ଜରାମରଣଦୁଃଖାନାମ୍ ଏକା ରତ୍ନସମୁଦ୍ଗିକା । ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିଲାସାନାଂ ନିତ୍ଯମତ୍ତା ଵିଲାସିନୀ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖର ସମସ୍ତ ରତ୍ନପେଟି ଏକା ସେ; ସେ ସଦା ମତ୍ତ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିବା ଖେଳୁଆ।
କ୍ଷଣମ୍ ଆଲୋକଵିମଲା ସାନ୍ଧକାରଲଵା କ୍ଷଣମ୍ । ଵ୍ଯୋମଵୀଥୀସମା ତୃଷ୍ଣା ନୀହାରଗହନା କ୍ଷଣମ୍
କେବେ କେବେ ସେ ଶୁଭ୍ର ଓ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ଅନ୍ଧକାରର ଛାୟା ହୁଏ; ତୃଷ୍ଣା ଆକାଶର ପଥ ଭଳି, କେବେ କେବେ ଘନ କୁହୁଡି ଭଳି ହୁଏ।
ଗଚ୍ଛତୂପଶମଂ ତୃଷ୍ଣା କାର୍ଯଵ୍ଯାଯାମଶାନ୍ତଯେ । ତମୀ ଘନତମଃକୃଷ୍ଣା ଯଥା ରକ୍ଷୋନିଵୃତ୍ତଯେ
ଶାନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ହଟାଇବା ପାଇଁ ତୃଷ୍ଣା ଚାଲିଯାଉ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଏମିତି କଳା, ଯେପରି ଘନ ଅନ୍ଧାର ରାକ୍ଷସମାନେ ହଟିଯିବା ପାଇଁ।
ତାଵନ୍ ମୁହ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଲୋକୋ ମୂକୋ ଵିଲୁଲିତାଶଯଃ । ଯାଵଦ୍ ଏଵାନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାଵିଷଵିଷୂଚିକାମ୍
ଏହି ସଂସାର ଯେତେବେଳେ ପ୍ରୟୋଜନ ଲାଗି ତୃଷ୍ଣା ରୂପୀ ବିଷ ଦେଖିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମିତ, ନିର୍ବାକ୍, ଏବଂ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥାଏ।
ଲୋକୋ ଽଯମ୍ ଅଖିଲଂ ଦୁଃଖଂ ଚିନ୍ତଯୋଜ୍ଝିତ ଉଜ୍ଝତି । ଚିନ୍ତାଵିଷୂଚିକାମନ୍ତ୍ରଶ୍ ଚିନ୍ତାତ୍ଯାଗୋ ହି କଥ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଚିନ୍ତା ଛାଡିଲେ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦିଏ। ଚିନ୍ତା ରୂପୀ ବିଷ ର ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡିଦେବା।
ତୃଣପାଷାଣକାଷ୍ଠାଦି ସର୍ଵମ୍ ଆମିଷଶଙ୍କଯା । ଆଦଧାନା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୃଷ୍ଣା ମତ୍ସ୍ଯୀ ହ୍ରଦେ ଯଥା
ତୃଷ୍ଣା ଲାଭ ଆଶାରେ ଘାସ, ପଥର, କାଠି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁକୁ ସନ୍ଦେହରେ ଧରିଥାଏ, ଏହା ହୃଦୟ ଭିତରେ ପୋକା ମାଛ ଭଳି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।
ରୋଗାର୍ତିରଙ୍ଗଗା ତୃଷ୍ଣା ଗମ୍ଭୀରମ୍ ଅପି ମାନଵମ୍ । ଉତ୍ତାନତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସୂର୍ଯାଂଶଵ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ତୃଷ୍ଣା ରୋଗ ଭଳି ଶରୀରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଗଭୀର ମନୁଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଅସ୍ତିର କରିଦିଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଅମ୍ବୁଜକୁ ଖୋଲିଦିଏ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯା ଗ୍ରନ୍ଥିମତ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘସ୍ଵାଙ୍କୁରକଣ୍ଟକାଃ । ମୁକ୍ତାମଣିଶ୍ରିଯୋ ନିତ୍ଯଂ ତୃଷ୍ଣା ଵେଣୁଲତା ଇଵ
ତୃଷ୍ଣା ବାଁସ ଲତା ଭଳି, ଭିତରେ ଖାଲି, ଗଠି ଗଠି, ଲମ୍ବା, ଅଙ୍କୁର ଓ କାଂଟା ଥିବା, ବାହାରେ ମୁକ୍ତା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅହୋ ବତ ମହଚ୍ ଚିତ୍ରଂ ତୃଷ୍ଣାମ୍ ଅପି ମହାଧିଯଃ । ଦୁଶ୍ଛେଦ୍ଯାମ୍ ଅପି କୃନ୍ତନ୍ତି ଵିଵେକେନାମଲାସିନା
ହାଏ, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଯେ, ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରଣାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି କଠିନ ତୃଷ୍ଣାକୁ ନିର୍ମଳ ବିବେକର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟିପାରନ୍ତି।
ନାସିଧାରା ନ ଵଜ୍ରାଗ୍ନିର୍ ନ ତପ୍ତାଯଃକଣାର୍ଚିଷଃ । ତଥା ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଯଥା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତୃଷ୍ଣେଯଂ ହୃଦି ସଂସ୍ଥିତା
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ତଳୱାରର ଧାର, ବଜ୍ର, କିମ୍ବା ତାପିତ ଲୋହାର ଚିଙ୍ଗାରି ଯେତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନୁହେଁ, ଯେତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏହି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ତୃଷ୍ଣା।
କଜ୍ଜଲାସିତତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରାସ୍ ସ୍ନେହଦୀର୍ଘଦଶାପରାଃ । ପ୍ରକାଶା ଦାହଦସ୍ପର୍ଶାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଦୀପଶିଖା ଇଵ
ତୃଷ୍ଣା ଏକ ଦୀପର ଶିଖା ପରି—ତାହାର ଶିର ଧୂଆଁରେ କଳା, ଦେହ ତେଲରେ ଲମ୍ବା, ଚମକୁଛି, ଏବଂ ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ଜଳାଇଦିଏ।
ଅପି ମେରୂପମଂ ପ୍ରାଜ୍ଞମ୍ ଅପି ଶୂରମ୍ ଅପି ସ୍ଥିରମ୍ । ତୃଣୀକରୋତି ତୃଷ୍ଣୈକା ନିମେଷେଣ ନରୋତ୍ତମମ୍
ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବୀର କିମ୍ବା ସବୁଠୁ ଦୃଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ—ଏକମାତ୍ର ତୃଷ୍ଣା ତାଙ୍କୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୃଣ ସମାନ କରିଦିଏ।
ଵିସ୍ତୀର୍ଣଗହନା ଭୀମା ଘନଜାଲରଜୋମଯୀ । ସାନ୍ଧକାରୋଗ୍ରନୀହାରା ତୃଷ୍ଣା ଵିନ୍ଧ୍ଯମହାଟଵୀ
ତୃଷ୍ଣା ଏକ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ପରି—ବିସ୍ତୃତ, ଘନ, ଭୟଙ୍କର, ମେଘ ଓ ଧୂଳିର ଗଠନ, ଘନ ଅନ୍ଧାର ଓ ଭୟଙ୍କର କୁହୁଡିରେ ଭରିଥିବା।
ଏକୈଵ ସର୍ଵଭୁଵନାନ୍ତରଲବ୍ଧଲକ୍ଷ୍ଯା ଦୁର୍ଲକ୍ଷତାମ୍ ଉପଗତେଵ ପୁରସ୍ସ୍ଥିତୈଵ । ତୃଷ୍ଣା ସ୍ଥିତା ଜଗତି ଚଞ୍ଚଲଵୀଚିମାଲେ କ୍ଷୀରାର୍ଣଵାମ୍ବୁପଟଲେ ମଧୁରେଵ ଶକ୍ତିଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଏକା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ଏହା ଦୁନିଆରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଖୀରସାଗରର ତଳେ ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗମାଳା ପରି, ମଧୁର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଆର୍ଦ୍ରାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଗହନୋ ଵିକାରୀ ପରିତାପଵାନ୍ । ଦେହସ୍ ସ୍ଫୁରତି ସଂସାରେ ସୋ ଽପି ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଏହି ଶରୀରଟି ଭିତରେ ଆର୍ଦ୍ର, ଗଠନରେ ଜଟିଳ, ସବୁବେଳେ ବଦଳାଏ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଂସାରରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲେ, ଏବଂ ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖର ହେତୁ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଅଜ୍ଞୋ ଽପି ତଜ୍ଜ୍ଞସଦୃଶୋ ଵଲିତାତ୍ମଚମତ୍କୃତିଃ । ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଭଵ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯୋ ମେ ନ ଜଡୋ ନାପି ଚେତନଃ
ଏହି ଶରୀର ଅଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦେଖାଏ, ନିଜର ଅସଲ ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଦେଖାଇ ଭ୍ରମ କରାଏ; ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋତେ କେବେ ଉତ୍ତମ କେବେ ଅଧମ ଲାଗେ, ଏହା ନ ମୂଢ଼, ନ ଜାଗ୍ରତ, ମଧ୍ୟପଥରେ ଅଛି।
ଜଡାଜଡଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଦୋଲାଯିତଦୁରାଶଯଃ । ନ ଵିଵେକୀ ନ ମୂଢାତ୍ମା ମୋହମ୍ ଏଵ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହା ଜଡ଼ ଓ ଅଜଡ଼ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳାୟମାନ, ଅସ୍ଥିର ଆଶା ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ଆଶା ରହିଛି; ଏହା ନ ବୁଝିବା ନ ବୁଝିନଥିବା, କେବଳ ଭ୍ରମକୁ ଦେଉଛି।
ସ୍ତୋକେନାନନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ସ୍ତୋକେନାଯାତି ଖେଦିତାମ୍ । ନାସ୍ତି ଦେହସମଶ୍ ଶୋଚ୍ଯୋ ନୀଚୋ ଗୁଣବହିଷ୍କୃତଃ
ଏହା କେବେ କେବେ ଅଳ୍ପ ସୁଖ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଶରୀର ପରି ଦୟନୀୟ କିଛି ନାହିଁ—ଏହା ନିମ୍ନ ଏବଂ ଗୁଣରହିତ।
ଆଗମାପାଯିନା ନିତ୍ଯଂ ଦନ୍ତକେସରଶାଲିନା । ଵିକାସିସ୍ମିତପୁଷ୍ପେଣ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ ଅଲଙ୍କୃତଃ
ଏହା ସବୁବେଳେ ଆସିଯିବା ଓ ଯାଉଥିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ଦାନ୍ତ ଓ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ମୁହଁର ଫୁଲ ମାନେ ଖିଲି ହସ ଦେଇ ପ୍ରତିମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଭା ପାଏ।
ଭୁଜଶାଖୌଘନମିତୋ ଦ୍ଵିଜାନୁସ୍ତମ୍ଭସୁସ୍ଥିତଃ । ଲୋଚନାଲିଵପାକ୍ରାନ୍ତଶ୍ ଶିରଃପୀଠବୃହତ୍ଫଲଃ
ଏହାର ବାହୁ ଗଛର ଶାଖା ପରି, ହାଡ଼ର ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ଧରିଥିବା, ମୁଣ୍ଡ ଗଳାର ଆସନରେ ବଡ଼ ଫଳ ପରି ରହିଛି, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଏ।
ସ୍ରଵଦସ୍ରୁରସସ୍ରୋତା ହସ୍ତପାଦସୁପଲ୍ଲଵଃ । ଗୁଲ୍ଫଵାନ୍ କାର୍ଯସଙ୍ଘାତଵିହଙ୍ଗମତତାସ୍ପଦମ୍
ଏହି ଦେହର ହାତ ଓ ପାଦ ହେଉଛି କମଳିଆ ଅଙ୍କୁର, ନଳିକା ମାନେ ରକ୍ତ ଓ ରସର ଝରଣା, ଏଠାରେ ଗୁଢ଼ି ଅଛି, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି।
ସଚ୍ଛାଯୋ ଦେହଵୃକ୍ଷୋ ଽଯଂ ଜୀଵପାନ୍ଥଗଣାସ୍ପଦମ୍ । କସ୍ଯାତ୍ମୀଯଃ କସ୍ଯ ପର ଆସ୍ଥାନାସ୍ଥେ କିଲାତ୍ର କେ
ଏହି ଛାୟାସହିତ ଦେହ ଗଛଟି ଜୀବମାନେ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟସ୍ଥଳ। ଏହା କାହାର ନିଜ, କାହାର ଅନ୍ୟର—ଏଠି କିଏ ସତ୍ୟରେ ନିଜ ଏବଂ କିଏ ପର?
ଭାରସନ୍ତାରଣାର୍ଥେନ ଗୃହୀତାଯାଂ ପୁନଃ ପୁନଃ । ନାଵି ଦେହଲତାଯାଂ ଚ କସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ ଆତ୍ମଭାଵନା
ଏହି ଦେହକୁ ବାରମ୍ବାର କେବଳ ଭାର ବହିବା ପାଇଁ ନିଆଯାଏ, ତେବେ କିଏ ଏହାକୁ ନିଜ ବୋଲି ଭାବିବ? ଯେପରି ଗୋଟିଏ ନୌକା କିମ୍ବା ଲତାକୁ କେହି ନିଜ ବୋଲି ଭାବେ ନାହିଁ।
ଦେହନାମ୍ନି ଵନେ ଶୂନ୍ଯେ ବହୁଗର୍ତସମାକୁଲେ । ତନୂରୁହାସଙ୍ଖ୍ଯତରୌ ଵିଶ୍ଵାସଂ କୋ ଽଧିଗଚ୍ଛତି
ଦେହ ନାମର ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଗଡ଼ି ଓ ଖାଲି ଜାଗା ଅଛି, ଏବଂ ଅଗଣିତ ଲୋମ ଗଛ ରହିଛି, ସେଠି କିଏ କେବେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇପାରିବ?
ଚର୍ମସ୍ନାଯ୍ଵସ୍ଥିଵଲିତେ ଶରୀରପଟହେ ଦୃଢେ । ମାର୍ଜାରଵଦ୍ ଅହଂ ନାନ୍ତସ୍ ତିଷ୍ଠାମ୍ଯ୍ ଅଵିରତଧ୍ଵନୌ
ଚର୍ମ, ସ୍ନାୟୁ ଓ ହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ା ଏହି ଦୃଢ଼ ଦେହ ଚଦର ଭିତରେ, ମୁଁ ବିଲକୁଳି ମାଉସି ଭଳି ଭିତରେ ଚୁପ୍ଚାପ ରହୁନାହିଁ, କାରଣ ଏଠି ସଦା ଶବ୍ଦ ହେଉଛି।
ସଂସାରାରଣ୍ଯସଂରୂଢୋ ଵିଲସଚ୍ଚିତ୍ତମର୍କଟଃ । ଚିନ୍ତାମଞ୍ଜରିକାକାରୋ ଦୀର୍ଘଦୁଃଖଘୁଣକ୍ଷତଃ
ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ବଢ଼ିଯାଇଥିବା ମନର ବାନର, ଚିନ୍ତାର ଗୁଛ ଆକାର ଧରି, ଦୀର୍ଘଦିନର ଦୁଃଖର କୀଟ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଛି।
ତୃଷ୍ଣାଭୁଜଙ୍ଗମୀଗେହଃ କୋପକାକକୃତାଲଯଃ । ସ୍ମିତପୁଷ୍ପୋ ଦ୍ରୁମଶ୍ ଶ୍ରୀମାଞ୍ ଶୁଭାଶୁଭମହାଫଲଃ
ଏହି ଶରୀର ତୃଷ୍ଣା ନାମକ ସାପର ଘର, କ୍ରୋଧ ନାମକ କାଉଁଆ ତିଆରି କରିଥିବା ଆଶ୍ରୟ; ଏହାର ହସ ହେଉଛି ଫୁଲ, ଏହି ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ଶୋଭାବନ୍ତ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ ହେଉଛି ଭଲ ଓ ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୂର୍ଲଭ ଫଳ।
ସୁସ୍କନ୍ଧୋ ଦୋର୍ଲତାଜାଲୋ ହସ୍ତସ୍ତବକସୁନ୍ଦରଃ । ପଵନସ୍ପନ୍ଦିତାଶେଷସ୍ଵାଙ୍ଗାଵଯଵପଲ୍ଲଵଃ
ଏହାର ତଣ୍ଡ ଦୃଢ଼, ହାତର ଜାଲ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର, ହସ୍ତ ମାନେ ଫୁଲ ଗୁଛି ପରି ଆକର୍ଷକ, ଏବଂ ଶରୀରର ସମସ୍ତ ଅଂଶ ବାତାସରେ ହଲୁକ ହୋଇ ହଲୁଚି।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଖଗାଧାରସ୍ ସୁଜାନୁସ୍ ସୁତ୍ଵଗ୍ ଉନ୍ନତଃ । ସରସଚ୍ଛାଯଯା ଯୁକ୍ତଃ କାମପାନ୍ଥନିଷେଵିତଃ
ଏହି ଗଛ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନାମକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଗୋଡ଼ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଚମ୍ମା ମସ୍ତ ମୃଦୁ ଓ ଉଚ୍ଚ; ନିଜ ହ୍ରଦୟ ଛାୟାରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଏହି ଶରୀର ଇଚ୍ଛାର ଯାତ୍ରୀମାନେ ଆସି ଯାଆନ୍ତି।
ମୂର୍ଧ୍ନି ସଞ୍ଜନିତାଦୀର୍ଘଶିରୋରୁହତୃଣାଵଲିଃ । ଅହଙ୍କାରଜରଦ୍ଗୃଦ୍ଧକୁଲାଯସୁଷିରୋଦରଃ
ମୁଣ୍ଡରେ ଦୀର୍ଘ ଚୁଲି ଘାସ ପରି ଉଗୁଛି, ଏହାର ଭିତର ଖାଲି ସ୍ଥାନ ଅହଂକାର ନାମକ ବୃଦ୍ଧ ଗୃଧ୍ରର ଘର।