ସର୍ଵାସାମ୍ ଅନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସ୍ନାଯୁମେଦୋଵସାସୃଜାମ୍ । ରନ୍ଧ୍ରେଷୁ ପକ୍ଷିଣ୍ଯେଵାନ୍ତର୍ ନିଲୀନଂ ମଲିନାଙ୍ଗଯା
ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ସମସ୍ତ ନାଳୀ, ସନ୍ଧି, ନସା, ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତର ମଧ୍ୟରେ, ପକ୍ଷୀ ଯେପରି କୋହଳିରେ ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି ଲୁଚିଗଲେ।
ଯସ୍ଯାଂ ନାଡ୍ଯାଂ ନ ଯୋ ଵାଯୁର୍ ମାତି ତତ୍ ତାମ୍ ଉପେତଯା । ତତ୍ର ଶୂଲଂ କୃତଂ ମୂଲଂ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧାଗ୍ର ଇଵୋତ୍କଟମ୍
ଯେଉଁ ନାଳୀରେ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ, ସେଠାରେ ସେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବଟବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଭଳି ତୀବ୍ର ବେଦନା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତଚ୍ ଛରୀରେନ୍ଦ୍ରିଯୈସ୍ ତାନି ତଥାନ୍ଯାନି ବହୂନି ଚ । ଭୁକ୍ତାନି ନରମାଂସାନି ଭୋଜନାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନି ଚ
ସେ ଏହି ଦେହ ଓ ତାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ମାନବ ମାଂସ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ।
ସୁପ୍ତଂ ଵିଵଲିତାନଲ୍ପମାଲଯା ମୁଗ୍ଧବାଲଯା । କାନ୍ତଵକ୍ଷସ୍ସ୍ଥଲସ୍ଯୂତମ୍ଲିଷ୍ଟପତ୍ତ୍ରକପୋଲଯା
ସେ ଶୁଅଛନ୍ତି, ହଳକା ଭାବେ ଡେଙ୍ଗା ଦେଉଛନ୍ତି, ମାଳା ଅଳସ୍ଥିର, ଏକ ନବଯୁବତୀ ତାଙ୍କର କମଳ ଗାଲ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କର ଛାତିରେ ଲଗିଛି।
ଵିହୃତଂ ଵୀତଶୋକାସୁ ଵିହଙ୍ଗ୍ଯା ଵନଵୀଥିଷୁ । କଲ୍ପଦ୍ରୁମୋତ୍ଥପୁଷ୍ପାଭ୍ରଦ୍ଵିଗୁଣାମ୍ଭୋଦପଙ୍କ୍ତିଷୁ
ସେ ଦୁଃଖରହିତ ହୋଇ, ପକ୍ଷୀ ପରି ଅରଣ୍ୟର ପଥରେ ଘୁରିବାକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷର ଫୁଲ ମେଘର ଶାରିରେ, ଯାହାର ଶୋଭା ଦୁଇଗୁଣା।
ପୀତ ଆମୋଦିମନ୍ଦାରମକରନ୍ଦକଣାସଵଃ । ଵନେଷ୍ଵ୍ ଅମରଶୈଲାନାମ୍ ଅଲିନ୍ଯାଲିନିଲୀନଯା
ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପାହାଡ଼ର ଅରଣ୍ୟରେ, ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧିତ ରେଣୁର ମଧୁ ପିଇଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଯାଇ।
ଚର୍ଵିତାନି ଶଵାଙ୍ଗାନି ଗୃଧ୍ରଗର୍ଵାତିଵୃଦ୍ଧଯା । ଖଡ୍ଗଯଷ୍ଟ୍ଯେଵ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଵୀରାଙ୍ଗାନି ଜଵେଦ୍ଧଯା
ସେ ମୃତଦେହର ଅଂଶ ଚବାଇଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃଦ୍ଧ ଗୃଧ୍ର ପରି, କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ତୀବ୍ର ତଳୱାର ଦଣ୍ଡ ପରି, ବୀରମାନଙ୍କର ଦେହ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା।
ସର୍ଵାଙ୍ଗକୋଶନାଡୀଷୁ ଦିକ୍ଷ୍ଵ୍ ଇଵାନିଲଲେଖଯା । ଉଡ୍ଡୀନମ୍ ଅଵଡୀନଂ ଚ କାକ୍ଯେଵ ଵ୍ଯୋମଵୀଥିଷୁ
ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଓ ନାଡୀମାନେ ଭିତରେ, ଯେପରି ହାବା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ସେ ଉଠେ ଓ ତଳେଯାଏ, ଆକାଶରେ କାଉଁଠି ଉଡ଼ୁଥିବା କାଉଁଠି ପରି।
ଵିରାଡାତ୍ମହୃଦି ପ୍ରାଣା ଵାତସ୍କନ୍ଧାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଖେ । ଯଥା ତଥା ପ୍ରସ୍ଫୁରିତଂ ପ୍ରତି ଦେହଗୃହଂ ତଯା
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମାର ହୃଦୟରେ, ପ୍ରାଣମାନେ ହାବାର ସହାୟତାରେ ଆକାଶରେ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଇପରି ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ଏଭଳି କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସର୍ଵପ୍ରାଣିଶରୀରେଷୁ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଦୁଷ୍ଟଯା । ଦୀପପ୍ରଭାଭାସିତଯା ଗୃହିଣ୍ଯେଵ ସ୍ଵସଦ୍ମସୁ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀରରେ ସେ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଭ୍ରମଣ କରେ, ଯେପରି ଘରମାଳିକା ଦୀପର ଆଲୋକରେ ନିଜ ଘରକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।
ଵିହୃତଂ ରୁଧିରେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦ୍ରଵଶକ୍ତ୍ଯେଵ ଵାରିଷୁ । ଅବ୍ଧିଷ୍ଵ୍ ଆଵର୍ତଵୃତ୍ତ୍ଯେଵ ଜଠରେଷୁ ଵିଵଲ୍ଗିତମ୍
ସେ ରକ୍ତମାନେ ଭିତରେ ଯେପରି ଜଳରେ ତାରଳ ଶକ୍ତି ଚଳିଥାଏ, ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଜଠରରେ ସେ ମୁଡ଼ିଘୁରି ଚଳିଥାଏ।
ସୁପ୍ତଂ ମେଦସ୍ସୁ ଶୁଭ୍ରେଷୁ ଶେଷାଙ୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଶୌରିଣା । ସ୍ଵାଦିତସ୍ ସ୍ଵାମଗନ୍ଧୋ ଽନ୍ତର୍ ଵାତଶକ୍ତ୍ଯାମୃତଂ ଯଥା
ଯେପରି କପୁର ଶୁଭ୍ର ପଦାର୍ଥରେ ଲୁଚିଥାଏ, କିମ୍ବା ବାୟୁର ଶକ୍ତିରେ ଅମୃତ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଯାହା ପାଖରେ ନିଜର ଗନ୍ଧ ଅଛି, ସେ ମନେ ମନେ ଏହି ଗନ୍ଧକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ତରୁଗୁଲ୍ମୌଷଧାଦୀନାଂ ହୃତ୍ସ୍ଥାରଣ୍ଯାନିଲଶ୍ରିଯା । ପରିଭୁକ୍ତାନ୍ଯ୍ ଅଶକ୍ତାନି ହିଂସଯା ଵୀକ୍ଷିତାନି ଚ
ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଔଷଧିମାନଙ୍କର ମନ ଭିତରର ଅରଣ୍ୟକୁ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବାୟୁ ଉପଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ଖାଇଦେଲେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଆଘାତ କଲେ କେବଳ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅହଂ ଜୀଵମଯୀ ସୂଚୀ ସ୍ଯାମ୍ ଇତୀଚ୍ଛାଵରେଣ ସା । ସମ୍ପନ୍ନା ମାନସୀ ସୂଚିଶ୍ ଚେତନୀ ପାଵନୀ ଶିତା
‘ମୁଁ ଜୀବନ ଭରିଥିବା ସୁଇ ହେବି’—ଏହି ଇଚ୍ଛା ଉଦୟ ହୁଏ; ଏଭଳି ମନରେ ଏକ ସୁଇ ତିଆରି ହୁଏ—ଏହା ସଚେତନ, ପବିତ୍ର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ।
ଅଦୃଶ୍ଯଯା ତଯା ତେନ ମାରୁତୋଗ୍ରତୁରଙ୍ଗଯା । ଅଯସ୍ସୂଚୀନିଲଯଯା ଵିହୃତଂ ଦିକ୍ଷୁ ରୁଦ୍ଧଯା
ସେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ, ବହୁତ ତ୍ୱରିତ, ବାୟୁ ସଦୃଶ ସୁଇ, ଯାହାର ନିବାସ ବାୟୁରେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳନ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଲୁଚିଥାଏ।
ପୀତଂ ଭୁକ୍ତଂ ଵିଲସିତଂ ହସିତଂ ଦତ୍ତମ୍ ଆହୃତମ୍ । ନର୍ତିତଂ ଗୀତମ୍ ଉଷିତମ୍ ଅନନ୍ତୈଃ ପ୍ରାଣିଦେହକୈଃ
ପିଇବା, ଖାଇବା, ଖେଳିବା, ହସିବା, ଦେଇବା, ନେଇବା, ନାଚିବା, ଗାଇବା ଏବଂ ଜାଗି ରହିବା—ଏହି ସବୁ କାମ ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରି କରୁଛନ୍ତି।
ଅଦୃଶ୍ଯଯା ଶରୀରିଣ୍ଯା ମନଃ ପଵନଦେହଯା । କୃତମ୍ ଆକାଶରୂପିଣ୍ଯା ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ତଯା
ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଯାହାର ଦେହ ମନ ଓ ବାୟୁରେ ଗଠିତ, ସେ ଆକାଶ ରୂପେ ସମସ୍ତ କାମ କରେ; ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ସେ କରିନଥାଏ।
ମତ୍ତଯାଶକ୍ତଯା ସ୍ଵାଦୁରସାଂଶ୍ ଚର୍ଵିତୁମ୍ ଏତଯା । ବାଲଯାଲାନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ କରିଣ୍ଯେଵ ଵିଵଲ୍ଗିତମ୍
ମଦମଗ୍ନ ଓ ଅଶକ୍ତ ଏହି ଜଣେ, ମିଠା ସ୍ୱାଦରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠି, ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଖେଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଗର୍ଭିତ ହାତୀଣୀ ପରି ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଘୁରୁଛି।
କଲ୍ଲୋଲବହଲାଦ୍ଯୂନଦେହଦୁଷ୍ଟନଦୀଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ । ଵେଗୈର୍ ଵୈଧୁର୍ଯକାରିଣ୍ଯା ମତ୍ତଯା ମକରାଯିତମ୍
ଝାଲ ତରଙ୍ଗ, କ୍ଷୀଣ ଦେହ, ଅଶୁଦ୍ଧ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ମଦମତ ଜଣେ, ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଗତି ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିରତା ଆଣି, ମଗର ମାଛ ପରି ହୋଇଯାଏ।
ଅଶକ୍ତଯା ନିଗିରିତୁଂ ମେଦୋମାଂସଂ ତଯା ହୃଦି । ଦୂନଂ ସୁଚିରମ୍ ଅର୍ଥାଢ୍ଯଵୃଦ୍ଧାତୁରଧିଯା ଯଥା
ହୃଦୟରେ ଥିବା ଚର୍ବି ଓ ମାଂସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ଯେପରି ଅଧିକ ଧନ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।
ଗଜୋଷ୍ଟ୍ରମୃଗହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵସିଂହାଦିହୃଦି ନର୍ତିତମ୍ । ନର୍ତକ୍ଯେଵ ଚିରଂ ରଙ୍ଗେ ଵେଲ୍ଲଯନ୍ତ୍ଯାଙ୍ଗମ୍ ଅଙ୍ଗକେ
ହସ୍ତୀ, ଉଠ, ହରିଣ, ଘୋଡ଼ା, ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁମାନେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମଞ୍ଚରେ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଡୋଲାଏ।
ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ଵାଯୂନାମ୍ ଏକତ୍ଵମ୍ ଅନୁଯାତଯା । ଗନ୍ଧଲେଖିକଯେଵାନ୍ତସ୍ସ୍ଥିତଂ ଦୁର୍ଲକ୍ଷ୍ଯଯାନଯା
ବାହାର ଓ ଭିତରର ବାୟୁର ଏକତାକୁ ଅନୁସରି, ସେ ଗନ୍ଧ ଲେଖିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଓ ଦୁର୍ଲଭ ହୋଇଯାଏ।
ମନ୍ତ୍ରୌଷଧତପୋଦାନଦେଵପୂଜାଦିଭିର୍ ହିତା । ଵଲ୍ଗଦ୍ଗିରିନଦୀତୁଙ୍ଗତରଙ୍ଗଵଦ୍ ଅପଦ୍ରୁତା
ମନ୍ତ୍ର, ଔଷଧ, ତପ, ଦାନ, ଦେବପୂଜା ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଉପକାରରେ, ସେ ପାହାଡ଼ ନଦୀର ଉଚ୍ଚ ତରଙ୍ଗ ପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆଗେଇଯାଏ।
ଦୀପପ୍ରଭେଵାଵିଜ୍ଞାତଗତିର୍ ଗତ୍ଵାଶୁ ଲୀଯତେ । ଅଯସ୍ସୂଚ୍ଯାଂ ମାତରୀଵ ତତ୍ର ନିଵୃତିମ୍ ଏତି ସା
ଦୀପର ଆଲୋକ କେଉଁଠି ଯାଉଛି କିମ୍ବା କେମିତି ହେଉଛି ଜଣାପଡ଼େ ନାହିଁ, ଏହିପରି ସେ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ; ଯେପରି ଏକ ତାର ତାରର ମାଁରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶାନ୍ତି ପାଏ, ସେଉଁପରି ସେ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସ୍ଵଵାସନାନୁସାରେଣ ସର୍ଵ ଆସ୍ପଦମ୍ ଈହତେ । ସୂଚିତ୍ଵମ୍ ଏଵ ରାକ୍ଷସ୍ଯା ସୂଚିତ୍ଵେନାସ୍ପଦୀକୃତମ୍
ନିଜର ଆଦତ ଅନୁସାରେ ସେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନକୁ ଖୋଜେ; ଇଂଗিত ହେଉଛି ଏହି ରାକ୍ଷସୀ, ଏବଂ ଇଂଗିତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସ୍ଥାନ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ।
ସର୍ଵୋ ଵିହୃତ୍ଯାପି ଦିଶସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଏଵାସ୍ପଦମ୍ ଆପଦି । ଜୀଵସୂଚୀ ଲୋହସୂଚୀମ୍ ଇଵାଯାତି ଜଡୋ ଜନଃ
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘୁରି ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରେ; ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ତାର ଲୋହା ତାର ପାଖକୁ ଯାଏ, ସେପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରିଯାଏ।
ଏଵଂ ପ୍ରଯତମାନା ସା ଵିହରନ୍ତୀ ଦିଶୋ ଦଶ । ମାନସୀଂ ତୃପ୍ତିମ୍ ଆଯାତି ନ ଶାରୀରୀଂ କଦାଚନ
ଏଭଳି ଚେଷ୍ଟା କରି ଏବଂ ଦଶ ଦିଗରେ ଘୁରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ସେ ମନରେ ତୃପ୍ତି ପାଏ, କିନ୍ତୁ ଶରୀରରେ କେବେ ମଧ୍ୟ ତୃପ୍ତି ମିଳେନି।
ସତି ଧର୍ମିଣି ଧର୍ମା ହି ସମ୍ଭଵନ୍ତୀହ ନାସତି । ଶରୀରଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ତତ୍ କିଲ ତୃପ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଠି ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ନାହିଁ, ସେଠି ହୁଏନାହିଁ। ଯାହାଙ୍କର ଶରୀର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହି ଶରୀର ତୃପ୍ତି ପାଏ।
ଅଥ ତୃପ୍ତସ୍ଯ ଦେହସ୍ଯ ସ୍ମରଣାତ୍ ପ୍ରାକ୍ତନସ୍ଯ ସା । ବଭୂଵ ଦୁଃଖିତା ସ୍ଵାଦୁପୂର୍ଣୋଦରସୁଖାର୍ଥିନୀ
ତାପରେ, ତୃପ୍ତ ଶରୀର ଥିବା ସେ, ପୂର୍ବ ଶରୀରକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ଭରିପୁରି ମିଠା ଉଦର ସୁଖ ପାଇବାକୁ ଆଶା କଲେ।
ତତଃ ପ୍ରାକ୍ତନଦେହାର୍ଥଂ କରୋମି ଵିପୁଲଂ ତପଃ । ଇତି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତପସେ ଦେଶଂ ନିର୍ଣୀଯ ଚାତ୍ମନା
ତେଣୁ, 'ମୁଁ ପୂର୍ବ ଶରୀର ପାଇଁ ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରିବି' ବୋଲି ଭାବି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଏକ ତପସ୍ୟା ସ୍ଥାନ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କଲେ।