ପ୍ରାଦେଶଃ ପ୍ରଥମମ୍ ଅଭୂତ୍ ତତୋ ଽପି ହସ୍ତୋ ଵ୍ଯାସଂ ଚାପ୍ଯ୍ ଅଥ ଵିଟପସ୍ ତତୋ ଽଭ୍ରମାଲା । ସୋଦ୍ଯତ୍ସାଵଯଵଲତା ବଭୌ ନିମେଷାତ୍ ସଙ୍କଲ୍ପଦ୍ରୁମକଣିକାଙ୍କୁରକ୍ରମେଣ
ପ୍ରଥମେ ଏକ ଅଂଶ ଦେଖାଗଲା, ତାପରେ ହାତ, ପରେ ଏକ ଡାଳ, ତାପରେ ମେଘର ମାଳା। ଉଦ୍ୟତ ଅଙ୍ଗୁର ଓ ଲତା ସହିତ, ଏହା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚମକିଉଠିଲା, ଇଚ୍ଛାକଳ୍ପତରୁ ଗଛର ଅଙ୍କୁର ଅନୁକ୍ରମରେ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯ୍ ଅଵିକଲଶକ୍ତିମନ୍ତି ଦେହାଦ୍ ଉଦ୍ଭୂତାନ୍ଯ୍ ଅଥ କରଣେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ସମ୍ଯକ୍ । ସଙ୍କଲ୍ପଦ୍ରୁମନଵପୁଷ୍ପଵତ୍ ସମନ୍ତାଦ୍ ବୀଜେ ଯାନ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ ଅଭଵଂସ୍ ତିରୋହିତାନି
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକ ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଦେହରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା। ଯେପରି ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷର ମୁଠିରୁ ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଫୁଟେ, ସେପରି ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ଆଗରୁ ଲୁଚିଥିବା ଅବସ୍ଥାରୁ ବାହାରିଲେ।
ଅଥାଭଵଦ୍ ଅସୌ ସୂଚୀ କର୍କଟୀ ରାକ୍ଷସୀ ପୁନଃ । ସୂକ୍ଷ୍ମୈଵ ସ୍ଥୌଲ୍ଯମ୍ ଆଯାତା ମେଘଲେଖେଵ ଵାର୍ଷିକୀ
ତାପରେ ସୂଚୀ ପୁନି କର୍କଟୀ ରାକ୍ଷସୀ ଭାବେ ପରିଣତ ହେଲା; ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହି, ବର୍ଷାକାଳର ମେଘରେ ଲାଗିଥିବା ହେବା ଭଳି ଦେହ ମୋଟା ହେଲା।
ନିଜମ୍ ଆକାରମ୍ ଆସାଦ୍ଯ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରମୁଦିତା ସତୀ । ବୃହଦ୍ରାକ୍ଷସଗର୍ଵଂ ତଦ୍ବୋଧାତ୍ କଞ୍ଚୁକଵଜ୍ ଜହୌ
ନିଜ ଆକୃତିକୁ ପୁନି ପାଇ ଅଳ୍ପ ଖୁସି ହେଲା; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ରାକ୍ଷସୀର ଅଭିମାନକୁ କମ୍ବଳ ଫେଙ୍ଗିବା ଭଳି ଛାଡ଼ିଦେଲା।
ତତ୍ରୈଵ ଧ୍ଯାଯିନୀ ତସ୍ଥୌ ବଦ୍ଧପଦ୍ମାସନସ୍ଥିତିଃ । ଆଲମ୍ବ୍ଯ ସଂଵିଦଂ ଶୁଦ୍ଧାଂ ସଂସ୍ଥିତା ଗିରିକୂଟଵତ୍
ସେଠାରେ ସେ ଧ୍ୟାନରେ ବସିଲା, ପଦ୍ମାସନରେ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଲା; ପବିତ୍ର ଚେତନାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ଭଳି ଦୃଢ଼ ହେଇ ରହିଲା।
ଅଥ ସା ମାସଷଟ୍କେନ ଧ୍ଯାନାଦ୍ ବୋଧମ୍ ଉପାଗତା । ମହାଜଲଦନାଦେନ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ଶିଖଣ୍ଡିନୀ
ତାପରେ ଛଉ ମାସ ପରେ, ଧ୍ୟାନ କରି ଶେଷରେ ସେ ଜଣେ ଜାଗୃତ ହେଲା । ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବଡ଼ ମେଘର ଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି ନଚିଉଥିବା ମୟୂରୀ ପରି, ସେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲା ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧା ସା ବହିର୍ଵୃତ୍ତିର୍ ବଭୂଵ କ୍ଷୁତ୍ପରାଯଣା । ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ସ୍ଵଭାଵୋ ଽସ୍ଯ ଦେହସ୍ଯ ନ ନିଵର୍ତତେ
ଜାଗି ଉଠିବା ପରେ, ସେ ଜଣେ ମନକୁ ବାହାରକୁ ଦେଇଲା ଏବଂ ଖାଇବା ଭାବରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲା । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଅଛି, ଦେହର ଏହି ସ୍ୱଭାବ କେବେ ବଦଳେଇ ନାହିଁ ।
ଅଥ ସା କିଂ ଗ୍ରସ ଇତି ଚିନ୍ତଯାମ୍ ଆସ ଚିନ୍ତଯା । ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ପରକୀଯଂ ଚ ନ୍ଯାଯେନ ନ ଵିନା ମଯା
ତାପରେ ସେ ଭାବିଲା, 'ମୁଁ କଣ ଖାଇବି?' ଚିନ୍ତା କରି ସେ ଭାବିଲା, 'ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ କିମ୍ବା ନ୍ୟାୟ ନହିଁଥିବା ଜିନିଷ ମୁଁ ନେବି ନାହିଁ ।'
ଯଦ୍ ଆର୍ଯଗର୍ହିତଂ ଯଦ୍ ଵା ନ୍ଯାଯେନ ନ ସମର୍ଜିତମ୍ । ତସ୍ମାଦ୍ ଗ୍ରାସାଦ୍ ଵରଂ ମନ୍ଯେ ମରଣଂ ଦେହିନାମ୍ ଇହ
'ଯାହା ଉତ୍ତମ ଲୋକମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ନ୍ୟାୟ ଭାବେ ମିଳି ନାହିଁ, ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାଠାରୁ ଏଠାରେ ଦେହୀମାନେ ମରିଯିବା ଭଲ ।'
ଯଦି ଦେହଂ ତ୍ଯଜାମୀମଂ ତନ୍ ନ୍ଯାଯୋପାର୍ଜିତଂ ଵିନା । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅଦ୍ମି ନିର୍ନ୍ଯାଯଂ ଭୁକ୍ତୋ ଽର୍ଥୋ ହି ଗରାଯତେ
ମୁଁ ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଲେ ଯଦି ନ୍ୟାୟରେ ଉପାର୍ଜିତ କିଛି ମିଳିନାହିଁ, ତେବେ ଅନ୍ୟାୟରେ ମିଳିଥିବା କିଛି ଖାଇବିନାହିଁ; କାରଣ ନ୍ୟାୟ ଛଡ଼ି ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ଧନ ଅପବିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଯନ୍ ନ ଲୋକକ୍ରମପ୍ରାପ୍ତଂ ତେନ ଭୁକ୍ତେନ କିଂ ଭଵେତ୍ । ନ ଜୀଵିତେନ ନୋ ମୃତ୍ଯା କିଞ୍ଚିତ୍ କାରଣମ୍ ଅସ୍ତି ମେ
ଯାହା ସାଧାରଣ ଜଗତର ରୀତି ଅନୁସାରେ ମିଳିନାହିଁ, ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବାର କଣ ଉପଯୋଗ? ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ କିଛି କାରଣ ନାହିଁ।
ମନୋମାତ୍ରମ୍ ଅହଂ ହ୍ଯ୍ ଆସଂ ଦେହାଦିଭ୍ରମମାତ୍ରକମ୍ । ତଚ୍ ଛାନ୍ତଂ ସ୍ଵାଵବୋଧେନ ଦେହାଦେହଦୃଶୌ କୁତଃ
ମୁଁ କେବଳ ମନ ଥିଲି, ଦେହ ଓ ଏହା ସହିତ ଭୁଲିଗଲି; ଏହି ଭ୍ରମ ମୋ ଜ୍ଞାନରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି—ଏପରେ ଦେହ ଓ ଦେହ ନୁହେଁ, ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା କେଉଁଠି?
ଏଵଂ ସ୍ଥିତା ମୌନଵତୀ ଶୁଶ୍ରାଵ ଗଗନାଦ୍ ଗିରମ୍ । ରକ୍ଷସ୍ସ୍ଵଭାଵସନ୍ତ୍ଯାଗତୁଷ୍ଟେନୋକ୍ତାଂ ନଭସ୍ଵତା
ଏଭଳି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଥିବା ସେ ମୁହଁ ହୀନ ହେଇ ଆକାଶରୁ ଏକ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲା, ବାୟୁ ତାଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ସ୍ଵଭାବ ତ୍ୟାଗରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଥିଲା।
ଗଚ୍ଛ କର୍କଟି ମୂଢାଂସ୍ ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନେନାଶ୍ଵ୍ ଅଵବୋଧଯ । ମୂଢୋତ୍ତାରଣମ୍ ଏଵେହ ସ୍ଵଭାଵୋ ମହତାମ୍ ଇତି
ଯାଉ, କର୍କଟୀ, ତୁମେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକମାନେଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ସଚେତନ କର। ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ମହାନ୍ ଲୋକମାନେଙ୍କର ସ୍ବଭାବ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା।
ବୋଧ୍ଯମାନୋ ଭଵତ୍ଯାପି ଯୋ ନ ବୋଧମ୍ ଉପୈଷ୍ଯତି । ସ୍ଵନାଶାଯୈଵ ଜାତୋ ଽସୌ ନ୍ଯାଯ୍ଯୋ ଗ୍ରାସୋ ଭଵେତ୍ ତଵ
ଯଦି ତୁମେ ବୁଝାଇଲେ ମଧ୍ୟ କିଏ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ ନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଇବା ତୁମ ପାଇଁ ଯଥାଯଥିକ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଯ୍ ଅନୁଗୃହୀତାସ୍ମି ତ୍ଵଯେତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତୀ ଶନୈଃ । ଉତ୍ତସ୍ଥୌ ଶୈଲଶିଖରାତ୍ କ୍ରମାଦ୍ ଅଵରୁରୋହ ଚ
ଏହା ଶୁଣି, ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମର ଦୟା ପାଇଛି', ତାପରେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଉଠି ଧୀରେ ଧୀରେ ତଳକୁ ଯାଇଲେ।
ଅଧିତ୍ଯକାମ୍ ଅତୀତ୍ଯାଶୁ ଗତ୍ଵା ଚୋପତ୍ଯକାତଟାତ୍ । ଵିଵେଶ ଶୈଲପାଦସ୍ଥଂ କିରାତଜନମଣ୍ଡଲମ୍
ଉପତ୍ୟକା ଅତିକ୍ରମ କରି, ଉପତ୍ୟକାର କୂଳକୁ ଯାଇ, ପାହାଡ଼ର ତଳରେ ଥିବା କିରାତ ଲୋକମାନଙ୍କର ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ବହ୍ଵନ୍ନପଶୁଲୋକୌଘଦ୍ରଵ୍ଯସସ୍ଯୌଷଧାମିଷମ୍ । ଅନନ୍ତମୂଲପାନାନ୍ନମୃଗକୀଟଖଗାଦିକମ୍
ସେଠାରେ ଭଲ ଖାଦ୍ୟ, ଗୋବାଉଳ, ଲୋକମାନେ, ଧନ, ଫସଲ, ଔଷଧି, ମାଂସ, ଅନେକ ମୂଳ, ପାନ, ଧାନ, ମୃଗ, ପୋକ, ପକ୍ଷୀ ଓ ଏପରି ଅନେକ ଜିନିଷ ଅଛି।
ପ୍ରଚଲିତଗଲିତାଞ୍ଜନାଚଲାଭା ହିମଗିରିପାଦନିଷେଵିତଂ ସୁଦେଶମ୍ । ତଦନୁ ଗତଵତୀ ନିଶାଚରୀ ସା ନିଶି ସୁଘନାନ୍ଧତମିସ୍ରମାର୍ଗଭୂମୌ
ଏହା ଏକ ଭଲ ଦେଶ, ହିମପାହାଡ଼ର ପାଦ ଯାତ୍ରା କରିଥିବା, ଚଳିତ ଓ ଗଳିଥିବା କାଜଳ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ପରେ ରାତିରେ, ଏହି ଦେଶରେ ନିଶାରେ ଘନ ଅନ୍ଧାର ରାସ୍ତାରେ ଏକ ନିଶାଚରୀ ଚାଲିଗଲା।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ତତ୍ର କିରାତଜନମଣ୍ଡଲେ । ହସ୍ତହାର୍ଯତମଃପିଣ୍ଡା ବଭୂଵାସିତଯାମିନୀ
ଏହି ସମୟରେ, କିରାତ ଗ୍ରାମରେ ଏମିତି ଅନ୍ଧାର ହେଲା, ଯେଉଁଥିରେ ଅନ୍ଧାର ଗଠା ହାତରେ ଧରିପାରିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ନୀଲମେଘପଟଚ୍ଛନ୍ନନିରିନ୍ଦୁଗଗନାନ୍ତରା । ତମାଲଵନସମ୍ପିଣ୍ଡମଣ୍ଡଲୋଡ୍ଡୀନକଜ୍ଜଲା
ଆକାଶ ନୀଳ ମେଘରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଚନ୍ଦ୍ର ନଥିଲା, ଏହି ଅନ୍ଧାର ତମାଳ ଜଙ୍ଗଲର ଗଠା ପରି ଥିଲା, କଳିକା ଲାଗିଥିବା ଓ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଥିବା।
ଲତାଘନତଯା ଗ୍ରାମକୋଟରୈକାନ୍ଧ୍ଯମନ୍ଥରା । ଗୃହଚତ୍ଵରସମ୍ବାଧନଗରେ ନଵଯୌଵନା
ଲତାର ପରି ହାଲୁକା ଚାଲି, ସେ ଗ୍ରାମର ଅନ୍ଧାର ଗଲିରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ; ସେ ନଗରରେ ଏକ ଯୁବତୀ, ଘରର ସଂକୁଚିତ ଚଉକରେ ବନ୍ଦ ହୋଇ ରହିଛି।
ଚତ୍ଵରେଷୁ ତମଃପିଣ୍ଡପ୍ରଜିହ୍ମୀକୃତଦୀପିକା । କୁଞ୍ଚିକାଚ୍ଛିଦ୍ରନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତଦୀପିକାରୋମରାଜିକା
ଚଉକରେ ସେ ଅନ୍ଧାରର ଏକ ଗଠା, ଦୀପକକୁ ଏକପଟେ ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ; ଚାବିର ଫୋକରୁ ବାହାରୁଥିବା ଦୀପର ଆଗ୍ନିରେ ଏକ ରେଖା ହେଇ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵଵଯସ୍ଯେଵ କର୍କଟ୍ଯାଃ ପରିନୃତ୍ଯତ୍ପିଶାଚିକା । ମତ୍ତକଙ୍କାଲଵେତାଲା କାଷ୍ଠମୌନମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତା
କର୍କଟର ସହଯାତ୍ରୀ ପରି ନାଚୁଥିବା ଏକ ଭୂତିନୀ, ମଦ ଭରା କଙ୍କାଳ ଓ ବେତାଳ ପରି, କାଠର ନୀରବତାରେ ଉଭି ରହିଛି।
ସୁଷୁପ୍ତମୃତଭୂତୌଘା ଘନନୀହାରହାରିଣୀ । ମନ୍ଦମନ୍ଦମରୁତ୍ସ୍ପନ୍ଦଶରତ୍ପ୍ରାଲେଯଶୀକରା
ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଦଳ, ଘନ କୁହୁଡିକୁ ଚୁରି ନେଇଯାଏ; ହଳୁହଳୁ ପବନର ହାଲୁକା ଉପ୍ରାଣ, ଶରତର ପ୍ରଶାନ୍ତ କୁହୁଡି ଓ ଶୀତଳ ତୁଷାର।
ସରସ୍ସୁ ଵିରଟଦ୍ଵାରିକୋକଭେକତରଙ୍ଗିକା । ଅନ୍ତଃପୁରେଷୁ ରମଣରଣନ୍ନାରୀନରାନନା
ଝିଅରେ, ଅନେକ ପାଖି, ବେଙ୍ଗ ଓ ତରଙ୍ଗର ଚଳାଚଳରେ ଜଳ ଫୁଟିଉଠିଥିବା ହ୍ରଦରେ ସେ ଅଛି; ଘରର ଭିତର ଦେଖିଲେ, ପ୍ରେମ ଖେଳରେ ଲଗିଥିବା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀଙ୍କ ମୁହଁରେ ସେ ଅଛି।
ଜଙ୍ଗଲେଷୁ ଜ୍ଵଲଜ୍ଜ୍ଵାଲଜଟାଲଜ୍ଵଲନୋଜ୍ଜ୍ଵଲା । କେଦାରେଷ୍ଵ୍ ଅମ୍ବୁସଂସେକପୁଷ୍ଟପାକମିଲତ୍ସିଲା
ଝାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲରେ, ତାଳ ତଳି ଆଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଜଳିଉଠିଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ; କେତେକ କେତେକ କେତାର ମାଟିରେ, ପାଣି ଝିଅି ଦେଇ ତାପିଉଠିଥିବା ପଥର ରେ ସେ ଅଛି।
ନଭସ୍ଯ୍ ଅଲକ୍ଷିତସ୍ପନ୍ଦପରିଵୃତ୍ତର୍କ୍ଷଚକ୍ରକା । ଵନେଷୁ ଵିସରଦ୍ଵାତପତତ୍ପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମା
ଆକାଶରେ, ଦୃଶ୍ୟ ହେଉନଥିବା ତାରାମଣ୍ଡଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଚଳାଚଳରେ ସେ ଅଛି; ଜଙ୍ଗଲରେ, ବାତାସରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଚୁଇଉଠିଥିବା ଗଛରେ ସେ ଅଛି।
ଶ୍ଵଭ୍ରେଷୁ କୌଶିକାସ୍ଯାତ୍ତଵାଯସ୍ଯାଦ୍ଯାହୃତାରଵା । ତସ୍କରାକ୍ରାନ୍ତପର୍ଯନ୍ତଗ୍ରାମ୍ଯାକ୍ରନ୍ଦନକର୍କଶା
ଖାଇଁ ଖାଇଁ ଦାରିରେ, ପେଚାର ମୁହଁରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ବାୟୁର ଗୁଞ୍ଜନ ରେ ସେ ଅଛି; ଗ୍ରାମର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦିନେ, ଚୋରମାନେ ଆକ୍ରମଣ କରିଥିବା ସମୟରେ ଗ୍ରାମବାସୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ରୋଦନ ରେ ସେ ଅଛି।
ଗ୍ରାମେଷ୍ଵ୍ ଅଚେତନଗ୍ରାମ୍ଯା ନଗରେ ସୁପ୍ତନାଗରା । ଵନେଷୁ ଵିସରଦ୍ଵାତା ନୀଡେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦପକ୍ଷିଣୀ
ଗ୍ରାମରେ ଲୋକମାନେ ଅନ୍ୟମନା ଅଛନ୍ତି; ସହରରେ ନାଗରିକମାନେ ଘୁମୁଛନ୍ତି; ଜଙ୍ଗଲରେ ପବନ ଚାଲିଯାଉଛି; ଘଉଁରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିର୍ଜୀବ ଅଛନ୍ତି।