ଅହଂ କିମ୍ ଇତି ଶବ୍ଦାର୍ଥଵେଦନାମ୍ ସୋ ଽଙ୍ଗସଂଵିଦମ୍ । ସଂଵିଦନ୍ ଵସ୍ତୁଶବ୍ଦାର୍ଥଂ ଜୀଵଃ ପଶ୍ଯତି ସାର୍ଥକମ୍
‘ମୁଁ କିଏ?’ ଏହିପରି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନକୁ ଜୀବ ଅନୁଭବ କରେ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ବସ୍ତୁ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଦେଖିପାରେ।
ତାଦୃକ୍ସଂଵେଦନସ୍ ସୋ ଽଥ ରସଶବ୍ଦାର୍ଥଵେଦନମ୍ । ଭାଵିଜିହ୍ଵାର୍ଥନାମ୍ନୈକଦେଶେ ଽନୁଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍
ଏପରି ଜାଣିବା ସହିତ, ସେ ରସ, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହି ଅନୁଭୂତି ଭାବର ଜିହ୍ବା ନାମକ ସ୍ଥାନରେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ହୁଏ।
ତାଦୃକ୍ସଂଵେଦନାଜ୍ ଜୀଵଶ୍ ଶବ୍ଦାର୍ଥୋନ୍ମୁଖତାଂ ଗତଃ । ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନେତ୍ରନାମ୍ନୈକଦେଶେ ଭଵତି ଭାସନମ୍
ଏପରି ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ନୟନ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ।
ତାଦୃକ୍ସଂଵେଦନସ୍ ସୋ ଽଥ ଘ୍ରାଣଂ ତଦ୍ଵୃତ୍ତିଵେଦନାତ୍ । ସ୍ଥିତୋ ଯସ୍ମିନ୍ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀ ତାଵଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଦିତତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଏପରି ଜାଣିବା ସହିତ, ସେ ଘ୍ରାଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ।
ଏଵମ୍ପ୍ରାଯସ୍ ସ ଜୀଵାତ୍ମା କାକତାଲୀଯଵଚ୍ ଛନୈଃ । ଵିଶିଷ୍ଟସନ୍ନିଵେଶତ୍ଵଂ ଭାଵିତଂ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵତଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ଜୀବାତ୍ମା କାଉଁ ଓ ତାଳପତ୍ର ମିଶିବା ପରି, ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ସ ତସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅସତୋ ଽପି ସତସ୍ ସତଃ । ଶବ୍ଦଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ଶ୍ରଵଣାର୍ଥେନ ଵିନ୍ଦତି
ସେ, ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଥିଲେ ଅଛି, ସେଠି ଶବ୍ଦର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ କେବଳ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିପାରେ।
ସ୍ପର୍ଶଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ତ୍ଵକ୍ଛବ୍ଦାର୍ଥେନ ଵିନ୍ଦତି । ରସଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ଜିହ୍ଵାର୍ଥାକୃତି ପଶ୍ଯତି
ସେ ଚର୍ମ ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ଏବଂ ଜିହ୍ବାର ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ରସର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ରୂପଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ନେତ୍ରାର୍ଥାକୃତି ପଶ୍ଯତି । ଗନ୍ଧଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ନାସିକାତ୍ଵେନ ପଶ୍ଯତି
ସେ ଚକ୍ଷୁର ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରୂପର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ନାକର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଏଵମ୍ଭାଵମଯୈତତ୍ତା ପ୍ରକଟୀକରଣକ୍ଷମମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଖ୍ଯଂ ସା ରନ୍ଧ୍ରଂ ପଶ୍ଯତି ଦେହକେ
ଏଭଳି ଗୁଣମୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଏହି ଦେହରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଏକ ରନ୍ଧ୍ରକୁ ସେ ଚିହ୍ନିପାରେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଆଦିଜୀଵସ୍ଯ ରାଘଵାଦ୍ଯତନସ୍ଯ ଚ । ଉଦେତି ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମା ଦେହ ଏଵାତିଵାହିକଃ
ଏଭଳି ରାଘବ, ପ୍ରାଚୀନ ଜୀବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବ ପାଇଁ, ଯେଉଁ ଦେହରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଭାସମାତ୍ର ଆତ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହି ଦେହରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ଅନାଖ୍ଯୈଵ ପରା ସତ୍ତା ସ୍ଵାତିଵାହିକତାମ୍ ଇଵ । ସା ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ତାଦୃକ୍ଶକ୍ତ୍ଯାତ୍ମଭାଵନାତ୍
ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ପରମ ସତ୍ତା, ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଯାଉନାହିଁ—ଏହିପରି ଆତ୍ମାର କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି।
ମାତୃମେଯପ୍ରମାଣାଦି ଯଦା ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଵେଦନାତ୍ । ତଦାତିଵାହିକୋକ୍ତୀନାଂ କଃ ପ୍ରସଙ୍ଗସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ତତ୍
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନର ମାପ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟର କଥାର କଣ ଅର୍ଥ ରହିଯାଏ? ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ସତ୍ୟ।
ଅନ୍ଯତ୍ଵଵେଦନାଦ୍ ଅନ୍ଯଃ ପରସ୍ମାଦ୍ ଆତିଵାହିକଃ । ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଵେଦନାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ନାସଂଵିତ୍ତିର୍ ହି ସାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ବ୍ରହ୍ମ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ମାନିଲେ, ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ରହିନଥାଏ।
ଅସମ୍ଭଵାଦ୍ ଅସଂଵିତ୍ତେର୍ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକତଯାଥଵା । କୋ ମୋକ୍ଷଃ କୋ ଵିଚାରସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଲଂ ଭେଦଵିକଲ୍ପନୈଃ
ଯଦି ବ୍ରହ୍ମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ, ତେବେ ମୁକ୍ତି କିଏ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୱେଷଣ କଣ ପାଇଁ? ଏହି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଓ ଭେଦବୁଦ୍ଧିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତକାଲ ଏଵୈଷ ପ୍ରଶ୍ନସ୍ ତେ ରାମ ରାଜତେ । ଅକାଲପୁଷ୍ପମାଲା ହି ଶୋଭନାପି ନ ଶୋଭତେ
ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମାତ୍ର ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ଶୋଭା ପାଏ; କାଳ ଛାଡ଼ି ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଫୁଲର ମାଳା, ଯେତେବେଳେ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଶୋଭା ନାହିଁ।
ସାର୍ଥୈଵାନର୍ଥିକାକାଲମାଲା ଵିଵଲିତା ଯଥା । ତଥୈଵାକାଲଗୀର୍ ଜନ୍ତୋସ୍ ସର୍ଵଂ କାଲେ ହି ଶୋଭତେ
ଯେପରି ଅସମୟରେ ଗଠିତ ମାଳା, ଯଦିଓ ଭଲଭାବେ ସଜାଯାଇଥାଏ, ତଥାପି ତାହା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ସେପରି ଜୀବ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ଅସମୟର କଥା ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ହେଲେ ହିଁ ଶୋଭା ପାଏ।
ପ୍ରତିବନ୍ଧାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାନାଂ କାଲୋ ଦାତେତି ଦୃଶ୍ଯତେ । ନନୁ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ କାଲେନ ଫଲଯୋଗିତା
ସମୟ ହିଁ ବାଧା ଓ ଅନୁମତି ଦେଇଥାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷର ଫଳ ମିଳିବା କି ନାମିଳିବା ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଏଵମ୍ ଏଷ ସ ଜୀଵାତ୍ମା ସୁପ୍ତାତ୍ମା ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ପିତାମହତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଛୂନଃ ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଆତ୍ମନି କାଲତଃ
ଏଭଳି, ସେ ଜୀବାତ୍ମା ସୁପ୍ତାବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ, ସମୟ ଗତିରେ ନିଜ ମନରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ପିତୃତ୍ୱ ଶେଷ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଦେଖେ।
ଓମୁଚ୍ଚାରଣସଂଵିତ୍ତିପୂର୍ଵଂ ଵେଦାନ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଯଃ କରୋତି ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସ ତନ୍ମତିଃ
ଯେଉଁଠି 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣର ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବକ ଵେଦ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯିଏ ନିଜ ମନରେ ରାଜ୍ୟ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ଵଦ୍ ଵିଦନ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସୁତାତ୍ମନି । ପର୍ଵତୌଘାକୃତି ଵ୍ଯୋମଜଗଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ଆକାଶରେ ପାହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ଭଳି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ନେହ ପ୍ରଜାଯତେ କିଞ୍ଚିନ୍ ନେହ କିଞ୍ଚନ ନଶ୍ଯତି । ଜଗଦ୍ ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରରୂପେଣ ବ୍ରହ୍ମବୃଂହିତମ୍
ଏଠାରେ କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, କିଛି ନଶ୍ଟ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହି ବିଶ୍ୱ ଗନ୍ଧର୍ବନଗରୀ ପରି ବ୍ରହ୍ମରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଛି।
ଯଥୈଵ ବ୍ରହ୍ମଜାଦୀନାଂ ଜୀଵାନାଂ ସଦସନ୍ମଯୀ । ସତ୍ତା ତଥୈଵ ସର୍ଵେଷାମ୍ ଆସରୀସୃପମ୍ ଆସୁରମ୍
ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକାଧିକ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ମିଶିତ, ସେପରି ସର୍ପ ହେଉ କି ଦାନବ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ମିଶ୍ର।
ସଂଵିଦ୍ଵିଭ୍ରମ ଏଵାଯମ୍ ଏଵମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ । ଆବ୍ରହ୍ମ କୀଟସଂଵିତ୍ତେସ୍ ସମ୍ଯକ୍ସଂଵେଦନକ୍ଷଯଃ
ଏହା କେବଳ ଚେତନାର ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ଏପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କୀଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଚେତନା ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୁଏ।
ଯଥା ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମା କୀଟସ୍ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ତଥା । କୀଟସ୍ ତୁ ରୂଢଭୂତୌଘଵଲନାତ୍ ତୁଚ୍ଛକର୍ମତଃ
ଯେପରି ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ସେପରି କୀଟା ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କୀଟା, ମୂଳତଃ ଅନେକ ଭୂତ ଦ୍ରବ୍ୟର ପ୍ରଭାବ ଓ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପରିଗଣ୍ୟ ଥିବାରୁ, ସୀମିତ ଅଟେ।
ଯଦ୍ ଏଵ ଜୀଵନଂ ଜୀଵେ ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖମଯାତ୍ମକମ୍ । ତଦ୍ ଏଵ ପୌରୁଷଂ ତସ୍ମିନ୍ ସାରଂ କର୍ମ ତଦ୍ ଏଵ ଚ
ଯେଉଁ ଜୀବରେ ଯେପରି ଜୀବନ ଅଛି, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ବିଷୟପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ, ସେଇ ଜୀବର ପୁରୁଷତ୍ୱ, ସେଇ ତାହାର ସାର, ଏବଂ ସେଇ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ।
ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସର୍ଗତାହନ୍ତେ କୀଟସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅସଦୁତ୍ଥିତେ । ଚିତ୍ତମାତ୍ରାତ୍ମକେ ଭ୍ରାନ୍ତେ ପ୍ରେକ୍ଷାମାତ୍ରଭଵତ୍କ୍ଷଯେ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏକ କୀଟର ନାଶ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେତେବେଳେ ମନର ମାୟା ଶେଷ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଦୃଷ୍ଟି ରହିଯାଏ।
ମାତୃମାନପ୍ରମେଯାର୍ଥୋ ନ ଚିନ୍ମାତ୍ରେତରୋ ଯଦା । ତଦା ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଵାଦାର୍ଥଶ୍ ଶଶଶୃଙ୍ଗାବ୍ଜିନୀସମଃ
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ବସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସେତେବେଳେ ଦ୍ୱିତୀୟତା କିମ୍ବା ଏକତ୍ୱର ମତ ଏମିତି ଅସତ୍ୟ ହୁଏ, ଯେପରି ଖରାର ଶିଙ୍ଗ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ପଦ୍ମ।
ଭାଵଦାର୍ଢ୍ଯାତ୍ମକଂ ମିଥ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଽଣ୍ଡଂ ଵିଭାଵ୍ଯତେ । ଆତ୍ମୈଵ କୋଶକାରେଣ ଲାଲାରୂପାତ୍ମକଂ ଯଥା
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅଣ୍ଡ ଯାହା ଦୃଢ଼ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରୂପ, ସେଠାରେ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଭାବାଯାଏ; ଯେପରି ଏକ କୋଶକୀଟ ନିଜ ଲାଲା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଆକାର ତିଆରି କରେ।
ସତ୍ତଯା ବ୍ରହ୍ମଣା ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଯଥା ଦୃଷ୍ଟଂ ଵିଭାତି ତତ୍ । ତତ୍ ତଥା ଦୃଶ୍ଯତେ ତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯୈଷ ନିଶ୍ଚଯଃ
ବ୍ରହ୍ମା ଯାହାକୁ ଯେପରି ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେହିପରି ସେହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଏହି ଭାବଟି ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତିକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ନିଶ୍ଚିତ ବୁଝାମଣା।
ଯଥା ଯଦ୍ ଉଦିତଂ ଵସ୍ତୁ ତନ୍ ନ ତତ୍ତାଂ ଵିନା ଭଵେତ୍ । ନିମେଷମ୍ ଅପି କଲ୍ପୋ ଵା ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯୈଷ ନିଶ୍ଚଯଃ
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଉଦିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଏହାର ନିଜ ଗୁଣ ଛାଡ଼ି କେବେ ରହିପାରେନି—ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ହେଉ। ଏହା ଜିନିଷର ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱଭାବ।