ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵଂ ଜଗଦ୍ ଵସ୍ତୁ ପିଣ୍ଡ ଏକମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ଫଲପତ୍ତ୍ରଲତାଗୁଲ୍ମପୀଠଂ ବୀଜମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଏକ ଦେହ ଭଳି, ଯେପରି ଏକ ମଣ୍ଡା ମାଞ୍ଚିରେ ଫଳ, ପତ୍ର, ଲତା, ଜାଡି ଓ ବିଛା ଥାଏ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି ।
ଅହୋ ଚିତ୍ରଂ ଜଗଦ୍ ଇଦମ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ ଇଵ ଭାସତେ । ଅହୋ ବୃହଦ୍ ଅହୋ ସ୍ଵଚ୍ଛମ୍ ଅହୋ ସ୍ଫୁଟମ୍ ଅହୋ ତନୁ
ହାଏ, ଏହି ସଂସାର କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କେତେ ବିଶାଳ, କେତେ ସ୍ୱଚ୍ଛ, କେତେ ସ୍ପଷ୍ଟ, କେତେ ସୂକ୍ଷ୍ମ!
ବ୍ରହ୍ମଣି ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମା ତନ୍ମାତ୍ରଗଣଗୋଲକଃ । ଅଵଶ୍ଯାଯକଣାଭୋ ଽସୌ ଯଥା ସ୍ଫୁରତି ତଚ୍ ଛ୍ରୁତମ୍
ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଅଛି, ସେ ତନ୍ମାତ୍ର ଗୁଡିକର ଗୋଲାକ ଭଳି ଅଛି; ଏହା ଅନିବାର୍ୟ କଣିକା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଶ୍ରବଣ କରାଯାଏ ।
ଯଥାସୌ ଯାତି ଵୈମୁଖ୍ଯଂ ଯଥା ଭଵତି ଚାତ୍ମଭୂଃ । ଯଥା ସ୍ଵଭାଵସିଦ୍ଧିର୍ ଵା ତଥା କଥଯ ମେ ପ୍ରଭୋ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ସେ କିପରି ପଛୁଆଯାଏ, ଆତ୍ମା କିପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ଏବଂ ସ୍ୱଭାବିକ ସିଦ୍ଧି କିପରି ଆସେ, ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
ଅତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵଦ୍ ରୂପମ୍ ଅନନ୍ଯତ୍ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵତଃ । ଅତ୍ଯନ୍ତାନନୁଭୂତଂ ସତ୍ ସ୍ଵନୁଭୂତମ୍ ଇଵାଗ୍ରତଃ
ଏହାର ରୂପ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ, ଏହା ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ; କେବେ ଅନୁଭବ ହୋଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ଭଳି ଲାଗେ।
ହୁଲ୍ଲସ୍ ସଭୁଲ୍ଲୋ ଘୁଲ୍ଲାଙ୍ଘ ଇତି ବାଲହୃଦି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ଯଥୋଦେତି ତଥୋଦେତି ପରେ ବ୍ରହ୍ମଣି ଜୀଵତା
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁର ହୃଦୟରେ 'ହୁଲ୍ଲସ', 'ସଭୁଲ୍ଲୋ', 'ଘୁଲ୍ଲାଂଘ' ଭଳି ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଦିଏ, ସେପରି ଜୀବ ମଧ୍ୟ ପରମ ବ୍ରହ୍ମାରେ ଉଦିତ ହୁଏ।
ମାନମେଯାତ୍ମିକାଶୁଦ୍ଧାସତ୍ଯୈଵ ସତ୍ଯଵତ୍ ସ୍ଥିତା । ଭିନ୍ନେଵ ଚ ନ ଭିନ୍ନାସ୍ମାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବୃଂହଣାତ୍ମିକା
ଏହା ମାନାଯୋଗ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ହୋଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସତ୍ୟ ଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଦେଖିବାକୁ ଅଲଗା ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ କେବେ ଅଲଗା ନୁହେଁ, କାରଣ ବ୍ରହ୍ମାର ସ୍ୱଭାବ ହେଉଛି ବିସ୍ତାର।
ଯଥା ବ୍ରହ୍ମ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଜୀଵଃ କଲନଜୀଵିତଃ । ତଥା ଜୀଵୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ମନୋ ମନନଵେଦନମ୍
ଯେପରି କଳ୍ପନା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥିବା ଜୀବ ଶୀଘ୍ରରେ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଚିନ୍ତା ଓ ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ ଥିବା ମନ ଭିତରେ ଜୀବ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ମନ ହୋଇଯାଏ।
ଚିତ୍ତଂ ତନ୍ମାତ୍ରମନନଂ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସ୍ଵରୂପଵତ୍ । ଏଷ ସଙ୍ଘୋ ଽନିଲଲଵପ୍ରଖ୍ଯସ୍ ସ୍ଫୁରତି ଖାନ୍ତରେ
ମନ ଯେଉଁଥିରେ କେବଳ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଭାବିବା ହୁଏ, ସେହି ମନ ତାହାର ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ଶୀଘ୍ରରେ ଦେଖିପାରେ; ଏହି ସମୂହଟି ହଳକା ପବନ ଭଳି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଔଚ୍ଛୂନ୍ଯମ୍ ଏଷୋ ଽନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅଵଶ୍ଯାଯକଣୋପମମ୍ । ସଂଵେଦନାତ୍ମକଂ କାଲକଲିତୈକାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମନି
ଏହା ଶୂନ୍ୟତାକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଆବଶ୍ୟକତାର ଏକ କଣା; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ସମୟର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଏହି ଅନୁଭୂତି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଅହଂ କିମ୍ ଇତି ଶବ୍ଦାର୍ଥଵେଦନାମ୍ ସୋ ଽଙ୍ଗସଂଵିଦମ୍ । ସଂଵିଦନ୍ ଵସ୍ତୁଶବ୍ଦାର୍ଥଂ ଜୀଵଃ ପଶ୍ଯତି ସାର୍ଥକମ୍
‘ମୁଁ କିଏ?’ ଏହିପରି ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଏବଂ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକର ଜ୍ଞାନକୁ ଜୀବ ଅନୁଭବ କରେ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ବସ୍ତୁ ଏବଂ ଶବ୍ଦର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥକୁ ଦେଖିପାରେ।
ତାଦୃକ୍ସଂଵେଦନସ୍ ସୋ ଽଥ ରସଶବ୍ଦାର୍ଥଵେଦନମ୍ । ଭାଵିଜିହ୍ଵାର୍ଥନାମ୍ନୈକଦେଶେ ଽନୁଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍
ଏପରି ଜାଣିବା ସହିତ, ସେ ରସ, ଶବ୍ଦ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହି ଅନୁଭୂତି ଭାବର ଜିହ୍ବା ନାମକ ସ୍ଥାନରେ କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ହୁଏ।
ତାଦୃକ୍ସଂଵେଦନାଜ୍ ଜୀଵଶ୍ ଶବ୍ଦାର୍ଥୋନ୍ମୁଖତାଂ ଗତଃ । ଭଵିଷ୍ଯନ୍ନେତ୍ରନାମ୍ନୈକଦେଶେ ଭଵତି ଭାସନମ୍
ଏପରି ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା, ଜୀବ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ନୟନ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଆଲୋକ ଦେଖାଯାଏ।
ତାଦୃକ୍ସଂଵେଦନସ୍ ସୋ ଽଥ ଘ୍ରାଣଂ ତଦ୍ଵୃତ୍ତିଵେଦନାତ୍ । ସ୍ଥିତୋ ଯସ୍ମିନ୍ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତୀ ତାଵଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଯାଦିତତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ଏପରି ଜାଣିବା ସହିତ, ସେ ଘ୍ରାଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ; ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଛି, ସେଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ରହିଥାଏ।
ଏଵମ୍ପ୍ରାଯସ୍ ସ ଜୀଵାତ୍ମା କାକତାଲୀଯଵଚ୍ ଛନୈଃ । ଵିଶିଷ୍ଟସନ୍ନିଵେଶତ୍ଵଂ ଭାଵିତଂ ପଶ୍ଯତି ସ୍ଵତଃ
ଏଭଳି ଭାବେ, ଜୀବାତ୍ମା କାଉଁ ଓ ତାଳପତ୍ର ମିଶିବା ପରି, ଦେହରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ସ ତସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ତ୍ଵ୍ ଅସତୋ ଽପି ସତସ୍ ସତଃ । ଶବ୍ଦଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ଶ୍ରଵଣାର୍ଥେନ ଵିନ୍ଦତି
ସେ, ଯେଉଁଠି ଥିଲେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଥିଲେ ଅଛି, ସେଠି ଶବ୍ଦର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ କେବଳ ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିପାରେ।
ସ୍ପର୍ଶଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ତ୍ଵକ୍ଛବ୍ଦାର୍ଥେନ ଵିନ୍ଦତି । ରସଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ଜିହ୍ଵାର୍ଥାକୃତି ପଶ୍ଯତି
ସେ ଚର୍ମ ଓ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ, ଏବଂ ଜିହ୍ବାର ଅବସ୍ଥା ଦେଖି ରସର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ରୂପଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ନେତ୍ରାର୍ଥାକୃତି ପଶ୍ଯତି । ଗନ୍ଧଭାଵୈକଦେଶତ୍ଵଂ ନାସିକାତ୍ଵେନ ପଶ୍ଯତି
ସେ ଚକ୍ଷୁର ଦୃଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରୂପର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଦେଖେ, ଏବଂ ନାକର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗନ୍ଧର ଅଂଶିକ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଏଵମ୍ଭାଵମଯୈତତ୍ତା ପ୍ରକଟୀକରଣକ୍ଷମମ୍ । ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଖ୍ଯଂ ସା ରନ୍ଧ୍ରଂ ପଶ୍ଯତି ଦେହକେ
ଏଭଳି ଗୁଣମୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯିବାକୁ ସକ୍ଷମ, ଏହି ଦେହରେ ଭବିଷ୍ୟତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ଏକ ରନ୍ଧ୍ରକୁ ସେ ଚିହ୍ନିପାରେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଆଦିଜୀଵସ୍ଯ ରାଘଵାଦ୍ଯତନସ୍ଯ ଚ । ଉଦେତି ପ୍ରତିଭାସାତ୍ମା ଦେହ ଏଵାତିଵାହିକଃ
ଏଭଳି ରାଘବ, ପ୍ରାଚୀନ ଜୀବ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଜୀବ ପାଇଁ, ଯେଉଁ ଦେହରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଭାସମାତ୍ର ଆତ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହି ଦେହରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ଅନାଖ୍ଯୈଵ ପରା ସତ୍ତା ସ୍ଵାତିଵାହିକତାମ୍ ଇଵ । ସା ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ତାଦୃକ୍ଶକ୍ତ୍ଯାତ୍ମଭାଵନାତ୍
ଅବର୍ଣ୍ଣନୀୟ ପରମ ସତ୍ତା, ଦେହ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ଯାଉଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଯାଉନାହିଁ—ଏହିପରି ଆତ୍ମାର କଳ୍ପନାର ଶକ୍ତି।
ମାତୃମେଯପ୍ରମାଣାଦି ଯଦା ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଵେଦନାତ୍ । ତଦାତିଵାହିକୋକ୍ତୀନାଂ କଃ ପ୍ରସଙ୍ଗସ୍ ତଦ୍ ଏଵ ତତ୍
ଯେତେବେଳେ ଜ୍ଞାତା, ଜ୍ଞେୟ ଓ ଜ୍ଞାନର ମାପ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟର କଥାର କଣ ଅର୍ଥ ରହିଯାଏ? ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ ସତ୍ୟ।
ଅନ୍ଯତ୍ଵଵେଦନାଦ୍ ଅନ୍ଯଃ ପରସ୍ମାଦ୍ ଆତିଵାହିକଃ । ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଵେଦନାଦ୍ ବ୍ରହ୍ମ ନାସଂଵିତ୍ତିର୍ ହି ସାନ୍ଯଥା
ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଜନ୍ମମୃତ୍ୟୁ ବ୍ରହ୍ମ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମ ମାନିଲେ, ତାହା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନ ରହିନଥାଏ।
ଅସମ୍ଭଵାଦ୍ ଅସଂଵିତ୍ତେର୍ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମକତଯାଥଵା । କୋ ମୋକ୍ଷଃ କୋ ଵିଚାରସ୍ ସ୍ଯାଦ୍ ଅଲଂ ଭେଦଵିକଲ୍ପନୈଃ
ଯଦି ବ୍ରହ୍ମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜ୍ଞାନର ସମ୍ଭାବନା ନାହିଁ, ତେବେ ମୁକ୍ତି କିଏ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୱେଷଣ କଣ ପାଇଁ? ଏହି ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଓ ଭେଦବୁଦ୍ଧିକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ।
ସିଦ୍ଧାନ୍ତକାଲ ଏଵୈଷ ପ୍ରଶ୍ନସ୍ ତେ ରାମ ରାଜତେ । ଅକାଲପୁଷ୍ପମାଲା ହି ଶୋଭନାପି ନ ଶୋଭତେ
ହେ ରାମ, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ମାତ୍ର ସମାପ୍ତି ସମୟରେ ଶୋଭା ପାଏ; କାଳ ଛାଡ଼ି ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଫୁଲର ମାଳା, ଯେତେବେଳେ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଏକ ନିଜସ୍ୱ ଶୋଭା ନାହିଁ।
ସାର୍ଥୈଵାନର୍ଥିକାକାଲମାଲା ଵିଵଲିତା ଯଥା । ତଥୈଵାକାଲଗୀର୍ ଜନ୍ତୋସ୍ ସର୍ଵଂ କାଲେ ହି ଶୋଭତେ
ଯେପରି ଅସମୟରେ ଗଠିତ ମାଳା, ଯଦିଓ ଭଲଭାବେ ସଜାଯାଇଥାଏ, ତଥାପି ତାହା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ସେପରି ଜୀବ ଦ୍ୱାରା କହିଥିବା ଅସମୟର କଥା ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଥା ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ହେଲେ ହିଁ ଶୋଭା ପାଏ।
ପ୍ରତିବନ୍ଧାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାନାଂ କାଲୋ ଦାତେତି ଦୃଶ୍ଯତେ । ନନୁ ସର୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ କାଲେନ ଫଲଯୋଗିତା
ସମୟ ହିଁ ବାଧା ଓ ଅନୁମତି ଦେଇଥାଏ; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜିନିଷର ଫଳ ମିଳିବା କି ନାମିଳିବା ସମୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।
ଏଵମ୍ ଏଷ ସ ଜୀଵାତ୍ମା ସୁପ୍ତାତ୍ମା ସମୁପସ୍ଥିତଃ । ପିତାମହତ୍ଵମ୍ ଉଚ୍ଛୂନଃ ପଶ୍ଯନ୍ନ୍ ଆତ୍ମନି କାଲତଃ
ଏଭଳି, ସେ ଜୀବାତ୍ମା ସୁପ୍ତାବସ୍ଥାରେ ଥିବାବେଳେ, ସମୟ ଗତିରେ ନିଜ ମନରେ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ପିତୃତ୍ୱ ଶେଷ ହୋଇଗଲା ବୋଲି ଦେଖେ।
ଓମୁଚ୍ଚାରଣସଂଵିତ୍ତିପୂର୍ଵଂ ଵେଦାନ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଯଃ କରୋତି ମନୋରାଜ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସ ତନ୍ମତିଃ
ଯେଉଁଠି 'ଓଁ' ଉଚ୍ଚାରଣର ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ବକ ଵେଦ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଯିଏ ନିଜ ମନରେ ରାଜ୍ୟ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଜ୍ଞାନରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ।
ଇଦମ୍ ଏଵମ୍ ଅସତ୍ ସଦ୍ଵଦ୍ ଵିଦନ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସୁତାତ୍ମନି । ପର୍ଵତୌଘାକୃତି ଵ୍ଯୋମଜଗଦ୍ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଏହି ଅସତ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣି, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମାର ଆକାଶରେ ପାହାଡ଼ ଗୁଡ଼ିକ ଭଳି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।