଡ଼ିକୁ ଡୁବିଯାଇ ଶୀଘ୍ରେ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହର ବେଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯାଏ—କିଏ କେଉଁଠି କିପରି ଚାଲିଯାଏ, କେହି ଜାଣିପାରେନାହିଁ।
ନିସ୍ସାରସକଲାରମ୍ଭାଃ କାଯାଶ୍ ଚପଲଵାଯଵଃ । ରଜୋମାର୍ଗେଣ ଗଚ୍ଛନ୍ତୋ ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନେହ କେନଚିତ୍
ଦେହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ; ଦେହର ଅସ୍ଥିର ବାୟୁମାନେ ଧୂଳିର ପଥରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ କେହି ଦେଖିପାରିନାହାନ୍ତି।
ଵାଯୋର୍ ଦୀପସ୍ଯ ମନସୋ ଗଚ୍ଛତୋ ଜ୍ଞାଯତେ ଗତିଃ । ଆଗଚ୍ଛତଶ୍ ଚ ଭଗଵନ୍ ନ ଶରୀରଶରସ୍ଯ ନଃ
ବାୟୁ, ଦୀପ ଓ ମନର ଗତି ଯିଏଯିଏ ଯାଏ କିମ୍ବା ଆସେ, ତାହା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦେହର ଶରର ଗତି ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, ମୁନିବର।
ବଦ୍ଧାଶା ଯେ ଶରୀରେଷୁ ବଦ୍ଧାଶା ଯେ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତୌ । ତାନ୍ ମୋହମଦିରୋନ୍ମତ୍ତାନ୍ ଧିଗ୍ ଧିଗ୍ ଅସ୍ତୁ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଯେମାନେ ଦେହରେ ଆଶା ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଯେମାନେ ସଂସାରରେ ଆଶା ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ଭ୍ରମର ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନିନ୍ଦା ହେଉ।
ନାହଂ ଦେହସ୍ଯ ନୋ ଦେହୋ ମମ ନାଯମ୍ ଅହଂ ତଥା । ଇତି ଵିଶ୍ରାନ୍ତଚିତ୍ତା ଯେ ତେ ମୁନେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଃ
ଯେମାନେ ଚିତ୍ତକୁ ଶାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, 'ମୁଁ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେହ ମୋର ନୁହେଁ, ଏହି ମୁଁ ମୁଁ ନୁହେଁ' ଭାବିଛନ୍ତି, ମୁନିବର, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ମାନାଵମାନବହୁଲା ବହୁଲାଭମନୋରମାଃ । ଶରୀରମାତ୍ରବଦ୍ଧାସ୍ଥଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଦୋଷଦୃଶୋ ନରମ୍
ମାନ ଓ ଅପମାନରେ ଯେଉଁ ଦୋଷ ଅଧିକ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛାର ଆନନ୍ଦରେ ଯେଉଁ ଅନେକ ଦୋଷ ରହିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେହରେ ବନ୍ଧା ଥିବା ମଣିଷକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ।
ଶରୀରସଙ୍ଗଶାଯିନ୍ଯା ପିଶାଚ୍ଯା ପେଶଲାଙ୍ଗଯା । ଅହଙ୍କାରଚମତ୍କୃତ୍ଯା ଛଲେନ ଚ୍ଛଲିତା ଵଯମ୍
ଆମେ ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା, ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦେହ ଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଆତ୍ମ-ଅଭିମାନର ଚତୁର ଚାଳକଳା ଦ୍ୱାରା ଠକାଯାଇଛୁ।
ପ୍ରଜ୍ଞା ଵରାକୀ ସର୍ଵୈଵ କାଯବଦ୍ଧାସ୍ଥଯାନଯା । ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନକୁରାକ୍ଷସ୍ଯା ଛଲିତା କଷ୍ଟମ୍ ଏକିକା
ଏହି ଦେହରେ ଆସକ୍ତି ରଖିଥିବା, ମିଥ୍ୟା ଜ୍ଞାନର ମାନ୍ଦ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଏକ ଦୂତୀ ଦ୍ୱାରା, ଦୁଃଖିତ ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି; ହାଏ, କେତେ ଏକା ଏବଂ ଦୁଃଖରେ!