ଦୃଢଦାଵାନଲେ ତତ୍ର ସର୍ଵଭୂତଵିଵର୍ଜିତେ । ମହାଶିଲାତଲକ୍ଷୋଭରୂକ୍ଷେ ପାଂସୁଵିଧୂସରେ
ସେଠାରେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ, ଦୃଢ଼ ଓ ଅସମ ଶିଳା ତଳ, ଧୂଳିରେ ଢାକା, ତୀବ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ଆଗୁନିରେ ଜଳିଥିବା ସ୍ଥାନରେ।
ତସ୍ଥାଵ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୈକାସୌ ନିସ୍ତୃଣେ ଵିପୁଲସ୍ଥଲେ । ମରାଵ୍ ଅକସ୍ମାତ୍ ସଞ୍ଜାତା ଶୁଷ୍କା ତୃଣଶିଖା ଯଥା
ସେ ଏକା ଏବଂ ସିଧା ହୋଇ ଘାସ ନଥିବା ବିସ୍ତୃତ ମାଟି ଉପରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଅଚାନକ ମରୁଭୂମିରେ ଶୁଖିଲା ଘାସର ଏକ ତିନିକିଆ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯିବା ପରି।
ସୂକ୍ଷ୍ମସ୍ଯୈକସ୍ଯ ପାଦସ୍ଯ ସାର୍ଧେନୈଵାଶ୍ରିତୋର୍ଵରା । ସ୍ଵସଂଵିଦେକପାଦାତ୍ମତପଃ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାଉଁର ଏକ ଓ ଅର୍ଧାଙ୍ଗୁଳି ଉପରେ ଭରସା କରି, ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ଏକମାତ୍ର ଆଧାର କରି, ସେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସୂକ୍ଷ୍ମପାଦତଲେନୈଷା ଵସୁଧାରେଣୁସଙ୍କଟମ୍ । ନିଵାର୍ଯାତ୍ତପଦା କୃଚ୍ଛ୍ରାଦ୍ ଯତ୍ନେନୋର୍ଧ୍ଵମୁଖୀ ସ୍ଥିତା
ସେ ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ପାଉଁର ତଳ ଦ୍ୱାରା ମାଟିର ଧୂଳିର ସଂକୁଚିତ ସ୍ଥାନକୁ ଅଟକାଇ, ବହୁ କଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜ ପାଉଁକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ ସିଧା ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
କୃଷ୍ଣତ୍ଵହିଂସ୍ରତାତୈକ୍ଷ୍ଣ୍ଯା ଵୃତ୍ତାସ୍ଯା ପଵନାଶନୈଃ । ଯତ୍ନାତ୍ ପଦଂ ନିବଧ୍ନନ୍ତୀ ରେଣ୍ଵଣୂପଲସଙ୍କଟେ
ଧୂଳି, ବାଲି ଓ ପଥରର ଭିତରେ ପାଉଁକୁ କଷ୍ଟରେ ଧରି ରଖି, ସେ ଅନ୍ଧକାର, ଅହିଂସା, ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ଗୋଳାକାର ମୁଁହ ଓ କେବଳ ପବନ ଖାଇ ରହିବାକୁ ସହିଲେ।
ଅରଣ୍ଯେ କ୍ଷୁଭିତାଂ ସର୍ପୀଂ ଦୂରାଲୋକାର୍ଥମ୍ ଉତ୍ଥିତାମ୍ । ପୁଚ୍ଛକୋଟିସ୍ଥିତାଂ ପାତଲୋଲାମ୍ ଅନୁଚକାର ସା
ଅରଣ୍ୟରେ ସେ ଏକ ଅସ୍ଥିର ସାପକୁ ଅନୁସରିଲେ, ଯାହା ଦୂରକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଉଠିଥିଲା ଏବଂ ତାଳ ଶିରାରେ ଭଳି ହଲେଇ ରହିଥିଲା।
ମୁଖରନ୍ଧ୍ରଵିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତା ତସ୍ଯା ଭାସ୍କରଦୀଧିତିଃ । ସଖୀ ବଭୂଵ ସୂଚ୍ଯାଭା ପଶ୍ଚାଦ୍ଭାଗୈକରକ୍ଷିଣୀ
ସେ ସାପର ମୁହଁରୁ ବାହାରିଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ତାଙ୍କର ସହଚରୀ ହେଲା, ଯାହା ସୁଇର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ପଛ ଦିଗକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା।
କ୍ଷୁଦ୍ରେ ଽପି ସ୍ଵଜନୀଭୂତେ ଯାତି ଵତ୍ସଲତାଂ ଜନଃ । ଦୀଧିତ୍ଯାପି ସଖୀଵୃତ୍ତଂ ସୂଚ୍ଯାସ୍ ସୂଚିତଯାଶ୍ରିତମ୍
ଅତି ଛୋଟ କିଛି ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ନିଜର ହେଲେ ଲୋକମାନେ ତାହାକୁ ଭଲପାଇବା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ମଧ୍ୟ ସୁଇ ଭଳି ସହଚରୀ ସହ ମିଶିଥିଲା।
ବଭୂଵ ତସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛା ଯା ଦ୍ଵିତୀଯା ତାପସୀ ସଖୀ । ଏନସ୍ସୂଚୀଵ ମଲିନା ତଯା ପଶ୍ଚାତ୍ କୃତୈଵ ସା
ତାଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟ ସହଚରୀ ଏକ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସ୍ୱଚ୍ଛ ତାପସୀ ଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ନିଜେ ସେହି ସହଚରୀ ସହିତ ରହି ଦାଗ ଲାଗିଗଲେ, ଯେପରି ସୁଇ ମେଳି ହୋଇଯାଏ।
ସୂଚ୍ଯାସ୍ଯନିର୍ଗତାର୍କାଂଶୁପାତାକ୍ଷସ୍ମଯକୂଣିତମ୍ । ପଶ୍ଚାତ୍ ସ୍ମଯତତା ଦୃଷ୍ଟା ସା ଧୂଲ୍ଯୈଵାତ୍ର କେଵଲମ୍
ସୁଇର ଟିପରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ବାହାରିବା ସମୟରେ, ସେ ମହିଳାର ମୁହଁ ହସରେ ଭରିଯାଇ ଭୃକୁଟି ପଡ଼ିଥିଲା। ପରେ ଦେଖାଗଲା, ସେ ହସ କେବଳ ଧୂଳି କାରଣରେ ଥିଲା।
ଧୂଲ୍ଯାପି ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯତେ ଯା ତାମ୍ ଅପି ଦ୍ରୁମଲତାଦଯଃ । ମହାତପସ୍ଵିନୀଂ ସୂଚୀଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ନୋତ୍କଣ୍ଠଯନ୍ତି କେ
ଧୂଳି ମାଧ୍ୟମରେ ଦେଖାଯିବା ସତ୍ୱେ, ଗଛ, ଲତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସେ ମହାତପସ୍ୱିନୀ ସୁଇକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ କେବେ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ।
ସ୍ଥିରବଦ୍ଧପଦାମ୍ ଏନାଂ ସୁମନୋଵୃତ୍ତିମ୍ ଉତ୍ଥିତାମ୍ । ଅନିଲାଃ କ୍ଷୋଭଯାଂ ଚକ୍ରୁର୍ ମୁଖନିର୍ଗତଭାଙ୍କୃତୈଃ
ଏହି ସୁଇ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଓ ଶୁଭ୍ର ମନଭାବ ନେଇ ଉଠିଥିଲେ, ବାତାସ ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ବାହାରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ବିଚଳିତ କରିଦେଲେ।
ପ୍ରସୂତାନି ଭଵିଷ୍ଯାମୋ ନିଗୀର୍ଣାନ୍ଯ୍ ଅନଯାଚିରମ୍ । କୌସୁମାନି ରଜାଂସ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯା ଇତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଯଂ ପର୍ଯପୂପୁରନ୍
ଫୁଲର ରେଣୁମାଣେ କହିଲେ, 'ଆମେ ଜନ୍ମ ନେବୁ, ଆମେ ରହିବୁ, ଶୀଘ୍ର ଏହି ସୁଇ ଆମକୁ ଗିଳିଯିବ' ବୋଲି ତାଙ୍କର ମୁହଁକୁ ପୂରିଦେଲେ।
ତପୋହରେନ୍ଦ୍ରପ୍ରହିତଵାତନୁନ୍ନାମିଷଂ ରଜଃ । ତଯା ତ୍ଵ୍ ଅହୃତ୍ତ୍ଵଵ୍ଯାଜେନ ନ ନିଗୀର୍ଣଂ ମୁଖେ ଽପି ସତ୍
ତପସ୍ୟାର ରାଜାଙ୍କ ପଠାଇଥିବା ବାତାସରେ ଧୂଳି ଉଡି ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଧୂଳି ମୁହଁକୁ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ତାହାକୁ ଗିଳିନଥିଲେ।
ନ ନିଗୀର୍ଣଵତୀ ତାନି ରଜାଂସି ଦୃଢନିଶ୍ଚଯା । ଅନ୍ତସ୍ସାରତଯା କାର୍ଯଂ ଲଘଵୋ ଽପ୍ଯ୍ ଆପ୍ନୁଵନ୍ତି ହି
ସେ ଧୂଳିକୁ ଗିଳିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ। ମନରେ ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ସାଧାରଣ କଥା ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ପିବନ୍ତ୍ଯ୍ ଆସ୍ଯସଂସ୍ଥାନିତଯା ପୁଷ୍ପରଜାଂସ୍ଯ୍ ଅପି । ଵିସ୍ମଯଂ ପଵନଃ ପ୍ରାପ ସୁମେରୂନ୍ମୂଲନାଧିକମ୍ । ଆଶିରଃପିହିତା ପଙ୍କୈଃ ପୂରିତାପି ମହାଜଲୈଃ
ମୁହଁ ପାଖକୁ ଆସିଥିବା ପୁଷ୍ପର ଧୂଳିକୁ ମଧ୍ୟ ସେ ଗ୍ରହଣ କରିନଥିଲେ। ବାତାସ ଏହା ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା, ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଉଖଳିବାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। କାରଣ, କିଛି ମାଟି ଦେଇ ଢାକାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବଡ଼ ପାଣିରେ ଭରିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଅଡ଼ିଗ ରହିଲେ।
ଵିଧୁତାପି ବୃହଦ୍ଵାତୈସ୍ ତ୍ରାସିତାପି ତଡିଦ୍ଭ୍ରମୈଃ । ଉଦ୍ଧୂଲିତାପି ଜଲଦୈଃ କ୍ଷୋଭିତାପ୍ଯ୍ ଅଭ୍ରଗର୍ଜିତୈଃ
ବଡ଼ ବାତାସରେ ହଲାଇଦିଆଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିଜୁଳିର ଚମକରେ ଭୟଭୀତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ମେଘରେ ଉଡ଼ିଯିବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ଅସ୍ଥିର ହେବାକୁ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ,
ଅପି ଵର୍ଷସହସ୍ରୈସ୍ ସା ଚିତ୍ତସ୍ଥଦୃଢନିଶ୍ଚଯା । ପଟ୍ଟଗଣ୍ଡକସୁପ୍ତେଵ ନାକମ୍ପତ ତପସ୍ଵିନୀ
ସେ ହଜାର ବର୍ଷ ଯାଏଁ ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଧରି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ରହିଲେ, ପାଥର ଫଳଙ୍ଗ ଭଳି ଅଚଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛିରେ ମନ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ନିଵୃତ୍ତାଯା ବହିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଅଥ କାଲେ ଽସହାଗତେ । ଵିଚାରଯନ୍ତ୍ଯାସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଚେତନମ୍
ବାହାର ଚଳାଚଳ ଶାନ୍ତ ହେବା ପରେ ଏବଂ ସମୟ ବିତିଗଲାପରେ, ସେ ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ଚେତନା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଜ୍ଞାନାଲୋକସ୍ ସମୁଦଭୂତ୍ ସା ପରାଵରଦର୍ଶିନୀ । ବଭୂଵ ନିର୍ମଲା ସୂଚୀ ଚିତ୍ସୂଚୀ ପାଵନୀ ପରମ୍
ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦିତ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନକୁ ପ୍ରକାଶ କଲା; ସେ ଏକଦମ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ଚେତନାର ସୂଇ ଭଳି, ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବେ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ।
ଜାତା ଵିଦିତଵେଦ୍ଯା ସା ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵ ତଯା ଧିଯା । ତପସା ଦୁଷ୍କୃତେ କ୍ଷୀଣେ ସୂଚୀ ସ୍ଵମୁଖସୂଚନୀ
ସେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାହାକୁ ଅନୁଭବ କରିଲେ; ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଶେଷ ହେଲାପରେ, ସୂଇ ଭଳି ତାଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ ଦେଖାଇଲା।
ଇତି ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସାକରୋଦ୍ ଦାରୁଣଂ ତପଃ । ସପ୍ତ ସପ୍ତମହାଲୋକସନ୍ତାପକରମ୍ ଉନ୍ମୁଖୀ
ଏଭଳି ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, ସେ ସପ୍ତ ମହାଲୋକକୁ ମୁହଁ କରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଯାହାର ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଜଳିଉଠିଲା।
ତସ୍ଯାଃ କଲ୍ପାଗ୍ନିଭୀମେନ ତପସା ହିମଵାନ୍ ଗିରିଃ । ବଭୂଵ ତେନ ଜ୍ଵଲିତୋ ଜଜ୍ଵାଲେଵ ତତୋ ଜଗତ୍
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଭୟଙ୍କର ତାପରେ ହିମାଳୟ ପର୍ବତ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ଜଳିଉଠିଲା, ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ ସମସ୍ତ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଜଳିଉଠିଲା।
କସ୍ଯେଦଂ ତପସାକ୍ରାନ୍ତଂ ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ ଵାସଵଃ । ନାରଦଂ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ସ ତସ୍ଯାକଥଯଚ୍ ଚ ତତ୍
ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଲେ ଯେ ଏହି ସଂସାର ତପସ୍ୟାରେ ଆବୃତ, ସେ ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—'ଏହି ତପସ୍ୟା କାହାର?' ତେଣୁ ନାରଦ ସେଥିରେ ସବୁ କଥା କହିଦେଲେ।
ସପ୍ତ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ସୂଚୀ ଦୀର୍ଘତପସ୍ଵିନୀ । ମଯା ଵିଜ୍ଞାତଦେହାସୌ ତେନେଦଂ ଜ୍ଵଲିତଂ ଜଗତ୍
ସାତ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି, ସୂଚୀ ନାମକ ଦୀର୍ଘତପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଜାଣେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ତାପରେ ଏହି ସଂସାର ଜଳିଉଠିଛି।
ନାଗାଶ୍ ଶ୍ଵସନ୍ତି ଵିଦଲନ୍ତି ନଗାଃ ପତନ୍ତି ଵୈମାନିକା ଜଲଦଵାରିଧଯଃ ପ୍ରଯାନ୍ତି । ଶୋଷଂ ଦିଶୋ ଽର୍କସହିତା ମଲିନୀଭଵନ୍ତି ସୂଚ୍ଯେନ୍ଦ୍ର ପଶ୍ଯ ତପସା କ୍ଷଯମାଯଯୈଵ
ସାପମାନେ ଫୁସୁଁ ମାଡ଼ୁଛନ୍ତି, ପାହାଡ଼ମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛନ୍ତି, ଦେବମାନେ ତଳେ ପଡ଼ୁଛନ୍ତି, ମେଘ ଓ ସମୁଦ୍ର ଦୂରେ ଯାଉଛନ୍ତି; ଦିଗମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଶୁଷ୍କ ଓ ମଲିନ ହେଉଛନ୍ତି—ହେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେଖ, କିପରି ତପସ୍ୟା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସବୁ କିଛି ନଶ୍ଟ କରିଦେଉଛି।
କର୍କଟୀକଟୁଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ସର୍ଵମ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵାସଵଃ । ନାରଦଂ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ପୁନର୍ଜାତକୁତୂହଲଃ
କର୍କଟୀଙ୍କର କଢ଼ା ଘଟଣା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଆଉଥରେ ନୂତନ ଉତ୍ସୁକତା ଜଗିଲା, ସେ ପୁଣି ନାରଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ସୂଚୀଵୃତ୍ତପିଶାଚୀତ୍ଵଂ ତପସୋପାର୍ଜ୍ଯ ତତ୍ ତଯା । କର୍କଟ୍ଯା ହିମଵତ୍କୁକ୍ଷ୍ଯାଂ କେ ଭୁକ୍ତା ଵିଭଵା ମୁନେ
ହେ ମୁନି, କର୍କଟୀ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସୂଚୀ ରୂପୀ ପିଶାଚୀ ହେଲେ; ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ସେ କେଉଁମାନେକୁ ଖାଇଥିଲେ?
ଜୀଵସୂଚୀ ପିଶାଚୀତ୍ଵଂ ଗତା ଯା ଶୂକପେଲଵମ୍ । ଅସୀତ୍ କାର୍ଷ୍ଣାଯସୀ ସୂଚିସ୍ ତସ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵମ୍ ଅଵଲମ୍ବନମ୍
ଜୀବସୂଚୀ ପିଶାଚୀ ହୋଇ, ଏକ କପୋତ ଶରୀର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ତାଙ୍କର ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଥିଲା କଳା ଲୋହାର ସୂଚୀ।
ତତ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆଲମ୍ବନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଵ୍ଯୋମଵାତରଥସ୍ଥଯା । ପ୍ରାଣମାରୁତମାର୍ଗେଣ ତଯା ଦେହପ୍ରଵିଷ୍ଟଯା
ସେ ତାହାର ଆଶ୍ରୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଆକାଶ ଓ ବାୟୁର ରଥରେ ବସି, ପ୍ରାଣବାୟୁର ମାର୍ଗରେ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।