ସ୍ଥୂଲାସ୍ଥିଗ୍ରନ୍ଥିଵଲିତେ ନିତ୍ଯକମ୍ପସ୍ଫୁରତ୍ତଲେ । ଅନାତ୍ମୀଯାଚ୍ଛନୀହାରଶୁଦ୍ଧାଂଶୁକକୃତଭ୍ରମେ
ମୋଟା ଏବଂ ଗଠିଲା ହାଡ଼ର ଗଠାଠିରେ, ସଦା କମ୍ପିଥିବା ଓ ଅସ୍ଥିର ଭୂମିରେ; ଅନ୍ୟର ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ରର ଆଲୋକରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ମିଥ୍ୟା ଭ୍ରମରେ।
କିଣସ୍ଥାଣ୍ଵଗ୍ରଵିଶ୍ରାନ୍ତମକ୍ଷିକାଵିଙ୍କଵାଯସେ । ରୌକ୍ଷ୍ଯରୂଢରସଦ୍ଵାତେ ଵିଲୋଲାଙ୍ଗୁଲିଶାଖିନି
ଗଛର ଡାଳର ଟିପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା, ମକିର ଗୁଞ୍ଜନ ପବନରେ; ଶୁଷ୍କ ଓ କଠିନ ହୋଇଯାଇଥିବା ପବନରେ, ଅସ୍ଥିର ଆଙ୍ଗୁଠିର ଶାଖାରେ।
ମଲାଭ୍ରଲେଖାସଂସାରେ ସ୍ଵାଙ୍ଗୁଲିଵ୍ରଣଗର୍ତକେ । ସ୍ଵେଦାଵଶ୍ଯାଯଦୁଷ୍ଷ୍ଠ୍ଯୂତେ ପର୍ଵଵାଲ୍ମୀକପର୍ଵତେ
ମଳ ମେଘର ରେଖା ଭରିଥିବା ଜଗତରେ, ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଘାଉର ଗହ୍ବରରେ; ଘମ, ତରଳ ଓ ଦୁଷିତ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, ଗଠି ଏବଂ ପିପିଲିକା ଗୁହା ଦେଖାଯାଉଥିବା ପାହାଡ଼ରେ।
କଚତ୍ପାଂସୁଜଲଭ୍ରାନ୍ତୌ ନଖାଜଗରକର୍କଶେ । କ୍ଵଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ସରିଦ୍ଭୀତଭୀତଯୂକାକୁପାନ୍ଥକେ
କେବେ କେବେ ଧୂଳି, ପାଣି ଓ ଭ୍ରମରେ, ସାପର ଚାମର ଭଳି କଠିନ ନଖରେ; କେବେ କେବେ ନଦୀକୁ ଡରି, ଉଠି ଥିବା ଯୁକାରେ ଭରିଥିବା କୁଆଁ ପଥରେ।
ଵିରଲା ଶୁଷ୍କସନ୍ଦୃଷ୍ଟପିଟକାପୂତପଲ୍ଵଲେ । ମଧ୍ଯସ୍ଥଲେଖାମାର୍ଗୌଘେ ଶୀତଶ୍ଵସନଗୋଚରେ
ଅତି ଅଳ୍ପ, ଶୁଖିଲା ଓ ଫାଟିଯାଇଥିବା, ଦାଗ ଓ କାଦାର ଜଳାଶୟରେ; ମଧ୍ୟପଥରେ ଥିବା, ଠଣ୍ଡା ପବନରେ ବହୁଥିବା।
ଗ୍ରସ୍ତଯୂକାନରୌଘାସୃକ୍ପୂର୍ଣସୃକ୍ଵିନଖାସ୍ଯତାମ୍ । ଦଧତାଙ୍ଗୁଷ୍ଠଯକ୍ଷେଣ କ୍ରାନ୍ତେ ସର୍ଵତ୍ର ପାତିନା
ଯୁକା, ଦାଗ ଓ ରକ୍ତରେ ଭରିଥିବା, ରକ୍ତରେ ଭିଜା ଓ ନଖର ଚିହ୍ନ ଥିବା ମୁହଁରେ; ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଧୁରିରେ ଚାପି, ଯିଏ ଟାଣେ ସେଉଁଠି ସେଉଁଠି ଘେଡ଼ାଯାଏ।
ନାନାଵିରଚନା ଚିତ୍ରପଟପତ୍ତନଗାମିନୀ । ଗମାଗମପରିଶ୍ରାନ୍ତା ତତ୍ରାତ୍ଯନ୍ତଚିରାଶ୍ଵଗା
ନାନା ଆକୃତିରେ, ଚିତ୍ରିତ ବସ୍ତ୍ର ଭଳି ସହର ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଏ; ଆସିଯିବା ଓ ଯିବାରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ସେଠାରେ ବହୁଦିନ ଅରାମ କରେ।
ନଗରାନ୍ ନଗରେ ନ୍ଯସ୍ତସୂତ୍ରଭାଣ୍ଡିକଭାରିଣୀ । ପ୍ରାପ୍ତେ କରତଲାରଣ୍ଯେ ବଲୀଵର୍ଦଵିଵର୍ତିନୀ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ସହରରେ ଏକ ମହିଳା ତାନ୍ତୁ ଓ ଉପକରଣ ଭରିଥିବା ଝୋଲା ବୋହି ଚାଲିଥାଏ; ଯେତେବେଳେ ସେ ତାଳ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚେ, ବଳିଦାଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଘୁଞ୍ଚାଯାଏ।
ଗୁପ୍ତେ ଵିଶ୍ରମଣାଯୈଵ ମନାକ୍ କରପରିଚ୍ଯୁତା । ତନ୍ତୁପ୍ରୋତମୁଖାକୃଷ୍ଟିଖିନ୍ନା କ୍ଵାପି ଵିଶୀର୍ଯତେ
ଲୁଚି ରହି, ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ହାତରୁ ଖସି ଅଲ୍ପ ଅରାମ ନେଉଛି; ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ତାନ୍ତୁ ଟାଣିବାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, କେଉଁଠି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ଵେଧନଂ କର୍ଣସଂଶ୍ଲିଷ୍ଟା କଠିନାପି ନ ସାକରୋତ୍ । ନ ହି ତୀକ୍ଷ୍ଣୋ ବହିଃ କାର୍ଯେ ନୀଚତ୍ଵଂ ଵିଜହାତି ଚେତ୍
କଠିନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କାନକୁ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ ଛିଦ୍ର କରିପାରେନି; କାରଣ, ମନ ନିର୍ବଳ ହେଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ତାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଏନି।
ସାଯସ୍ସୂଚୀ ମନସ୍ସୂଚ୍ଯା ଵଲିତା ଵିଜହାର ହ । ଦିକ୍ଷ୍ଵ୍ ଅପ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ ଶିଲାଗୁର୍ଵୀ ନାଵଙ୍ଗଵଲିତା ସତୀ
ସେ କ୍ଲାନ୍ତ ସୁଇ, ମନର ସୁଇ ଦ୍ୱାରା ବାଙ୍କି ଯାଇ, ଏଠିଉଠି ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲା; ଜଳରେ ଏକ ଭାରି ପାଥର ପରି, ତଳକୁ ବାଙ୍କି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଡୁବିଲାନି।
ଵିସସାର ଦିଗନ୍ତେଷୁ ସାନ୍ତଃକରଣସତ୍ତଯା । ତୃଣଲେଖେଵ ପଵନଶକ୍ତ୍ଯା ସଂସୃତିରୂପଯା
ମନର ମୂଳ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଂସାର ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଯେପରିକି ଘାସର ତିନି କଣ୍ଡକୁ ବାତାସର ଶକ୍ତି ହେଲେ ଚଳାଇ ଦିଏ।
ମୁଖେନ ସୂକ୍ଷ୍ମସୂତ୍ରାନ୍ତଂ ତ୍ଯଜନ୍ତୀ ସୁଶିରୋମ୍ଭନେ । ପରାପୂରୋଦ୍ଯମେନାଶୁ ଜାତେଵ ହୃଦଯାନ୍ଵିତା
ସେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣତାର ଚେଷ୍ଟାରେ, ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୂତାକୁ ଶିଳ୍ପ ତନ୍ତୁର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ନାରୀ ନିଜ ହୃଦୟର ସହିତ ଏକତାରେ ଶୀଘ୍ର ଜନ୍ମ ଦେଇଥାଏ।
ପରାପୂରରସେନେଵ ସୂଚ୍ଯା ହୃତ୍ ସୁଵିକାସିତମ୍ । ଅନାରତଵମତ୍ ସୂକ୍ଷ୍ମସୂତ୍ରାନ୍ତମ୍ ଇଵ ସୂମ୍ଭନେ
ଉଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦର ରସରେ, ସୁଇ ହୃଦୟକୁ ଖୋଲିଦିଏ, ଏହିପରି ସେ ତନ୍ତୁରେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ସୂତାର ଶେଷକୁ ଅବିରତ ଛାଡ଼ିଯାଏ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ ଅପି ଚିରକ୍ଷୀଣଃ ପୂର୍ଯତେ ନିର୍ଵିଚାରଣମ୍ । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ର କ୍ଷଣାତ୍ ସୂଚ୍ଯା ପୂରିତୋ ଜର୍ଜରଃ ପଟଃ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଖରାପ ହୋଇଥିବା ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ସହଜରେ ପୂରଣ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଉଦାହରଣ ହେଉଛି, ସୁଇ ଦ୍ୱାରା ତୁରନ୍ତ ଛିଣ୍ଡା ଚିରା ଜାମା ପୂରିଦିଯାଏ।
ସୂତ୍ରାଂଶୁନିର୍ଗତୈର୍ ଯୋଗ୍ଯଂ ସୂଚ୍ଯା ହୃଦଯମ୍ ଅର୍ଜିତମ୍ । ପରପୂରଣଯୈଵାଶୁ ତେଜଶ୍ ଚ କଚିତାର୍କରୁକ୍
ସୂତାର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ସୁଇ କପଡ଼ାର ମନ୍ଦାରୁ ଧରିନେଇଥାଏ; ଏହିପରି ଉତ୍ତମ ପୂରଣ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଶୀଘ୍ର ହେବାକୁ ଆସେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ରୂପେ ଆଲୋକ ତିଆରି ହୁଏ।
ଅକସ୍ମାତ୍ ତେନ ରୂଢେଣ କ୍ଷୀଣପୂରଣରୂପିଣା । ହୃଦଯେ ରାକ୍ଷସୀ ସୂଚୀ କର୍ମଣାତପ୍ଯତେଵ ସା
ଏହିପରି ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଆକୃତି, ଯାହା ଶକ୍ତିହୀନ ପୂରଣ ରୂପରେ ଅଛି, ହଠାତ୍ ହୃଦୟରେ ରାକ୍ଷସୀ ସୁଇକୁ କର୍ମର ଫଳ ଭଳି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଥାଏ।
ଵେଧଂ ଖୁରରଵେଣୈଵ କରୋତୀଷତ୍ପ୍ରଚାରିତା । ପ୍ରକୃତେନ ନିଜେନାପି ଖେଦାଯ ଵ୍ଯଵହାରିତା
ସୁଇ କିଛି ହଲାଇଲେ ଘୋଡ଼ାର ଖୁର ଶବ୍ଦ ଭଳି ଏକ ଛିଦ୍ର କରେ; ଏହିପରି ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହେଲେ କ୍ଲାନ୍ତି ଆଣିଦିଏ।
ସଞ୍ଚାରଯତି ଵସ୍ତ୍ରେଷୁ ସୂତ୍ରଂ ଚତୁରଵେଧନା । ଆଦୀର୍ଘଂ ଵାସନାତନ୍ତୁଂ ଶରୀରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵେଦନା
ସୁଇ କପଡ଼ା ମଧ୍ୟରେ ସୂତାକୁ ଚାରିପଟେ ଛିଦ୍ର କରି ଚଳାଏ; ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସୂତା ଭଳି ଶରୀରରେ ବାସନାର ତାନ୍ତୁ ଅନୁଭୂତି ଭଳି ଚାଲିଥାଏ।
ସଞ୍ଚାର୍ଯମାଣା ଵେଗେନ ଧାଵତୀଵାକ୍ଷିପାଟନେ । ଅଦର୍ଶିତମୁଖା ଏଵ ଦୁର୍ଜନା ମର୍ମଵେଧିନଃ
ସୁଇ ଯେପରି ତୀବ୍ର ଗତିରେ କପଡ଼ା ଭିତରେ ଦୌଡ଼େ, ତାହାର ମୁହଁ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ଲୁଚି ରହି ସବୁଠୁ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ଥାନକୁ ଆଘାତ କରନ୍ତି।
ସ୍କନ୍ଧଵସ୍ତ୍ରଜଵପ୍ରୋତା ଵେଧାକ୍ଷ୍ଣା ସୁଖମ୍ ଈକ୍ଷତେ । କଥମ୍ ଏନଂ ଭିନଦ୍ମୀତି ତୀକ୍ଷ୍ଣାନାମ୍ ଏତଦ୍ ଈପ୍ସିତମ୍
ଉଲି ଧାଗା ଲଗାଇ ସୁଇ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ ସହଜରେ ଦେଖେ—‘ମୁଁ କିପରି ଏହାକୁ ଛିଦ୍ର କରିବି?’—ଏହି ହେଉଛି ତୀକ୍ଷ୍ଣମନା ଲୋକଙ୍କର ଇଚ୍ଛା।
ସମମ୍ ଏଵ ଚ କୌଶେଯେ କ୍ଷୌମେ ଚ ଵସନେ ଶିତା । ଜଡଃ କ ଇଵ ଵା ନାମ ଗୁଣାଗୁଣମ୍ ଉପେକ୍ଷତେ
ସୁଇ ରେଶମ କିମ୍ବା କପାସ ଯେଉଁ କପଡ଼ା ହେଉ, ସମାନ ଭାବେ ପାର୍ ହୁଏ; ଗୁଣ ଓ ଦୋଷର ତଫାତକୁ ଅବହେଳା କରେ କିବା ମୂର୍ଖ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଏ?
ସା ଦଧାନୋଜ୍ଜ୍ଵଲଂ ସୂତ୍ରମ୍ ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଙ୍ଗୁଲିପୀଡିତା । ଅନ୍ତ୍ରତନ୍ତୁମ୍ ଇଵାନନ୍ତମ୍ ଉଦ୍ଗିରନ୍ତୀ ନିରୀକ୍ଷତେ
ଅଙ୍ଗୁଠି ଓ ଆଉଁଠି ମଧ୍ୟରେ ଚାପି ଧରି, ସୁଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଧାଗା ବୋହି ଚାଲେ; ଏକ ଅନନ୍ତ ସୂତା ଝାଡ଼ୁଥିବା ପରି, ସେ ସାମ୍ନାକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ରହେ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣାସ୍ଯହୃଦଯତ୍ଵେନ ସରସେଷୁ ନ କେଷୁଚିତ୍ । ସୂତ୍ରିତାପି ପଦାର୍ଥେଷୁ ଵିଶତ୍ଯ୍ ଅଲସଗାମିନୀ
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଦରୁଣ, ଯଦିଓ ତାକୁ ସୂତ୍ରରେ ପୋରାଯାଏ, ମୃଦୁ ଜିନିଷରେ ଏହା ଭିତରକୁ ଯାଇପାରେ ନାହିଁ, ଏହା ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିଥାଏ।
ଅଗର୍ଦଭୀମୁଖପ୍ରୋତା ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣାପି ନ ଚାପି ଧୀଃ । ଅଵେଧିତାପ୍ଯ୍ ଅହୃଦଯା ରାଜପୁତ୍ର୍ଯ୍ ଅପି ଦୁର୍ଭଗା
ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଗଧାର ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ପୋରାଯାଏ, ସେହି ସୁଇ ଭିତରକୁ ଯିବାରେ ଅସମର୍ଥ ଓ ନିଷ୍ଠୁର ରହିଯାଏ, ଏହା ଦୁଃଖିନୀ ରାଜକୁମାରୀ ପରି ଅଭାଗି ହୋଇଥାଏ।
ଵିନା ପରାପକାରେଣ ତୀକ୍ଷ୍ଣେ ସରଣମ୍ ଈହତେ । ଵେଧନାଦ୍ ରୋଧିତା ସୂଚିଃ କର୍ଣପାଶେ ପ୍ରଲମ୍ବତେ
ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇନଥିଲେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଜିନିଷ କୌଣସି ମାର୍ଗ ଚାହେଁନାହିଁ; ଛିଦ୍ର କରିବା ପରେ, ସୁଇ କାନର କଣ୍ଠିରେ ଅଟକି ଲଟକି ରହିଯାଏ।
ଶେତେ କିଂ ଚାରୁ ମୈତ୍ର୍ଯେଵ ବୁସେ କରପରିଚ୍ଯୁତା । ସ୍ଵରୂପସଦୃଶଂ ମିତ୍ରଂ କସ୍ମୈ ନାମ ନ ରୋଚତେ
ହାତରୁ ପଡ଼ିଗଲାପରେ, ସୁଇ କପାସ ମଧ୍ୟରେ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହା ମିତ୍ରତା ପରି ଲାଗେ; ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ସମାନ ମିତ୍ର କିଏ ଚାହିଁବେ ନାହିଁ?
ମିଶ୍ରିତା ମୂଢଚିତ୍ତାନାଂ ଵୃତ୍ତିଭିଃ ପ୍ରାକୃତେ ଜନେ । ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଆତ୍ମସମାଂ କୋ ହି ସଙ୍ଗତିଂ ତ୍ଯକ୍ତୁମ୍ ଇଚ୍ଛତି
ମୁଢ଼ ମନ ଥିବା ସାଧାରଣ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱଭାବିକ ଚଳନରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ନିଜ ସମାନ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସାଙ୍ଗତ୍ୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହେ?
ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଯସ୍କାରଚିତୌ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ତାନ୍ତର୍ଧିଗାମିନୀ । ଭସ୍ତ୍ରାଵାତୈର୍ ଵିଵଲିତା ଗଗନୋଡ୍ଡଯନୋନ୍ମୁଖୀ
ଏକଥର ଛାଡ଼ିଦିଆଯିବା ପରେ, ଭିତରେ ଚଳିଥିବା ଶକ୍ତି ଲୋହାର ଘରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଧମନାର ପବନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ।
ପ୍ରାଣାପାନପ୍ରଵାହସ୍ଥା ହୃତ୍ପଦ୍ମାନ୍ତରଗାମିନୀ । ଦୁଃଖଶକ୍ତିର୍ ମହାଘୋରା ଜୀଵଶକ୍ତିର୍ ଇଵୋଦ୍ଯତା
ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ପ୍ରବାହରେ ଥିବା, ହୃଦୟର ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥିବା, ଦୁଃଖର ଶକ୍ତି ବହୁତ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ଜୀବନ ଶକ୍ତି ପରି।