ଵିହୃତଂ ରୁଧିରେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦ୍ରଵଶକ୍ତ୍ଯେଵ ଵାରିଷୁ । ଅବ୍ଧିଷ୍ଵ୍ ଆଵର୍ତଵୃତ୍ତ୍ଯେଵ ଜଠରେଷୁ ଵିଵଲ୍ଗିତମ୍
ସେ ରକ୍ତମାନେ ଭିତରେ ଯେପରି ଜଳରେ ତାରଳ ଶକ୍ତି ଚଳିଥାଏ, ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଜଠରରେ ସେ ମୁଡ଼ିଘୁରି ଚଳିଥାଏ।
ସୁପ୍ତଂ ମେଦସ୍ସୁ ଶୁଭ୍ରେଷୁ ଶେଷାଙ୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଶୌରିଣା । ସ୍ଵାଦିତସ୍ ସ୍ଵାମଗନ୍ଧୋ ଽନ୍ତର୍ ଵାତଶକ୍ତ୍ଯାମୃତଂ ଯଥା
ଯେପରି କପୁର ଶୁଭ୍ର ପଦାର୍ଥରେ ଲୁଚିଥାଏ, କିମ୍ବା ବାୟୁର ଶକ୍ତିରେ ଅମୃତ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଯାହା ପାଖରେ ନିଜର ଗନ୍ଧ ଅଛି, ସେ ମନେ ମନେ ଏହି ଗନ୍ଧକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ତରୁଗୁଲ୍ମୌଷଧାଦୀନାଂ ହୃତ୍ସ୍ଥାରଣ୍ଯାନିଲଶ୍ରିଯା । ପରିଭୁକ୍ତାନ୍ଯ୍ ଅଶକ୍ତାନି ହିଂସଯା ଵୀକ୍ଷିତାନି ଚ
ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଔଷଧିମାନଙ୍କର ମନ ଭିତରର ଅରଣ୍ୟକୁ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବାୟୁ ଉପଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ଖାଇଦେଲେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଆଘାତ କଲେ କେବଳ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅହଂ ଜୀଵମଯୀ ସୂଚୀ ସ୍ଯାମ୍ ଇତୀଚ୍ଛାଵରେଣ ସା । ସମ୍ପନ୍ନା ମାନସୀ ସୂଚିଶ୍ ଚେତନୀ ପାଵନୀ ଶିତା
‘ମୁଁ ଜୀବନ ଭରିଥିବା ସୁଇ ହେବି’—ଏହି ଇଚ୍ଛା ଉଦୟ ହୁଏ; ଏଭଳି ମନରେ ଏକ ସୁଇ ତିଆରି ହୁଏ—ଏହା ସଚେତନ, ପବିତ୍ର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ।
ଅଦୃଶ୍ଯଯା ତଯା ତେନ ମାରୁତୋଗ୍ରତୁରଙ୍ଗଯା । ଅଯସ୍ସୂଚୀନିଲଯଯା ଵିହୃତଂ ଦିକ୍ଷୁ ରୁଦ୍ଧଯା
ସେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ, ବହୁତ ତ୍ୱରିତ, ବାୟୁ ସଦୃଶ ସୁଇ, ଯାହାର ନିବାସ ବାୟୁରେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳନ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଲୁଚିଥାଏ।
ପୀତଂ ଭୁକ୍ତଂ ଵିଲସିତଂ ହସିତଂ ଦତ୍ତମ୍ ଆହୃତମ୍ । ନର୍ତିତଂ ଗୀତମ୍ ଉଷିତମ୍ ଅନନ୍ତୈଃ ପ୍ରାଣିଦେହକୈଃ
ପିଇବା, ଖାଇବା, ଖେଳିବା, ହସିବା, ଦେଇବା, ନେଇବା, ନାଚିବା, ଗାଇବା ଏବଂ ଜାଗି ରହିବା—ଏହି ସବୁ କାମ ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରି କରୁଛନ୍ତି।
ଅଦୃଶ୍ଯଯା ଶରୀରିଣ୍ଯା ମନଃ ପଵନଦେହଯା । କୃତମ୍ ଆକାଶରୂପିଣ୍ଯା ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ତଯା
ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଯାହାର ଦେହ ମନ ଓ ବାୟୁରେ ଗଠିତ, ସେ ଆକାଶ ରୂପେ ସମସ୍ତ କାମ କରେ; ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ସେ କରିନଥାଏ।
ମତ୍ତଯାଶକ୍ତଯା ସ୍ଵାଦୁରସାଂଶ୍ ଚର୍ଵିତୁମ୍ ଏତଯା । ବାଲଯାଲାନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ କରିଣ୍ଯେଵ ଵିଵଲ୍ଗିତମ୍
ମଦମଗ୍ନ ଓ ଅଶକ୍ତ ଏହି ଜଣେ, ମିଠା ସ୍ୱାଦରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠି, ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଖେଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଗର୍ଭିତ ହାତୀଣୀ ପରି ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଘୁରୁଛି।
କଲ୍ଲୋଲବହଲାଦ୍ଯୂନଦେହଦୁଷ୍ଟନଦୀଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ । ଵେଗୈର୍ ଵୈଧୁର୍ଯକାରିଣ୍ଯା ମତ୍ତଯା ମକରାଯିତମ୍
ଝାଲ ତରଙ୍ଗ, କ୍ଷୀଣ ଦେହ, ଅଶୁଦ୍ଧ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ମଦମତ ଜଣେ, ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଗତି ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିରତା ଆଣି, ମଗର ମାଛ ପରି ହୋଇଯାଏ।
ଅଶକ୍ତଯା ନିଗିରିତୁଂ ମେଦୋମାଂସଂ ତଯା ହୃଦି । ଦୂନଂ ସୁଚିରମ୍ ଅର୍ଥାଢ୍ଯଵୃଦ୍ଧାତୁରଧିଯା ଯଥା
ହୃଦୟରେ ଥିବା ଚର୍ବି ଓ ମାଂସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ଯେପରି ଅଧିକ ଧନ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ଗଜୋଷ୍ଟ୍ରମୃଗହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵସିଂହାଦିହୃଦି ନର୍ତିତମ୍ । ନର୍ତକ୍ଯେଵ ଚିରଂ ରଙ୍ଗେ ଵେଲ୍ଲଯନ୍ତ୍ଯାଙ୍ଗମ୍ ଅଙ୍ଗକେ
ହସ୍ତୀ, ଉଠ, ହରିଣ, ଘୋଡ଼ା, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମଞ୍ଚରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଡୋଲାଏ।
ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଵାଯୂନାମ୍ ଏକତ୍ଵମ୍ ଅନୁଯାତଯା । ଗନ୍ଧଲେଖିକଯେଵାନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତଂ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯଯାନଯା
ବାହାର ଓ ଭିତରର ବାୟୁର ଏକତାକୁ ଅନୁସରି, ସେ ଗନ୍ଧ ଲେଖିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ।
ମନ୍ତ୍ରୌଷଧତପୋଦାନଦେଵପୂଜାଦିଭିର୍ ହିତା । ଵଲ୍ଗଦ୍ଗିରିନଦୀତୁଙ୍ଗତରଙ୍ଗଵଦ୍ ଅପଦ୍ରୁତା
ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ଦେବପୂଜା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଉପକାରରେ, ସେ ପାହାଡ଼ ନଦୀର ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗେଇଯାଏ।
ଦୀପପ୍ରଭେଵାଵିଜ୍ଞାତଗତିର୍ ଗତ୍ଵାଶୁ ଲୀଯତେ । ଅଯସ୍ସୂଚ୍ଯାଂ ମାତରୀଵ ତତ୍ର ନିଵୃତିମ୍ ଏତି ସା
ଦୀପର ଆଲୋକ କେଉଁଠି ଯାଉଛି କିମ୍ବା କେମିତି ହେଉଛି ଜଣାପଡ଼େ ନାହିଁ, ଏହିପରି ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ତାର ତାରର ମାଁରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶାନ୍ତି ପାଏ, ସେଉଁପରି ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସ୍ଵଵାସନାନୁସାରେଣ ସର୍ଵ ଆସ୍ପଦମ୍ ଈହତେ । ସୂଚିତ୍ଵମ୍ ଏଵ ରାକ୍ଷସ୍ଯା ସୂଚିତ୍ଵେନାସ୍ପଦୀକୃତମ୍
ନିଜର ଆଦତ ଅନୁସାରେ ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଖୋଜେ; ଇଂଗিত ହେଉଛି ଏହି ରାକ୍ଷସୀ, ଏବଂ ଇଂଗିତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ସର୍ଵୋ ଵିହୃତ୍ଯାପି ଦିଶସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଏଵାସ୍ପଦମ୍ ଆପଦି । ଜୀଵସୂଚୀ ଲୋହସୂଚୀମ୍ ଇଵାଯାତି ଜଡୋ ଜନଃ
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରି ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରେ; ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ତାର ଲୋହା ତାର ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯାଏ।
ଏଵଂ ପ୍ରଯତମାନା ସା ଵିହରନ୍ତୀ ଦିଶୋ ଦଶ । ମାନସୀଂ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆଯାତି ନ ଶାରୀରୀଂ କଦାଚନ
ଏଭଳି ଚେଷ୍ଟା କରି ଏବଂ ଦଶ ଦିଗରେ ଘୁରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ମନରେ ତୃପ୍ତି ପାଏ, କିନ୍ତୁ ଶରୀରରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ମିଳେନି।
ସତି ଧର୍ମିଣି ଧର୍ମା ହି ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ନାସତି । ଶରୀରଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ତତ୍ କିଲ ତୃପ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଠି ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ନାହିଁ, ସେଠି ହୁଏନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କର ଶରୀର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହି ଶରୀର ତୃପ୍ତି ପାଏ।
ଅଥ ତୃପ୍ତସ୍ଯ ଦେହସ୍ଯ ସ୍ମରଣାତ୍ ପ୍ରାକ୍ତନସ୍ଯ ସା । ବଭୂଵ ଦୁଃଖିତା ସ୍ଵାଦୁପୂର୍ଣୋଦରସୁଖାର୍ଥିନୀ
ତାପରେ, ତୃପ୍ତ ଶରୀର ଥିବା ସେ, ପୂର୍ବ ଶରୀରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଭରିପୁରି ମିଠା ଉଦର ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଆଶା କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରାକ୍ତନଦେହାର୍ଥଂ କରୋମି ଵିପୁଲଂ ତପଃ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତପସେ ଦେଶଂ ନିର୍ଣୀଯ ଚାତ୍ମନା
ତେଣୁ, 'ମୁଁ ପୂର୍ବ ଶରୀର ପାଇଁ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରିବି' ବୋଲି ଭାବି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏକ ତପସ୍ୟା ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ।
ଵିଵେଶାକାଶଗୃଧ୍ରସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ତରୁଣସ୍ଯ ସା । ପ୍ରାଣମାରୁତମାର୍ଗେଣ ଖଂ ମୃଗେଵ ଖଖେଲଗା
ସେ, ଆକାଶର ଯୁବ ଗୃଧ୍ରର ହୃଦୟକୁ, ପ୍ରାଣବାୟୁର ରାସ୍ତାରେ, ଆକାଶର ପଶୁ ଯେପରି ଖେଳେ, ସେଭଳି ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସ ଗୃଧ୍ରସ୍ ତାମ୍ ଅଯସ୍ସୂଚୀଂ କାଞ୍ଚିଦ୍ ଏଵଂସମାଶ୍ରିତାମ୍ । ଚିତା ତଯେରିତଶ୍ ଚଞ୍ଚ୍ଵା ଵୃତ୍ତିଂ ମନ ଇଵାଦଧେ
ସେ ଗୃଧ୍ରଟିଏ ଏଭଳି ଏକ ଲୋହାର ସୁଇକୁ ନେଇ, ତାହାକୁ ତାର ଠୁଣ୍ଡିରେ ଧରି ଶ୍ମଶାନ ଅଗ୍ନିରେ ରଖିଲା, ଯେପରି ମନ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ।
ସୂଚୀମ୍ ଆଦାଯ ଗୃଧ୍ରୋ ଽସୌ ଯଯୌ ତଚ୍ଚିନ୍ତିତଂ ଗିରିମ୍ । ଅନ୍ତସ୍ ସୂଚୀପିଶାଚ୍ଯାଶୁ ନୁନ୍ନୋ ଽବ୍ଦ ଇଵ ଵାଯୁନା
ସୁଇକୁ ନେଇ ସେ ଗୃଧ୍ରଟିଏ ସେଠି ଯାଇଲା, ଯେଉଁ ପାହାଡ଼କୁ ସେ ମନେ କରିଥିଲା। ସୁଇ ଭୂତିନୀ ଭିତରୁ ତାକୁ ଯେପରି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କଲା, ମେଘକୁ ବାତାସ ଯେପରି ଚଳାଇ ନେଇଯାଏ।
ତତ୍ରାଜନେ ମହାରଣ୍ଯେ ସ୍ଥାପଯାମ୍ ଆସ ତାମ୍ ଅସୌ । ସର୍ଵସଙ୍କଲ୍ପରହିତେ ପଦେ ଯୋଗୀଵ ଚେତନାମ୍
ସେଠି, ଏକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ଯେଉଁଠାରେ କେହି ନଥିଲେ, ସେ ଗୃଧ୍ରଟିଏ ସୁଇକୁ ଏମିତି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲା, ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ନଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ଯୋଗୀ ନିଜ ଚେତନାକୁ ସମସ୍ତ ସଂକଳ୍ପ ରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରଖେ।
ଏକେନୈଵାଣୁନା ତେନ ପାଦପ୍ରାନ୍ତେନ ମୂର୍ଛିତା । ସା ପ୍ରତିଷ୍ଠାପିତେଵାଦ୍ରେର୍ ମୂର୍ଧ୍ନି ଗୃଧ୍ରେଣ ଦେଵତା
ସେ ସୁଇଟି ଏକ ଅଣୁ ଭାଗରେ, ପାଦର ଟିପରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ, ଗୃଧ୍ରଟିଏ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଯେପରି ଦେବୀକୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିଥାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ରଜଃକଣବୃହଚ୍ଛୃଙ୍ଗଶିରସ୍ଯ୍ ଏକେନ ସାଣୁନା । ପାଦେନାତିଷ୍ଠଦ୍ ଉଦ୍ଗ୍ରୀଵଂ ଶିଖେଵ ଗିରିମୂର୍ଧନି
ଲୋହାର ସୁଇର ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସେ ତାଙ୍କର ପାଦକୁ ବଡ଼ ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଉପରେ ଦୃଢ଼ଭାବରେ ଦବାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ମହାପର୍ବତର ଶିଖର ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖାଯାଉଛି।
ଉତ୍ଥିତାଂ ସ୍ଥାପିତାଂ ସୂଚୀଂ ଗୃଧ୍ରାନ୍ତର୍ ଜୀଵସୂଚିକା । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବହିର୍ ଵିନିର୍ଗନ୍ତୁଂ ଖଗଦେହାତ୍ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ଗୃଧ୍ର ଶରୀର ଭିତରେ ଉଠାଯାଇ ରଖାଯାଇଥିବା ଜୀବନ ସୁଇକୁ ଦେଖି, ସେ ବାହାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ପକ୍ଷୀର ଦେହରୁ ବାହାରିବାକୁ ଚାହିଁ।
ଗୃଧ୍ରପ୍ରାଣାନ୍ ନିର୍ଜଗାମ ସୂଚୀ ପ୍ରୋନ୍ମୁଖଚେତନା । ପଵନାଦ୍ ଗନ୍ଧଲେଖେଵ ଘ୍ରାଣଵାତଲଵୋନ୍ମୁଖୀ
ଉଦ୍ଧାର ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ସୁଇ ଗୃଧ୍ରର ପ୍ରାଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲା, ଯେପରି ପବନରେ ଗନ୍ଧ ଲହରୀ ଘ୍ରାଣେନ୍ଦ୍ରିୟ ଦିଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଜଗାମ ଗୃଧ୍ରସ୍ ସ୍ଵଂ ଦେଶଂ ଭାରଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵେଵ ଭାରିକଃ । ନିଵୃତ୍ତଵ୍ଯାଧିର୍ ଇଵ ସ ବଭୂଵାନ୍ତରନାକୁଲଃ
ଗୃଧ୍ର ତାହାର ଭାର ଛାଡ଼ି ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଗଲା, ଯେପରି ଏକ ଭାରବାହକ ତାଙ୍କର ଭାର ଛାଡ଼ି ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ, ଓ ରୋଗ ମୁକ୍ତ ହେଲା ପରେ ମନେ ଶାନ୍ତି ଆସେ।
ଅଯସ୍ସୂଚିତଯାଧାରସ୍ ତପସେ ପରିକଲ୍ପିତଃ । ଦୃଢସ୍ଯ ସଦୃଶୋ ଽର୍ଥାନାଂ ଵିନିଯୋଗୋ ହି ରାଜତେ
ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ ଏକ ଲୋହା ଶୁଳିକୁ ଆଧାର ବାନ୍ଧିଥିଲେ; କାରଣ ମଜବୁତ ଆଧାର ଉପରେ କୌଣସି କାମ କଲେ ତାହା ଭଲ ଭାବେ ସଫଳ ହୁଏ।