ଗୁହାସୁ ସୁପ୍ତସିଂହୌଘା କୁଞ୍ଜେଷୂଚ୍ଛ୍ଵସିତୈଣକା । ଖେ ସାଵଶ୍ଯାଯନିକରା ଵିପିନେ ମୌନଧାରିଣୀ
ଗୁହାରେ ସିଂହମାନେ ଘୁମୁଛନ୍ତି; ଝାଡ଼ରେ ହରିଣମାନେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି; ଆକାଶରେ ମେଘମାନେ ଭାସୁଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲରେ ନିରବତା ବ୍ୟାପିଛି।
କଜ୍ଜଲାମ୍ଭୋଦମଧ୍ଯାଭା କାଚଶୈଲୋଦରୋପମା । ପଙ୍କପିଣ୍ଡାନ୍ତରଘନା ଖଡ୍ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯାନ୍ଧ୍ଯମାଂସଲା
ସେ କଳା ମେଘର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର ଭଳି, କାଚ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ପରି; ମାଟିର ଗଠା ଭିତରେ ଗାଢ଼, ତାଙ୍କର ମାଂସ ଅନ୍ଧା ଏବଂ ତଳୱାରରେ କଟିଯାଇପାରିବ।
ପ୍ରଲଯାନିଲଵିକ୍ଷୁବ୍ଧା କଜ୍ଜଲାଚଲଚଞ୍ଚଲା । ଏକାର୍ଣଵମହାପଙ୍କପର୍ଵତୋଦରମେଦୁରା
ପ୍ରଳୟର ପବନରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ସେ କଳା ପାହାଡ଼ରେ ଅସ୍ଥିର; ବଡ଼ ଦଳା ଦରିଆର ମାଟି ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ପରି ଗାଢ଼।
ଅଙ୍ଗାରକୋଟିନଖରା ସୌଷୁପ୍ତପଦସୁନ୍ଦରୀ । ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରାନିଵିଡା ଭୃଙ୍ଗପୃଷ୍ଠଚ୍ଛଵିଚ୍ଛଵିଃ
ସେ ଅଗ୍ନିର ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଅଙ୍ଗାର ପରି କଠିନ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିଦ୍ରାର ଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗ, ମଧୁମକୁ ଦେହର ରଙ୍ଗ ପରି କଳା।
ତସ୍ଯାଂ ରଜନ୍ଯାଂ ଭୀମାଯାଂ କିରାତଜନମଣ୍ଡଲେ । ମନ୍ତ୍ରିଣା ସହ ଭୂପାଲସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଵସରେ ତଦା
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ରାତିରେ, ଶିକାରୀ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ,
ନିର୍ଜଗାମ ସୁଧୀରାତ୍ମା ନଗରାତ୍ ସୁପ୍ତନାଗରାତ୍ । ଅଟଵୀଂ ଵିକ୍ରମୋ ନାମ ଵିଷମାଂ ଵୀରଚର୍ଯଯା
ସୁପ୍ତ ନଗରବାସୀ ନଗର ଛାଡି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୃଦୟ ଥିବା ରାଜା ବିକ୍ରମ, ବୀରତାରେ ଭରିତ, ଭୟଙ୍କର ଅଟବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଟଵ୍ଯାଂ କର୍କଟୀ ସା ତୌ ଚରନ୍ତୌ ରାଜମନ୍ତ୍ରିଣୌ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଧୃତଧୈର୍ଯାଂଶୌ ଵେତାଲାଲୋକନୋନ୍ମୁଖୌ
ଅଟବୀରେ କର୍କଟୀ ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦୁଇଜଣ wandering କରୁଥିବା, ସାହସରେ ଅଟୁଟ, ଭେତାଳ ଲୋକକୁ ଖୋଜୁଥିବା।
ଅଥ ସା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଲବ୍ଧୋ ଭକ୍ଷୋ ଽଦ୍ଯ ହୋ ମଯା । ମୂଢାଵ୍ ଏତାଵ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞୌ ଭାରୋ ଦେହଃ କିଲାନଯୋଃ
ତାପରେ ସେ ଭାବିଲା, 'ଆଜି ମୁଁ ଖାଇବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଲି। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞ, ତାଙ୍କର ଦେହ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଭାର।'
ଇହାମୁତ୍ର ଚ ନାଶାଯ ମୂଢୋ ଦୁଃଖାଯ ଜୀଵତି । ଯତ୍ନାଦ୍ ଵିନାଶନୀଯୋ ଽସୌ ନାନର୍ଥଃ ପରିପାଲ୍ଯତେ
ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ମୂଢ଼ ମାନେ କେବଳ ନାଶ ଓ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏମାନେ ଉପଦ୍ରବ ହେଉଥିବା ଦେହକୁ ଉଚ୍ଚିତ ଚେଷ୍ଟାରେ ନଷ୍ଟ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ହାନିକାରକ କିଛିକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ଅପଶ୍ଯତସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ମୃତିର୍ ମୂଢସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । ମରଣେନୋଦଯୋ ଽସ୍ଯାସ୍ତି ପାପସମ୍ପତ୍ତିହେତୁତଃ
ଯେଉଁଠି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ମୂଢ଼ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଜୀବନ; ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମର ସଂଗ୍ରହର କାରଣ।
ଆଦିସର୍ଗେ ଚ ନିଯମଃ କୃତଃ ପଙ୍କଜଜନ୍ମନା । ହିଂସ୍ରାଭିଭୋଜନାଯାସ୍ତୁ ମୂଢାତ୍ମା ନାତ୍ମଵାନ୍ ଇତି
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମିଥିବା ଜଣେ ନିୟମ ଦେଇଥିଲେ: ଅଜ୍ଞାନୀ ଆତ୍ମା ହିଁ ହିଂସା ଓ ଭକ୍ଷଣ ପାଇଁ, ନିଜ ଆତ୍ମା ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଇମୌ ମଯୈଵାଦ୍ଯ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯୌ ଭୋଜ୍ଯତାଂ ଗତୌ । ଅଭଵ୍ଯ ଏଵ ନିର୍ଦୋଷଂ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଉପେକ୍ଷତେ
ତେଣୁ ଆଜି ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ମୁଁ ଖାଇବି, କାରଣ ଏମାନେ ଖାଦ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଦୋଷହୀନ ଅବସର ଆସିଥାଏ, ତାହାକୁ ଅଭାଗା ଲୋକମାନେ ଅନଦେଖା କରନ୍ତି।
ମା କଦାଚିଦ୍ ଇମୌ ସ୍ଯାତାଂ ଗୁଣଯୁକ୍ତୌ ମହାଶଯୌ । ତାଦୃଙ୍ନରଵିନାଶୋ ହି ସ୍ଵଭାଵାନ୍ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଏହି ଦୁଇଟି କେବେ ବି ଗୁଣୀ ଓ ଉତ୍ତମ ମନ୍ଷ୍ୟ ହେବେ ନାହିଁ। ଏପରି ଲୋକମାନଙ୍କର ନାଶ ମୋର ସ୍ଵଭାବକୁ ମନେ ପସନ୍ଦ ନାହିଁ।
ତଦ୍ ଏତୌ ସମ୍ପରୀକ୍ଷେ ଽହଂ ଯଦି ତାଵଦ୍ ଗୁଣାନ୍ଵିତୌ । ତଦ୍ ଭକ୍ଷ୍ଯଂ ନ କରୋମ୍ଯ୍ ଏତୌ ନ ହିଂସ୍ଯା ଗୁଣିନଃ କ୍ଵଚିତ୍
ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଭଲଭାବରେ ଯାଞ୍ଚିବି; ଯଦି ଏମାନେ ଗୁଣୀ ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ଏମାନେକୁ ଖାଇବି ନାହିଁ। ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେକୁ କେବେ ବି କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅକୃତ୍ରିମଂ ସୁଖଂ କୀର୍ତିମ୍ ଆଯୁଶ୍ ଚୈଵାଭିଵାଞ୍ଛତା । ସର୍ଵାଭିମତଦାନେନ ପୂଜନୀଯା ଗୁଣାନ୍ଵିତାଃ
ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ର ସୁଖ, ଖ୍ୟାତି ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେକୁ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ଦାନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦି ନଶ୍ଯାମି ଦେହେନ ତନ୍ ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍ । ସୁଖଯନ୍ତି ହି ଚେତାଂସି ଜୀଵିତାଦ୍ ଅପି ସାଧଵଃ
ମୁଁ ଏହି ଦେହ ସହିତ ନଷ୍ଟ ହେଇଯିବି, ତେବେ ଗୁଣମୟ ଜିନିଷର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବିନାହିଁ। କାରଣ, ଏହି ଜୀବନ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ହୃଦୟକୁ ସୁଖ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଅପି ଜୀଵିତଦାନେନ ଗୁଣିନଂ ପରିପାଲଯେତ୍ । ଗୁଣଵତ୍ସଙ୍ଗମୌଷଧ୍ଯା ମୃତ୍ଯୁର୍ ଅପ୍ଯ୍ ଏତି ମିତ୍ରତାମ୍
ଗୁଣବନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ। ଗୁଣବନ୍ତଙ୍କ ସାଙ୍ଗତିର ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଯତ୍ରାହମ୍ ଅପି ରକ୍ଷାମି ରାକ୍ଷସୀ ଗୁଣଶାଲିନମ୍ । ତତ୍ରାନ୍ଯଶ୍ ଚାନୁକୁର୍ଯାତ୍ ତଂ ହୃଦ୍ଵିଚାରମ୍ ଇଵାମଲମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ହୋଇ ଗୁଣଶାଳିକୁ ସୁରକ୍ଷା କରୁଛି, ସେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭଲ କରିବେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତା ହୃଦୟରେ ଉପଜେ।
ଉଦାରଗୁଣଯୁକ୍ତା ଯେ ଵିହରନ୍ତୀହ ଦେହିନଃ । ଧରାତଲେନ୍ଦଵସ୍ ସଙ୍ଗାଦ୍ ଭୃଶଂ ଶୀତଲଯନ୍ତି ତେ
ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଦେହ ଧାରଣ କରି ରହୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଅଟୁଟ ସାଙ୍ଗତି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟକୁ ବହୁତ ଶୀତଳ କରନ୍ତି।
ମୃତିର୍ ଗୁଣତିରସ୍କାରୋ ଜୀଵିତଂ ଗୁଣିସଂଶ୍ରଯଃ । ଫଲଂ ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗାଦି ଜୀଵିତାଦ୍ ଗୁଣିସଂଶ୍ରଯାତ୍
ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ଗୁଣର ତ୍ୟାଗ; ଜୀବନ ହେଉଛି ଗୁଣବାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। ସ୍ବର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଫଳ, ଏହା ଜୀବନରେ ଗୁଣବାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଥିବାରୁ ମିଳେ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଇମୌ ପରୀକ୍ଷେ ଽହଂ କଦାଚିତ୍ ପ୍ରଶ୍ନଲୀଲଯା । କିଂ ମାନଜ୍ଞାନକାଵ୍ ଏତାଵ୍ ଇତି ତାମରସେକ୍ଷଣୌ
ତେଣୁ, ମୁଁ କେବେ କେବେ ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ମଜାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରି ଯାଞ୍ଚ କରେ: ଏହି ଦୁଇଜଣ କି ମାନ, ଜ୍ଞାନ ଓ କବିତାର ଅଧିକାରୀ? ମନୋରମ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମନେ।
ଆଦୌ ଵିଚାର୍ଯ ସୁଗୁଣାଗୁଣଲେଶଯୁକ୍ତିମ୍ ଆଗସ୍ ତତୋ ଽଧିକତରଂ ଚ ଗୁଣାଦ୍ ଯାଦି ସ୍ଯାତ୍ । କୁର୍ଯାତ୍ ତତସ୍ ସମୁପପତ୍ତିଵଶେନ ଦଣ୍ଡଂ ଦଣ୍ଡ୍ଯସ୍ଯ ଲଘ୍ଵ୍ ଅଥ ଦୃଢଂ ଧନସମ୍ଭଵେ ଵା
ପ୍ରଥମେ ଗୁଣ ଓ ଅଗୁଣର ଅବସ୍ଥା ଓ ଦୋଷର ପରିମାଣ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ଦୋଷ ଗୁଣଠାରୁ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ — ଦୋଷୀକୁ ଅନୁଯୋଗ କ୍ଷମାନ୍ୱୟ, କିମ୍ବା ଭୟଙ୍କର, କିମ୍ବା ଅର୍ଥଦଣ୍ଡ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ।
ଅଥ ସା ରାକ୍ଷସୀ ରକ୍ଷଃକୁଲକାନନମଞ୍ଜରୀ । ତମସ୍ଯ୍ ଏଵାଭ୍ରଲେଖେଵ ଗମ୍ଭୀରଂ ନିନନାଦ ସା
ତାପରେ, ସେ ରାକ୍ଷସୀ — ରାକ୍ଷସ କୁଳର ଅରଣ୍ୟର ଫୁଲ — ଅନ୍ଧାରରେ ମେଘର ଚିହ୍ନପରି ଗଭୀର ଗର୍ଜନ କଲା।
ନାଦାନ୍ତେ ସମୁଵାଚେଦଂ ପ୍ରୀଙ୍କାରପରୁଷଂ ଵଚଃ । ଗର୍ଜିତାନନ୍ତରଂ ଜାତକରକାଶନିଶବ୍ଦଵତ୍
ଶବ୍ଦର ଶେଷରେ, ଏହା କଠୋର ଏବଂ ତୀବ୍ର ଶବ୍ଦ କହିଲା—ଏହା ବିଜୁଳିର ତଡ଼ିତ ଶବ୍ଦ ଭଳି, ବଜ୍ରପାତ ପରେ ଆସୁଥିବା ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି ଲାଗିଲା।
ଭୋ ଭୋ ଘୋରାଟଵୀଵ୍ଯୋମପଦଵୀଶଶିଭାସ୍କରୌ । ମହାମାଯାତମଃପୀଠଶିଲାକୋଟରକୀଟକୌ
ହୋ ହୋ! ଜଙ୍ଗଲର ଆକାଶପଥର ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତମେ ମହାମାୟାର ଅନ୍ଧାର ଶିଳାର ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା କୀଟ।
କୌ ଭଵନ୍ତୌ ମହାବୁଦ୍ଧୀ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧୀ ଵା ସମାଗତୌ । ମଦ୍ଗ୍ରାସପଥମ୍ ଆପନ୍ନୌ କ୍ଷଣାନ୍ ମରଣକୋଵିଦୌ
ତମେ ଦୁଇଜଣ କିଏ—ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ମୂଢ଼? ଏଠାରେ ଏକାଠି ଆସି, ମୋର ଶିକାର ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁର ଦକ୍ଷ।
ଭୋ ଭୋ ଭୂତକ କିଂ ସ୍ଯାସ୍ ତ୍ଵଂ କ୍ଵ ତିଷ୍ଠସି ଚ ଦେହକମ୍ । ଦର୍ଶଯାସ୍ଯାସ୍ ତଵ ଗିରଃ କୋ ବିଭେତ୍ଯ୍ ଅଲିନୀଧ୍ଵନେଃ
ହୋ ହୋ! ଭୂତ, ତୁମେ କିଏ? ତୁମର ଛୋଟ ଦେହ କେଉଁଠି ଅଛି? ତୁମର ମୁହଁ ଦେଖା, ତୁମର କଥା ଶୁଣା—ମଧୁମକୁ ଗୁଞ୍ଜନ କେଉଁଠି ଭୟ କରେ?
ସିଂହଵତ୍ ସର୍ଵଵେଗେନ ପତନ୍ତ୍ଯ୍ ଅର୍ଥଂ କିଲାର୍ଥିନଃ । ସମମ୍ ଆକାରଶବ୍ଦାଭ୍ଯାଂ ଭାଵଯାସ୍ମାନ୍ ବିଭେଷି କିମ୍ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରାଣାଂ ସିଧ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମକ୍ଷଯାଦ୍ ଋତେ
ସିଂହ ପରି, ଲୋକେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଆଗକୁ ଝପଟି ଯାନ୍ତି; ତୁମେ ଏକାକାର ଆକୃତି ଓ ଶବ୍ଦରେ ମୋତେ ଭୟ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛ; କିନ୍ତୁ କାହିଁକି? ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଆଳସ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିଛି ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ନିଜ ନଷ୍ଟ ଛଡା।
ରାଜ୍ଞେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତେ ରମ୍ଯମ୍ ଉକ୍ତମ୍ ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ସା ତଯୋଃ । ପ୍ରକାଶାଯାପ୍ଯ୍ ଅଧୈର୍ଯାଯ ନନାଦ ଚ ଜହାସ ଚ
‘ରାଜା’ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା ପରେ ସେ ଭାବିଲେ, ‘ଏହା ମଧୁର ଲାଗିଲା’; ନିଜ ଅସ୍ଥିରତାରେ, ସେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି ହସିଲେ।
ତତୋ ଦଦୃଶତୁସ୍ ତୌ ତାଂ ଶବ୍ଦପୂରିତଦିଗ୍ଗଣାମ୍ । ସ୍ଵାଟ୍ଟହାସପ୍ରଭାପିଣ୍ଡପୂରପ୍ରକଟିତାକୃତିମ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ସେ ଚାରିଦିଗକୁ ଶବ୍ଦରେ ପୂରି ଦେଇଛି; ତାଙ୍କର ହସର ଆଲୋକରେ ତାଙ୍କର ଆକୃତି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଇଯାଇଛି।