ଯତ୍ରାଭିଲାଷସ୍ ତନ୍ ନୂନଂ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ଥୀଯତେ ଯଦି । ପ୍ରାପ୍ତ ଏଵାଙ୍ଗ ତନ୍ ମୋକ୍ଷଃ କିମ୍ ଏତାଵତି ଦୁଷ୍କରମ୍
ଯେଉଁଠି ଆସା ଉପଜେ, ସେଠି ଏହାକୁ ଛାଡି ଦୃଢ଼ ରହିଲେ, ମୁକ୍ତି ନିଶ୍ଚିତ ମିଳିଯାଏ, ପ୍ରିୟ; ଏଥିରେ କଣ ଏତେ କଷ୍ଟକର?
ଅପି ପ୍ରାଣାଂସ୍ ତୃଣମ୍ ଇଵ ତ୍ଯଜନ୍ତୀହ ମହାଶଯାଃ । ଯତ୍ରାଭିଲାଷସ୍ ତନ୍ମାତ୍ରତ୍ଯାଗେ କୃପଣତା କଥମ୍
ଏଠି ମହାମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ମଧ୍ୟ ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଭଳି ଛାଡିଦିଅନ୍ତି; ଯେତେବେଳେ ଆସାକୁ ଛାଡିଦିଅଯାଏ, ତାପରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଛାଡିବାରେ କଣ ଦୁଃଖ ରହିପାରିବ?
ଯତ୍ରାଭିଲାଷସ୍ ତତ୍ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଚେତସା ନିରଵଗ୍ରହମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଂ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ ଗୃହ୍ଣଂସ୍ ତ୍ଯଜନ୍ନ୍ ଇଷ୍ଟଂ ଚ ତିଷ୍ଠ ଭୋଃ
ଯେଉଁଠି ଆସା ଆସେ, ଏହାକୁ ମନରେ ଧରିନଥିବା ଭାବରେ ଛାଡିଦେଇ, କାର୍ଯ୍ୟ ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଦ୍ୱାରା କର, ଯାହା ଆସେ ଗ୍ରହଣ କର କିମ୍ବା ଛାଡିଦେ, ଏବଂ ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ରହ, ବନ୍ଧୁ।
ଯଥା କରତଲେ ବିଲ୍ଵଂ ଯଥା ଵା ପର୍ଵତଃ ପୁରଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମ୍ ଏଵମ୍ ଅସ୍ଯାଲମ୍ ଅଜତ୍ଵଂ ପରମାତ୍ମନଃ
ଯେପରି ହସ୍ତରେ ବେଲ ଫଳ ଦେଖିବାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ, କିମ୍ବା ଆଗରେ ପାହାଡ଼ ଦେଖିବାକୁ ଯେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ, ସେପରି ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଅଜନ୍ମ ସ୍ୱଭାବ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ଆତ୍ମୈଵ ଭାତି ଜଗଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉଦିତସ୍ ତରଙ୍ଗୈଃ କଲ୍ପାନ୍ତ ଏକ ଇଵ ଵାରିଧିର୍ ଅପ୍ରମେଯଃ । ଜ୍ଞାତସ୍ ସ ଏଵ ହି ଦଦାତି ଵିମୋକ୍ଷସିଦ୍ଧିମ୍ ଅଜ୍ଞାତ ଏଵ ମନସା ଚିରବନ୍ଧନାଯ
ଏହି ଆତ୍ମା ଏକା ଜଗତ୍ରେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ଯେପରି କଳ୍ପାନ୍ତରେ ତରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ଅପାର ସମୁଦ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଆତ୍ମାକୁ ଜଣାଗଲେ ମୁକ୍ତିର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ଅଜଣା ରହିଲେ ମନକୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ବାନ୍ଧି ରଖେ।
ମନସ୍ତ୍ଵଯୋଗ୍ଯୋ ଜୀଵୋ ଽଯଂ କୋ ଭଵେତ୍ ପରମାତ୍ମନଃ । କଥଂ ଵାସ୍ମିନ୍ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ କୋ ଵାଯଂ ଵଦ ମେ ପୁନଃ
ଏହି ଜୀବ ମନ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସହିତ ଏହାର ସମ୍ପର୍କ କଣ? କିପରି ଏହି ଜୀବ ପରମାତ୍ମାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହି ଜୀବ କିଏ? ମତେ ପୁନି କହ।
ସମସ୍ତଶକ୍ତିକଚିତଂ ବ୍ରହ୍ମ ସର୍ଵେଶ୍ଵରଂ ସଦା । ଯଯୈଵ ଶକ୍ତ୍ଯା ସ୍ଫୁରତି ପ୍ରାପ୍ତାଂ ତାମ୍ ଏଵ ପଶ୍ଯତି
ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତର ନାୟକ, ସବୁ ଶକ୍ତିରେ ସଦା ଶୋଭିତ; ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍ଵଯଂ ଯାଂ ଵେତ୍ତି ସର୍ଵାତ୍ମା ଚିତିଂ ଚେତନରୂପିଣୀମ୍ । ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ଜୀଵଶବ୍ଦେନ ସୈଵ ସଙ୍କଲ୍ପକାରିଣୀ
ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ନିଜେ ଜଣାଇଥିବା ଜାଗୃତି ରୂପ ଚେତନାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚେତନା ନିଜେ ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ସ୍ଵଭାଵକାରଣଂ ଦ୍ଵିତ୍ଵେ ପୂର୍ଵଂ ସଙ୍କଲ୍ପ୍ଯ ଚିତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ନାନାକାରଣତାଂ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଯାତି ଜନ୍ମମୃତିସ୍ଥିତୌ
ଚେତନା ନିଜେ ଆଗରୁ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଓ କାରଣ ଭାବି, ପରେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଅନେକ କାରଣ ରୂପ ଧରିଥାଏ।
ଏଵଂ ସ୍ଥିତେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈଵଂ ନାମ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ । କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଥା କର୍ମ କାରଣଂ ଚ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, 'ଭାଗ୍ୟ' କୁହାଯାଏ କଣ? 'କର୍ମ' କୁହାଯାଏ କଣ? ଏବଂ 'କାରଣ' କୁହାଯାଏ କଣ?
ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ପନ୍ଦସ୍ଵଭାଵଂ ହି ଚିନ୍ମାତ୍ରମ୍ ଇହ ଵିଦ୍ଯତେ । ଖେ ଵାତ ଇଵ ତତ୍ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ସୋଲ୍ଲାସଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଅନ୍ଯଥା
ଏଠାରେ କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଛି, ଯାହାର ସ୍ପନ୍ଦନ ଓ ନିର୍ସ୍ପନ୍ଦନ ରୂପ ଅଛି; ଆକାଶରେ ପବନ ଭଳି, ଏହାର ସ୍ପନ୍ଦନରୁ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ନାହିଁ ହେଲେ ଶାନ୍ତ ରହିଥାଏ।
ଚିତଶ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଭାଵିତଂ ସତ୍ ସ୍ପନ୍ଦ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ । ଦୃଶ୍ଯତ୍ଵାଭାଵିତଂ ଚୈତଦ୍ ଅସ୍ପନ୍ଦନମ୍ ଇତି ସ୍ମୃତମ୍
ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ମନର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ 'କମ୍ପନ' ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହା ଯଦି ଦୃଶ୍ୟ ଭାବରେ ଗଠିତ ହୋଇନାହିଁ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ନିର୍କମ୍ପ' ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ ସ୍ଫୁରନ୍ତୀ ଚିତ୍ ସର୍ଗୋ ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦା ବ୍ରହ୍ମ ଶାଶ୍ଵତମ୍ । ଜୀଵକାରଣକର୍ମାଦ୍ଯାଶ୍ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯାଭିଧାସ୍ ସ୍ମୃତାଃ
କମ୍ପନ ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; କମ୍ପନ ନଥିଲେ ଏହି ଚେତନା ଅମର ବ୍ରହ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଟେ। ଜୀବର କାରଣ, କର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯାହା ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ଚେତନାର କମ୍ପନର ନାମ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଯ ଏଵାନୁଭଵାତ୍ମାଯଂ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽସ୍ତି ସ ଏଵ ହି । ଜୀଵକାରଣକର୍ମାଖ୍ଯୋ ବୀଜମ୍ ଏତଦ୍ ଧି ସଂସୃତେଃ
ଏହି ଅନୁଭବ ଭିତ୍ତିକ ଚେତନାର କମ୍ପନ ନିଜେ ଜୀବର କାରଣ, କର୍ମ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ଏହା ଏହି ସଂସାରର ମୂଳ ବିଜ ଅଟେ।
କୃତଦ୍ଵିତ୍ଵଚିଦାଭାସଵଶାଦ୍ ଦେହ ଉପସ୍ଥିତେ । ସଙ୍କଲ୍ପଵିଵିଧାର୍ଥତ୍ଵଂ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦୋ ଽନୁଭଵଂଶ୍ ଚିରାତ୍
ଚେତନାର ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବର ପ୍ରଭାବରେ ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲାବେଳେ, ଚେତନାର କମ୍ପନ ନିଜର ବିଭିନ୍ନ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ନାନାକାରଣତାଂ ଯାତଶ୍ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦୋ ମୁଚ୍ଯତେ ଚିରାତ୍ । କଶ୍ଚିଜ୍ ଜନ୍ମସହସ୍ରେଣ କଶ୍ଚିଦ୍ ଏକେନ ଜନ୍ମନା
ଚେତନାର ଅନେକ କାରଣ ହେବା ପରେ, ଏହାର ଉତ୍ସାହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମୁକ୍ତି ପାଏ; କିଏ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ, କିଏ ଏକ ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତି ଲଭେ।
ସ୍ଵଭାଵକାରଣାଦ୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ଚିତ୍ ସମେତ୍ଯାଥ ଗଚ୍ଛତି । ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗନରକବନ୍ଧକାରଣତାଂ ଶନୈଃ
ନିଜର ସ୍ଵଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଚେତନା ଦ୍ୱିତ୍ୱରେ ପହଞ୍ଚି ଦେଖିବା ପରେ, ଦୀରେ-ଦୀରେ ସ୍ଵର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ନରକର ବନ୍ଧନର କାରଣ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ହେମ୍ନୀଵ କଟକାଦିତ୍ଵଂ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଟସମସ୍ଥିତୌ । ଦେହେ ତିଷ୍ଠତି ନାନାତ୍ଵଂ ଜଡେ ଭାଵଵିକାରଜମ୍
ସୁନା ଯେପରି ଗହଣା ହେଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦାର କିମ୍ବା ମାଟି ଭଳି ଏହାର ମୂଳ ଅବସ୍ଥା ଏକା, ଏହି ଦେହରେ ଭିନ୍ନତା ରହିନାହିଁ; ଜଡ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଏହା କେବଳ ଭାବର ପରିବର୍ତ୍ତନ।
ଅଜାତମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ପଶ୍ଯତୀମଂ ଭ୍ରମଂ ମନଃ । ଜାତସ୍ ସ୍ଥିତୋ ମୃତୋ ଽସ୍ମୀତି ଭ୍ରମାନ୍ତଃପତନଂ ଯଥା
ମନ ଅଜନ୍ମା ଓ ଅସତ୍ତ୍ୱ ଥିବା ଏହି ଭ୍ରମକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ; ଯେପରି ଜନ୍ମ ପରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ 'ମୁଁ ନାହିଁ' ଭାବିବା, ସେପରି ଭ୍ରମର ଶେଷରେ ପତନ ହୁଏ।
ଅହଂ ମମେତ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପମ୍ ଏଵ ଚେତଃ ପ୍ରପଶ୍ଯତି । ଅଦୃଷ୍ଟପରମାର୍ଥତ୍ଵାଦ୍ ଆଶାଵିଵଶସଂସ୍ଥିତି
ମନ ନିଜରେ 'ମୁଁ' ଏବଂ 'ମୋର' ଭାବକୁ ଅସଲ ରୂପରେ ଦେଖିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟ ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ, ଏହା ଆଶାରେ ବାନ୍ଧି ରହିଯାଏ।
ମଥୁରାଧିପତେ ରାଜ୍ଞୋ ଯଥା ଶ୍ଵପଚସମ୍ଭ୍ରମଃ । ଆସୀଦ୍ ଏଵଂ ହି ଚିତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଫୁରତୀଯଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତିଃ
ମଥୁରାର ରାଜା ଯେପରି ଏକ କୁକୁର ଖାଇବା ଲୋକ ଦେଖି ଅସ୍ଥିର ହେଇଥିଲେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଏହିଭଳି ଜଗତର ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵମ୍ ଏଵ ମନୋମାତ୍ରଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯୁଲ୍ଲାସଵିଜୃମ୍ଭଣମ୍ । ଇଦଂ ଜୀଵତଯା ନାମ ପ୍ରସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଭଙ୍ଗଵତ୍
ଏହି ସବୁ କିଛି ମନର ଭ୍ରମ ଏବଂ ଉତ୍ସାହର ଫଳ; 'ଜୀବନ' ନାମରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଜଳର ଚଳାଚଳ ପରି ଅପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଭାବରେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ।
ଶିଵାତ୍ ପ୍ରାକ୍ କାରଣାତ୍ ପୂର୍ଵଂ ଚିଚ୍ ଚେତ୍ଯକଲନୋନ୍ମୁଖୀ । ଉଦେତି ସୌମ୍ଯାଜ୍ ଜଲଧେଃ ପଯସ୍ସ୍ପନ୍ଦୋ ମନାଗ୍ ଇଵ
ଶିବ ପୂର୍ବରୁ, ଆଦି କାରଣରୁ ଚେତନା ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଅନୁମୁଖ ହୋଇ ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏ, ସେଠି ଏହା ସମୁଦ୍ରର ଜଳର ହଳଚଳ ପରି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ସ୍ଫୁରଣାଜ୍ ଜୀଵଚକ୍ରତ୍ଵମ୍ ଏତ୍ଯ ଚିତ୍ତୋର୍ମିତାଂ ଗତମ୍ । ଚିଦ୍ଵାରି ବ୍ରହ୍ମଜଲଧୌ କୁରୁତେ ସର୍ଗବୁଦ୍ବୁଦମ୍
ଏହି ଝଟକାରୁ ଜୀବର ଚକ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମନର ତରଙ୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚି ଯାଏ; ଚେତନାର ଜଳ ବ୍ରହ୍ମର ସାଗରରେ ସୃଷ୍ଟିର ବୁଦ୍ବୁଦ ତିଆରି କରେ।
ସ୍ଵଚ୍ଛସୌମ୍ଯସମସ୍ଯେଷଦ୍ ଯତ୍ ସିଂହସ୍ଯେଵ ଜୃମ୍ଭଣମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସ ଚିଦାଭାସସ୍ ତତ୍ ସଚେତ୍ଯମ୍ ଇଵ ସ୍ଵଯମ୍
ସ୍ପଷ୍ଟ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ସମତା ଅବସ୍ଥାରେ ସିଂହର ହଲକା ହାଉଁ ଯେପରି, ବ୍ରହ୍ମରେ ଚେତନାର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଭଳି ଲାଗେ।
ଚିତ୍ ସଚେତ୍ଯୋଚ୍ଯତେ ଜୀଵସ୍ ସ ସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ ମନୋ ଭଵେତ୍ । ବୁଦ୍ଧିଶ୍ ଚେତ୍ଯମ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ମାଯେତ୍ଯାଦ୍ଯଭିଧଂ ତତଃ
ଚେତନାକୁ 'ଚିତ୍' ବୋଲାଯାଏ, ଜ୍ଞାନକୁ 'ଚେତ୍ୟମ୍' କୁହାଯାଏ; ଜୀବ ହେଉଛି ଏହି ମନ, ଯାହା ଇଚ୍ଛାରେ ଗଠିତ; ବୁଦ୍ଧି ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର ହେଉଛି 'ମୁଁ', ମାୟା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରକଲ୍ପନା ପୂର୍ଵଂ ତନୋତୀଦଂ ଜଗନ୍ ମନଃ । ଅସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯସଙ୍କାଶଂ ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରଂ ଯଥା
ପ୍ରଥମେ ମନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଗଠିତ କରେ, ଏହିପରି ଏହି ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗର ଭଳି।
ଯଥା ଶୂନ୍ଯଦୃଶସ୍ ତାରାମୁକ୍ତାଵଲ୍ଯାଦିଦର୍ଶନମ୍ । ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ଭ୍ରମଶ୍ ଚୈଵ ତଥା ଚିତ୍ତସ୍ଯ ସଂସୃତିଃ
ଯେପରି ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଖାଲି ଆକାଶରେ ମୁକ୍ତା ବା ତାରା ଦେଖିଥାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଭ୍ରମ ହୁଏ, ସେପରି ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଏହି ସଂସାରରେ ହୁଏ।
ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ନିତ୍ଯତୃପ୍ତ ଇଵ ଶାନ୍ତସ୍ ସମସ୍ଥିତିଃ । ଅପଶ୍ଯନ୍ ପଶ୍ଯତୀଵେମଂ ଚିତ୍ତାଖ୍ଯଂ ସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମମ୍
ଶୁଧ୍ଧ ଆତ୍ମା ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ସେ ଦେଖୁନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦେଖୁଥିବା ପରି ଏହି ମନର ସ୍ୱପ୍ନ ଭ୍ରମକୁ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ।
ସଂସୃତିର୍ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଂ ସ୍ଵପ୍ନଂ ଵିଦୁର୍ ଅହଙ୍କୃତିମ୍ । ଚିତ୍ତଂ ସୁଷୁପ୍ତଭାଵସ୍ ସ୍ଯାଚ୍ ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ତୁର୍ଯମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସଂସାର ଭାବିଯାଏ; 'ମୁଁ' ଭାବକୁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭାବିଯାଏ; ମନକୁ ସୁଷୁପ୍ତି ଭାବିଯାଏ; ଶୁଧ୍ଧ ଚେତନାକୁ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା ଭାବିଯାଏ।