ଯନ୍ ନ ଲୋକକ୍ରମପ୍ରାପ୍ତଂ ତେନ ଭୁକ୍ତେନ କିଂ ଭଵେତ୍ । ନ ଜୀଵିତେନ ନୋ ମୃତ୍ଯା କିଞ୍ଚିତ୍ କାରଣମ୍ ଅସ୍ତି ମେ
ଯାହା ସାଧାରଣ ଜଗତର ରୀତି ଅନୁସାରେ ମିଳିନାହିଁ, ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବାର କଣ ଉପଯୋଗ? ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ କିଛି କାରଣ ନାହିଁ।
ମନୋମାତ୍ରମ୍ ଅହଂ ହ୍ଯ୍ ଆସଂ ଦେହାଦିଭ୍ରମମାତ୍ରକମ୍ । ତଚ୍ ଛାନ୍ତଂ ସ୍ଵାଵବୋଧେନ ଦେହାଦେହଦୃଶୌ କୁତଃ
ମୁଁ କେବଳ ମନ ଥିଲି, ଦେହ ଓ ଏହା ସହିତ ଭୁଲିଗଲି; ଏହି ଭ୍ରମ ମୋ ଜ୍ଞାନରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି—ଏପରେ ଦେହ ଓ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା କେଉଁଠି?
ଏଵଂ ସ୍ଥିତା ମୌନଵତୀ ଶୁଶ୍ରାଵ ଗଗନାଦ୍ ଗିରମ୍ । ରକ୍ଷସ୍ସ୍ଵଭାଵସନ୍ତ୍ଯାଗତୁଷ୍ଟେନୋକ୍ତାଂ ନଭସ୍ଵତା
ଏଭଳି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା ସେ ମୁହଁ ହୀନ ହେଇ ଆକାଶରୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲା, ବାୟୁ ତାଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ସ୍ଵଭାବ ତ୍ୟାଗରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଥିଲା।
ଗଚ୍ଛ କର୍କଟି ମୂଢାଂସ୍ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନେନାଶ୍ଵ୍ ଅଵବୋଧଯ । ମୂଢୋତ୍ତାରଣମ୍ ଏଵେହ ସ୍ଵଭାଵୋ ମହତାମ୍ ଇତି
ଯାଉ, କର୍କଟୀ, ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ସଚେତନ କର। ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ମହାନ୍ ଲୋକମାନେଙ୍କର ସ୍ବଭାବ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା।
ବୋଧ୍ଯମାନୋ ଭଵତ୍ଯାପି ଯୋ ନ ବୋଧମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତି । ସ୍ଵନାଶାଯୈଵ ଜାତୋ ଽସୌ ନ୍ଯାଯ୍ଯୋ ଗ୍ରାସୋ ଭଵେତ୍ ତଵ
ଯଦି ତୁମେ ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ କିଏ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଇବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଯ୍ ଅନୁଗୃହୀତାସ୍ମି ତ୍ଵଯେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତୀ ଶନୈଃ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଶୈଲଶିଖରାତ୍ କ୍ରମାଦ୍ ଅଵରୁରୋହ ଚ
ଏହା ଶୁଣି, ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମର ଦୟା ପାଇଛି', ତାପରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଉଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ତଳକୁ ଯାଇଲେ।
ଅଧିତ୍ଯକାମ୍ ଅତୀତ୍ଯାଶୁ ଗତ୍ଵା ଚୋପତ୍ଯକାତଟାତ୍ । ଵିଵେଶ ଶୈଲପାଦସ୍ଥଂ କିରାତଜନମଣ୍ଡଲମ୍
ଉପତ୍ୟକା ଅତିକ୍ରମ କରି, ଉପତ୍ୟକାର କୂଳକୁ ଯାଇ, ପାହାଡ଼ର ତଳରେ ଥିବା କିରାତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ବହ୍ଵନ୍ନପଶୁଲୋକୌଘଦ୍ରଵ୍ଯସସ୍ଯୌଷଧାମିଷମ୍ । ଅନନ୍ତମୂଲପାନାନ୍ନମୃଗକୀଟଖଗାଦିକମ୍
ସେଠାରେ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ, ଗୋବାଉଳ, ଲୋକମାନେ, ଧନ, ଫସଲ, ଔଷଧି, ମାଂସ, ଅନେକ ମୂଳ, ପାନ, ଧାନ, ମୃଗ, ପୋକ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଏପରି ଅନେକ ଜିନିଷ ଅଛି।
ପ୍ରଚଲିତଗଲିତାଞ୍ଜନାଚଲାଭା ହିମଗିରିପାଦନିଷେଵିତଂ ସୁଦେଶମ୍ । ତଦନୁ ଗତଵତୀ ନିଶାଚରୀ ସା ନିଶି ସୁଘନାନ୍ଧତମିସ୍ରମାର୍ଗଭୂମୌ
ଏହା ଏକ ଭଲ ଦେଶ, ହିମପାହାଡ଼ର ପାଦ ଯାତ୍ରା କରିଥିବା, ଚଳିତ ଓ ଗଳିଥିବା କାଜଳ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ରାତିରେ, ଏହି ଦେଶରେ ନିଶାରେ ଘନ ଅନ୍ଧାର ରାସ୍ତାରେ ଏକ ନିଶାଚରୀ ଚାଲିଗଲା।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ତତ୍ର କିରାତଜନମଣ୍ଡଲେ । ହସ୍ତହାର୍ଯତମଃପିଣ୍ଡା ବଭୂଵାସିତଯାମିନୀ
ଏହି ସମୟରେ, କିରାତ ଗ୍ରାମରେ ଏମିତି ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଅନ୍ଧାର ଗଠା ହାତରେ ଧରିପାରିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ନୀଲମେଘପଟଚ୍ଛନ୍ନନିରିନ୍ଦୁଗଗନାନ୍ତରା । ତମାଲଵନସମ୍ପିଣ୍ଡମଣ୍ଡଲୋଡ୍ଡୀନକଜ୍ଜଲା
ଆକାଶ ନୀଳ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ନଥିଲା, ଏହି ଅନ୍ଧାର ତମାଳ ଜଙ୍ଗଲର ଗଠା ପରି ଥିଲା, କଳିକା ଲାଗିଥିବା ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା।
ଲତାଘନତଯା ଗ୍ରାମକୋଟରୈକାନ୍ଧ୍ଯମନ୍ଥରା । ଗୃହଚତ୍ଵରସମ୍ବାଧନଗରେ ନଵଯୌଵନା
ଲତାର ପରି ହାଲୁକା ଚାଲି, ସେ ଗ୍ରାମର ଅନ୍ଧାର ଗଲିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ; ସେ ନଗରରେ ଏକ ଯୁବତୀ, ଘରର ସଂକୁଚିତ ଚଉକରେ ବନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଛି।
ଚତ୍ଵରେଷୁ ତମଃପିଣ୍ଡପ୍ରଜିହ୍ମୀକୃତଦୀପିକା । କୁଞ୍ଚିକାଚ୍ଛିଦ୍ରନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଦୀପିକାରୋମରାଜିକା
ଚଉକରେ ସେ ଅନ୍ଧାରର ଏକ ଗଠା, ଦୀପକକୁ ଏକପଟେ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ; ଚାବିର ଫୋକରୁ ବାହାରୁଥିବା ଦୀପର ଆଗ୍ନିରେ ଏକ ରେଖା ହେଇ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵଵଯସ୍ଯେଵ କର୍କଟ୍ଯାଃ ପରିନୃତ୍ଯତ୍ପିଶାଚିକା । ମତ୍ତକଙ୍କାଲଵେତାଲା କାଷ୍ଠମୌନମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତା
କର୍କଟର ସହଯାତ୍ରୀ ପରି ନାଚୁଥିବା ଏକ ଭୂତିନୀ, ମଦ ଭରା କଙ୍କାଳ ଓ ବେତାଳ ପରି, କାଠର ନୀରବତାରେ ଉଭି ରହିଛି।
ସୁଷୁପ୍ତମୃତଭୂତୌଘା ଘନନୀହାରହାରିଣୀ । ମନ୍ଦମନ୍ଦମରୁତ୍ସ୍ପନ୍ଦଶରତ୍ପ୍ରାଲେଯଶୀକରା
ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଦଳ, ଘନ କୁହୁଡିକୁ ଚୁରି ନେଇଯାଏ; ହଳୁହଳୁ ପବନର ହାଲୁକା ଉପ୍ରାଣ, ଶରତର ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁହୁଡି ଓ ଶୀତଳ ତୁଷାର।
ସରସ୍ସୁ ଵିରଟଦ୍ଵାରିକୋକଭେକତରଙ୍ଗିକା । ଅନ୍ତଃପୁରେଷୁ ରମଣରଣନ୍ନାରୀନରାନନା
ଝିଅରେ, ଅନେକ ପାଖି, ବେଙ୍ଗ ଓ ତରଙ୍ଗର ଚଳାଚଳରେ ଜଳ ଫୁଟିଉଠିଥିବା ହ୍ରଦରେ ସେ ଅଛି; ଘରର ଭିତର ଦେଖିଲେ, ପ୍ରେମ ଖେଳରେ ଲଗିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ମୁହଁରେ ସେ ଅଛି।
ଜଙ୍ଗଲେଷୁ ଜ୍ଵଲଜ୍ଜ୍ଵାଲଜଟାଲଜ୍ଵଲନୋଜ୍ଜ୍ଵଲା । କେଦାରେଷ୍ଵ୍ ଅମ୍ବୁସଂସେକପୁଷ୍ଟପାକମିଲତ୍ସିଲା
ଝାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲରେ, ତାଳ ତଳି ଆଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଜଳିଉଠିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; କେତେକ କେତେକ କେତାର ମାଟିରେ, ପାଣି ଝିଅି ଦେଇ ତାପିଉଠିଥିବା ପଥର ରେ ସେ ଅଛି।
ନଭସ୍ଯ୍ ଅଲକ୍ଷିତସ୍ପନ୍ଦପରିଵୃତ୍ତର୍କ୍ଷଚକ୍ରକା । ଵନେଷୁ ଵିସରଦ୍ଵାତପତତ୍ପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମା
ଆକାଶରେ, ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିବା ତାରାମଣ୍ଡଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚଳାଚଳରେ ସେ ଅଛି; ଜଙ୍ଗଲରେ, ବାତାସରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଚୁଇଉଠିଥିବା ଗଛରେ ସେ ଅଛି।
ଶ୍ଵଭ୍ରେଷୁ କୌଶିକାସ୍ଯାତ୍ତଵାଯସ୍ଯାଦ୍ଯାହୃତାରଵା । ତସ୍କରାକ୍ରାନ୍ତପର୍ଯନ୍ତଗ୍ରାମ୍ଯାକ୍ରନ୍ଦନକର୍କଶା
ଖାଇଁ ଖାଇଁ ଦାରିରେ, ପେଚାର ମୁହଁରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ବାୟୁର ଗୁଞ୍ଜନ ରେ ସେ ଅଛି; ଗ୍ରାମର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦିନେ, ଚୋରମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିବା ସମୟରେ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ରୋଦନ ରେ ସେ ଅଛି।
ଗ୍ରାମେଷ୍ଵ୍ ଅଚେତନଗ୍ରାମ୍ଯା ନଗରେ ସୁପ୍ତନାଗରା । ଵନେଷୁ ଵିସରଦ୍ଵାତା ନୀଡେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦପକ୍ଷିଣୀ
ଗ୍ରାମରେ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟମନା ଅଛନ୍ତି; ସହରରେ ନାଗରିକମାନେ ଘୁମୁଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲରେ ପବନ ଚାଲିଯାଉଛି; ଘଉଁରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିର୍ଜୀବ ଅଛନ୍ତି।
ଗୁହାସୁ ସୁପ୍ତସିଂହୌଘା କୁଞ୍ଜେଷୂଚ୍ଛ୍ଵସିତୈଣକା । ଖେ ସାଵଶ୍ଯାଯନିକରା ଵିପିନେ ମୌନଧାରିଣୀ
ଗୁହାରେ ସିଂହମାନେ ଘୁମୁଛନ୍ତି; ଝାଡ଼ରେ ହରିଣମାନେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଛନ୍ତି; ଆକାଶରେ ମେଘମାନେ ଭାସୁଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲରେ ନିରବତା ବ୍ୟାପିଛି।
କଜ୍ଜଲାମ୍ଭୋଦମଧ୍ଯାଭା କାଚଶୈଲୋଦରୋପମା । ପଙ୍କପିଣ୍ଡାନ୍ତରଘନା ଖଡ୍ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯାନ୍ଧ୍ଯମାଂସଲା
ସେ କଳା ମେଘର ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ଧାର ଭଳି, କାଚ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ପରି; ମାଟିର ଗଠା ଭିତରେ ଗାଢ଼, ତାଙ୍କର ମାଂସ ଅନ୍ଧା ଏବଂ ତଳୱାରରେ କଟିଯାଇପାରିବ।
ପ୍ରଲଯାନିଲଵିକ୍ଷୁବ୍ଧା କଜ୍ଜଲାଚଲଚଞ୍ଚଲା । ଏକାର୍ଣଵମହାପଙ୍କପର୍ଵତୋଦରମେଦୁରା
ପ୍ରଳୟର ପବନରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ସେ କଳା ପାହାଡ଼ରେ ଅସ୍ଥିର; ବଡ଼ ଦଳା ଦରିଆର ମାଟି ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ପରି ଗାଢ଼।
ଅଙ୍ଗାରକୋଟିନଖରା ସୌଷୁପ୍ତପଦସୁନ୍ଦରୀ । ଅଜ୍ଞାନନିଦ୍ରାନିଵିଡା ଭୃଙ୍ଗପୃଷ୍ଠଚ୍ଛଵିଚ୍ଛଵିଃ
ସେ ଅଗ୍ନିର ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଅଙ୍ଗାର ପରି କଠିନ, ଗଭୀର ନିଦ୍ରାରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର। ଅଜ୍ଞାନ ଓ ନିଦ୍ରାର ଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗ, ମଧୁମକୁ ଦେହର ରଙ୍ଗ ପରି କଳା।
ତସ୍ଯାଂ ରଜନ୍ଯାଂ ଭୀମାଯାଂ କିରାତଜନମଣ୍ଡଲେ । ମନ୍ତ୍ରିଣା ସହ ଭୂପାଲସ୍ ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅଵସରେ ତଦା
ସେଇ ଭୟଙ୍କର ରାତିରେ, ଶିକାରୀ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀ ସହିତ, ସେ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ,
ନିର୍ଜଗାମ ସୁଧୀରାତ୍ମା ନଗରାତ୍ ସୁପ୍ତନାଗରାତ୍ । ଅଟଵୀଂ ଵିକ୍ରମୋ ନାମ ଵିଷମାଂ ଵୀରଚର୍ଯଯା
ସୁପ୍ତ ନଗରବାସୀ ନଗର ଛାଡି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ହୃଦୟ ଥିବା ରାଜା ବିକ୍ରମ, ବୀରତାରେ ଭରିତ, ଭୟଙ୍କର ଅଟବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଟଵ୍ଯାଂ କର୍କଟୀ ସା ତୌ ଚରନ୍ତୌ ରାଜମନ୍ତ୍ରିଣୌ । ଅପଶ୍ଯଦ୍ ଧୃତଧୈର୍ଯାଂଶୌ ଵେତାଲାଲୋକନୋନ୍ମୁଖୌ
ଅଟବୀରେ କର୍କଟୀ ଦେଖିଲେ, ରାଜା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ ଦୁଇଜଣ wandering କରୁଥିବା, ସାହସରେ ଅଟୁଟ, ଭେତାଳ ଲୋକକୁ ଖୋଜୁଥିବା।
ଅଥ ସା ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଲବ୍ଧୋ ଭକ୍ଷୋ ଽଦ୍ଯ ହୋ ମଯା । ମୂଢାଵ୍ ଏତାଵ୍ ଅନାତ୍ମଜ୍ଞୌ ଭାରୋ ଦେହଃ କିଲାନଯୋଃ
ତାପରେ ସେ ଭାବିଲା, 'ଆଜି ମୁଁ ଖାଇବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଲି। ଏହି ଦୁଇଜଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟାତ୍ମଜ୍ଞ, ତାଙ୍କର ଦେହ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଭାର।'
ଇହାମୁତ୍ର ଚ ନାଶାଯ ମୂଢୋ ଦୁଃଖାଯ ଜୀଵତି । ଯତ୍ନାଦ୍ ଵିନାଶନୀଯୋ ଽସୌ ନାନର୍ଥଃ ପରିପାଲ୍ଯତେ
ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ମୂଢ଼ ମାନେ କେବଳ ନାଶ ଓ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏମାନେ ଉପଦ୍ରବ ହେଉଥିବା ଦେହକୁ ଉଚ୍ଚିତ ଚେଷ୍ଟାରେ ନଷ୍ଟ କରିବା ଦରକାର, କାରଣ ହାନିକାରକ କିଛିକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ଅପଶ୍ଯତସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ମୃତିର୍ ମୂଢସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । ମରଣେନୋଦଯୋ ଽସ୍ଯାସ୍ତି ପାପସମ୍ପତ୍ତିହେତୁତଃ
ଯେଉଁଠି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିପାରିନାହିଁ, ମୂଢ଼ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ହିଁ ଜୀବନ; ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମର ସଂଗ୍ରହର କାରଣ।