ଜାତା ଵିଦିତଵେଦ୍ଯା ସା ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ତଯା ଧିଯା । ତପସା ଦୁଷ୍କୃତେ କ୍ଷୀଣେ ସୂଚୀ ସ୍ଵମୁଖସୂଚନୀ
ସେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଲେ; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସୂଇ ଭଳି ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖାଇଲା।
ଇତି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସାକରୋଦ୍ ଦାରୁଣଂ ତପଃ । ସପ୍ତ ସପ୍ତମହାଲୋକସନ୍ତାପକରମ୍ ଉନ୍ମୁଖୀ
ଏଭଳି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, ସେ ସପ୍ତ ମହାଲୋକକୁ ମୁହଁ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହାର ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜଳିଉଠିଲା।
ତସ୍ଯାଃ କଲ୍ପାଗ୍ନିଭୀମେନ ତପସା ହିମଵାନ୍ ଗିରିଃ । ବଭୂଵ ତେନ ଜ୍ଵଲିତୋ ଜଜ୍ଵାଲେଵ ତତୋ ଜଗତ୍
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଭୟଙ୍କର ତାପରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଜଳିଉଠିଲା, ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଜଳିଉଠିଲା।
କସ୍ଯେଦଂ ତପସାକ୍ରାନ୍ତଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ ଵାସଵଃ । ନାରଦଂ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ସ ତସ୍ଯାକଥଯଚ୍ ଚ ତତ୍
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ ଏହି ସଂସାର ତପସ୍ୟାରେ ଆବୃତ, ସେ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—'ଏହି ତପସ୍ୟା କାହାର?' ତେଣୁ ନାରଦ ସେଥିରେ ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ।
ସପ୍ତ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସୂଚୀ ଦୀର୍ଘତପସ୍ଵିନୀ । ମଯା ଵିଜ୍ଞାତଦେହାସୌ ତେନେଦଂ ଜ୍ଵଲିତଂ ଜଗତ୍
ସାତ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, ସୂଚୀ ନାମକ ଦୀର୍ଘତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଏହି ସଂସାର ଜଳିଉଠିଛି।
ନାଗାଶ୍ ଶ୍ଵସନ୍ତି ଵିଦଲନ୍ତି ନଗାଃ ପତନ୍ତି ଵୈମାନିକା ଜଲଦଵାରିଧଯଃ ପ୍ରଯାନ୍ତି । ଶୋଷଂ ଦିଶୋ ଽର୍କସହିତା ମଲିନୀଭଵନ୍ତି ସୂଚ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ପଶ୍ଯ ତପସା କ୍ଷଯମାଯଯୈଵ
ସାପମାନେ ଫୁସୁଁ ମାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ପାହାଡ଼ମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛନ୍ତି, ଦେବମାନେ ତଳେ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି, ମେଘ ଓ ସମୁଦ୍ର ଦୂରେ ଯାଉଛନ୍ତି; ଦିଗମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଶୁଷ୍କ ଓ ମଲିନ ହେଉଛନ୍ତି—ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେଖ, କିପରି ତପସ୍ୟା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ନଶ୍ଟ କରିଦେଉଛି।
କର୍କଟୀକଟୁଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ସର୍ଵମ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵାସଵଃ । ନାରଦଂ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ପୁନର୍ଜାତକୁତୂହଲଃ
କର୍କଟୀଙ୍କର କଢ଼ା ଘଟଣା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆଉଥରେ ନୂତନ ଉତ୍ସୁକତା ଜଗିଲା, ସେ ପୁଣି ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ସୂଚୀଵୃତ୍ତପିଶାଚୀତ୍ଵଂ ତପସୋପାର୍ଜ୍ଯ ତତ୍ ତଯା । କର୍କଟ୍ଯା ହିମଵତ୍କୁକ୍ଷ୍ଯାଂ କେ ଭୁକ୍ତା ଵିଭଵା ମୁନେ
ହେ ମୁନି, କର୍କଟୀ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୂଚୀ ରୂପୀ ପିଶାଚୀ ହେଲେ; ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ସେ କେଉଁମାନେକୁ ଖାଇଥିଲେ?
ଜୀଵସୂଚୀ ପିଶାଚୀତ୍ଵଂ ଗତା ଯା ଶୂକପେଲଵମ୍ । ଅସୀତ୍ କାର୍ଷ୍ଣାଯସୀ ସୂଚିସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଅଵଲମ୍ବନମ୍
ଜୀବସୂଚୀ ପିଶାଚୀ ହୋଇ, ଏକ କପୋତ ଶରୀର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲା କଳା ଲୋହାର ସୂଚୀ।
ତତ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆଲମ୍ବନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯୋମଵାତରଥସ୍ଥଯା । ପ୍ରାଣମାରୁତମାର୍ଗେଣ ତଯା ଦେହପ୍ରଵିଷ୍ଟଯା
ସେ ତାହାର ଆଶ୍ରୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ଓ ବାୟୁର ରଥରେ ବସି, ପ୍ରାଣବାୟୁର ମାର୍ଗରେ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ସର୍ଵାସାମ୍ ଅନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଣାଂ ସ୍ନାଯୁମେଦୋଵସାସୃଜାମ୍ । ରନ୍ଧ୍ରେଷୁ ପକ୍ଷିଣ୍ଯେଵାନ୍ତର୍ ନିଲୀନଂ ମଲିନାଙ୍ଗଯା
ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ ଅଙ୍ଗ ସହିତ, ସମସ୍ତ ନାଳୀ, ସନ୍ଧି, ନସା, ଚର୍ବି ଓ ରକ୍ତର ମଧ୍ୟରେ, ପକ୍ଷୀ ଯେପରି କୋହଳିରେ ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି ଲୁଚିଗଲେ।
ଯସ୍ଯାଂ ନାଡ୍ଯାଂ ନ ଯୋ ଵାଯୁର୍ ମାତି ତତ୍ ତାମ୍ ଉପେତଯା । ତତ୍ର ଶୂଲଂ କୃତଂ ମୂଲଂ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧାଗ୍ର ଇଵୋତ୍କଟମ୍
ଯେଉଁ ନାଳୀରେ ବାୟୁ ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ, ସେଠାରେ ସେ ପ୍ରବେଶ କରି, ବଟବୃକ୍ଷର ମୂଳ ଭଳି ତୀବ୍ର ବେଦନା ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତଚ୍ ଛରୀରେନ୍ଦ୍ରିଯୈସ୍ ତାନି ତଥାନ୍ଯାନି ବହୂନି ଚ । ଭୁକ୍ତାନି ନରମାଂସାନି ଭୋଜନାନ୍ଯ୍ ଉଚିତାନି ଚ
ସେ ଏହି ଦେହ ଓ ତାହାର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଦେହ ଦ୍ୱାରା, ମାନବ ମାଂସ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ।
ସୁପ୍ତଂ ଵିଵଲିତାନଲ୍ପମାଲଯା ମୁଗ୍ଧବାଲଯା । କାନ୍ତଵକ୍ଷସ୍ସ୍ଥଲସ୍ଯୂତମ୍ଲିଷ୍ଟପତ୍ତ୍ରକପୋଲଯା
ସେ ଶୁଅଛନ୍ତି, ହଳକା ଭାବେ ଡେଙ୍ଗା ଦେଉଛନ୍ତି, ମାଳା ଅଳସ୍ଥିର, ଏକ ନବଯୁବତୀ ତାଙ୍କର କମଳ ଗାଲ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କର ଛାତିରେ ଲଗିଛି।
ଵିହୃତଂ ଵୀତଶୋକାସୁ ଵିହଙ୍ଗ୍ଯା ଵନଵୀଥିଷୁ । କଲ୍ପଦ୍ରୁମୋତ୍ଥପୁଷ୍ପାଭ୍ରଦ୍ଵିଗୁଣାମ୍ଭୋଦପଙ୍କ୍ତିଷୁ
ସେ ଦୁଃଖରହିତ ହୋଇ, ପକ୍ଷୀ ପରି ଅରଣ୍ୟର ପଥରେ ଘୁରିବାକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷର ଫୁଲ ମେଘର ଶାରିରେ, ଯାହାର ଶୋଭା ଦୁଇଗୁଣା।
ପୀତ ଆମୋଦିମନ୍ଦାରମକରନ୍ଦକଣାସଵଃ । ଵନେଷ୍ଵ୍ ଅମରଶୈଲାନାମ୍ ଅଲିନ୍ଯାଲିନିଲୀନଯା
ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପାହାଡ଼ର ଅରଣ୍ୟରେ, ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧିତ ରେଣୁର ମଧୁ ପିଇଛନ୍ତି, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଯାଇ।
ଚର୍ଵିତାନି ଶଵାଙ୍ଗାନି ଗୃଧ୍ରଗର୍ଵାତିଵୃଦ୍ଧଯା । ଖଡ୍ଗଯଷ୍ଟ୍ଯେଵ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ଵୀରାଙ୍ଗାନି ଜଵେଦ୍ଧଯା
ସେ ମୃତଦେହର ଅଂଶ ଚବାଇଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୃଦ୍ଧ ଗୃଧ୍ର ପରି, କିମ୍ବା ଯୁଦ୍ଧରେ ତୀବ୍ର ତଳୱାର ଦଣ୍ଡ ପରି, ବୀରମାନଙ୍କର ଦେହ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା।
ସର୍ଵାଙ୍ଗକୋଶନାଡୀଷୁ ଦିକ୍ଷ୍ଵ୍ ଇଵାନିଲଲେଖଯା । ଉଡ୍ଡୀନମ୍ ଅଵଡୀନଂ ଚ କାକ୍ଯେଵ ଵ୍ଯୋମଵୀଥିଷୁ
ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ଓ ନାଡୀମାନେ ଭିତରେ, ଯେପରି ହାବା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚିହ୍ନ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ସେ ଉଠେ ଓ ତଳେଯାଏ, ଆକାଶରେ କାଉଁଠି ଉଡ଼ୁଥିବା କାଉଁଠି ପରି।
ଵିରାଡାତ୍ମହୃଦି ପ୍ରାଣା ଵାତସ୍କନ୍ଧାସ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତି ଖେ । ଯଥା ତଥା ପ୍ରସ୍ଫୁରିତଂ ପ୍ରତି ଦେହଗୃହଂ ତଯା
ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମାର ହୃଦୟରେ, ପ୍ରାଣମାନେ ହାବାର ସହାୟତାରେ ଆକାଶରେ କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି; ସେଇପରି ସେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ ଏଭଳି କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି।
ସର୍ଵପ୍ରାଣିଶରୀରେଷୁ ଭ୍ରାନ୍ତଂ ଚିଚ୍ଛକ୍ତିଦୁଷ୍ଟଯା । ଦୀପପ୍ରଭାଭାସିତଯା ଗୃହିଣ୍ଯେଵ ସ୍ଵସଦ୍ମସୁ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶରୀରରେ ସେ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଭ୍ରମଣ କରେ, ଯେପରି ଘରମାଳିକା ଦୀପର ଆଲୋକରେ ନିଜ ଘରକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ।
ଵିହୃତଂ ରୁଧିରେଷ୍ଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦ୍ରଵଶକ୍ତ୍ଯେଵ ଵାରିଷୁ । ଅବ୍ଧିଷ୍ଵ୍ ଆଵର୍ତଵୃତ୍ତ୍ଯେଵ ଜଠରେଷୁ ଵିଵଲ୍ଗିତମ୍
ସେ ରକ୍ତମାନେ ଭିତରେ ଯେପରି ଜଳରେ ତାରଳ ଶକ୍ତି ଚଳିଥାଏ, ସମୁଦ୍ରରେ ଯେପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଜଠରରେ ସେ ମୁଡ଼ିଘୁରି ଚଳିଥାଏ।
ସୁପ୍ତଂ ମେଦସ୍ସୁ ଶୁଭ୍ରେଷୁ ଶେଷାଙ୍ଗେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଶୌରିଣା । ସ୍ଵାଦିତସ୍ ସ୍ଵାମଗନ୍ଧୋ ଽନ୍ତର୍ ଵାତଶକ୍ତ୍ଯାମୃତଂ ଯଥା
ଯେପରି କପୁର ଶୁଭ୍ର ପଦାର୍ଥରେ ଲୁଚିଥାଏ, କିମ୍ବା ବାୟୁର ଶକ୍ତିରେ ଅମୃତ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଯାହା ପାଖରେ ନିଜର ଗନ୍ଧ ଅଛି, ସେ ମନେ ମନେ ଏହି ଗନ୍ଧକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ତରୁଗୁଲ୍ମୌଷଧାଦୀନାଂ ହୃତ୍ସ୍ଥାରଣ୍ଯାନିଲଶ୍ରିଯା । ପରିଭୁକ୍ତାନ୍ଯ୍ ଅଶକ୍ତାନି ହିଂସଯା ଵୀକ୍ଷିତାନି ଚ
ଗଛ, ଝାଡ଼ି ଓ ଔଷଧିମାନଙ୍କର ମନ ଭିତରର ଅରଣ୍ୟକୁ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବାୟୁ ଉପଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ଏହାମାନେ ଖାଇଦେଲେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଆଘାତ କଲେ କେବଳ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ଅହଂ ଜୀଵମଯୀ ସୂଚୀ ସ୍ଯାମ୍ ଇତୀଚ୍ଛାଵରେଣ ସା । ସମ୍ପନ୍ନା ମାନସୀ ସୂଚିଶ୍ ଚେତନୀ ପାଵନୀ ଶିତା
‘ମୁଁ ଜୀବନ ଭରିଥିବା ସୁଇ ହେବି’—ଏହି ଇଚ୍ଛା ଉଦୟ ହୁଏ; ଏଭଳି ମନରେ ଏକ ସୁଇ ତିଆରି ହୁଏ—ଏହା ସଚେତନ, ପବିତ୍ର ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ।
ଅଦୃଶ୍ଯଯା ତଯା ତେନ ମାରୁତୋଗ୍ରତୁରଙ୍ଗଯା । ଅଯସ୍ସୂଚୀନିଲଯଯା ଵିହୃତଂ ଦିକ୍ଷୁ ରୁଦ୍ଧଯା
ସେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ, ବହୁତ ତ୍ୱରିତ, ବାୟୁ ସଦୃଶ ସୁଇ, ଯାହାର ନିବାସ ବାୟୁରେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚଳନ କରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଲୁଚିଥାଏ।
ପୀତଂ ଭୁକ୍ତଂ ଵିଲସିତଂ ହସିତଂ ଦତ୍ତମ୍ ଆହୃତମ୍ । ନର୍ତିତଂ ଗୀତମ୍ ଉଷିତମ୍ ଅନନ୍ତୈଃ ପ୍ରାଣିଦେହକୈଃ
ପିଇବା, ଖାଇବା, ଖେଳିବା, ହସିବା, ଦେଇବା, ନେଇବା, ନାଚିବା, ଗାଇବା ଏବଂ ଜାଗି ରହିବା—ଏହି ସବୁ କାମ ଅସଂଖ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦେହ ଧାରଣ କରି କରୁଛନ୍ତି।
ଅଦୃଶ୍ଯଯା ଶରୀରିଣ୍ଯା ମନଃ ପଵନଦେହଯା । କୃତମ୍ ଆକାଶରୂପିଣ୍ଯା ନ ତଦ୍ ଅସ୍ତି ନ ଯତ୍ ତଯା
ଅଦୃଶ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଯାହାର ଦେହ ମନ ଓ ବାୟୁରେ ଗଠିତ, ସେ ଆକାଶ ରୂପେ ସମସ୍ତ କାମ କରେ; ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ସେ କରିନଥାଏ।
ମତ୍ତଯାଶକ୍ତଯା ସ୍ଵାଦୁରସାଂଶ୍ ଚର୍ଵିତୁମ୍ ଏତଯା । ବାଲଯାଲାନମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ କରିଣ୍ଯେଵ ଵିଵଲ୍ଗିତମ୍
ମଦମଗ୍ନ ଓ ଅଶକ୍ତ ଏହି ଜଣେ, ମିଠା ସ୍ୱାଦରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠି, ଶିଶୁମାନଙ୍କର ଖେଳକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଗର୍ଭିତ ହାତୀଣୀ ପରି ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଘୁରୁଛି।
କଲ୍ଲୋଲବହଲାଦ୍ଯୂନଦେହଦୁଷ୍ଟନଦୀଷ୍ଵ୍ ଅଲମ୍ । ଵେଗୈର୍ ଵୈଧୁର୍ଯକାରିଣ୍ଯା ମତ୍ତଯା ମକରାଯିତମ୍
ଝାଲ ତରଙ୍ଗ, କ୍ଷୀଣ ଦେହ, ଅଶୁଦ୍ଧ ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ମଦମତ ଜଣେ, ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର ଗତି ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିରତା ଆଣି, ମଗର ମାଛ ପରି ହୋଇଯାଏ।
ଅଶକ୍ତଯା ନିଗିରିତୁଂ ମେଦୋମାଂସଂ ତଯା ହୃଦି । ଦୂନଂ ସୁଚିରମ୍ ଅର୍ଥାଢ୍ଯଵୃଦ୍ଧାତୁରଧିଯା ଯଥା
ହୃଦୟରେ ଥିବା ଚର୍ବି ଓ ମାଂସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାରେ ଅସମର୍ଥ ହୋଇ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଛି, ଯେପରି ଅଧିକ ଧନ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖ ଭୋଗେ।