ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ସ୍ଵମ୍ ଆଯାତଂ ବ୍ରହ୍ମତ୍ଵଂ ସର୍ଵକାରଣମ୍ । ସଂସୃତୌ କାରଣଂ ପଶ୍ଚାତ୍ କର୍ମ ନିର୍ମାଯ ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଚେତନାର ସ୍ବଭାବରୁ ତାଙ୍କର ନିଜର ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ସମସ୍ତର କାରଣ। ସଂସାର ଚକ୍ରରେ ପରେ କର୍ମ ତିଆରି ହୋଇ, ଏହି କାରଣ ଭାବରେ ରହିଯାଏ।
ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ସ୍ଫୁରତି ଚିତଃ ଫେନ ଇଵାମ୍ଭସଃ । କର୍ମଭିର୍ ବଧ୍ଯତେ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଦିଣ୍ଡୀରମ୍ ଇଵ ରଜ୍ଜୁଭିଃ
ଚେତନାର ସ୍ବଭାବରୁ ଚିତ୍ତ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଜଳରୁ ଝୁମୁରି ଫେନ ଯେପରି। ପରେ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଚିତ୍ତ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଏ, ରସି ଦ୍ୱାରା ଡ଼ିଂଡ଼ି ଯେପରି।
ସଙ୍କଲ୍ପଃ କର୍ମଣୋ ବୀଜଂ ତଦାତ୍ମୈଵ ହି ଜୀଵକଃ । କର୍ମ ପଶ୍ଚାତ୍ ତନୋତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଉତ୍ଥାଯାକର୍ମକକ୍ରମମ୍
କଳ୍ପନା କର୍ମର ମୁଳ ହେଉଛି, ଏହି କଳ୍ପନାରେ ଜୀବ ନିଜର ଭାବରେ ଅଛି। କର୍ମ ପରେ ଉଚ୍ଚ ଭାବରେ ଉତ୍ଥିତ ହୋଇ, ଅକର୍ମର ଅନୁକ୍ରମ ତିଆରି କରେ।
କ୍ରୋଡୀକୃତାଙ୍କୁରାଂ ପୂର୍ଵଂ ବୀଜଂ ଧତ୍ତେ ସ୍ଵବୀଜତାମ୍ । ପଶ୍ଚାନ୍ ନାନାତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ପତ୍ତ୍ରାଙ୍କୁରଫଲଭ୍ରମୈଃ
ବିଜଟି ଆରମ୍ଭରେ ନିଜ ଅଙ୍କୁରରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ନିଜର ବିଜ ଗୁଣକୁ ଅଟୁଟ ରଖେ; ପରେ ପତ୍ର, ଅଙ୍କୁର ଓ ଫଳର ଭ୍ରମରେ ଏହି ବିଜଟି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ରୂପ ଧାରଣ କରେ।
ଅନ୍ଯେ ଖ ଏଵ ଯେ ଜୀଵା ଏଵମ୍ ଏଵାକୃତିଂ ଗତାଃ । ପୂର୍ଵୋତ୍ପନ୍ନେ ଜଗତି ତେ ଯାନ୍ତି ଭୂତାଶ୍ରିତାସ୍ ସ୍ଥିତିମ୍
ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ରୂପକୁ ନେଇଥାନ୍ତି; ପୂର୍ବରୁ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଆଧାରିତ ଏକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ସ୍ଵକର୍ମଭିସ୍ ତତୋ ଜନ୍ମମୃତିକାରଣତାଂ ଗତୈଃ । ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଊର୍ଧ୍ଵମ୍ ଅଧସ୍ତାଦ୍ ଵା କର୍ମ ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦ ଉଚ୍ଯତେ
ତାପରେ, ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ ହୁଏ, ସେମାନେ ଉପରକୁ କିମ୍ବା ତଳକୁ ଯାନ୍ତି; କର୍ମକୁ ଚିତ୍ତର ଉତ୍ସାହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଚିତ୍ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଭଵତି କର୍ମ ତଦ୍ ଏଵ ଦୈଵଂ ଚିତ୍ତଂ ତଦ୍ ଏଵ ଚ ତଦ୍ ଏଵ ଶୁଭାଶୁଭାଦି । ତସ୍ମାଦ୍ ଭଵନ୍ତି ଭୁଵନାନି ଜଗନ୍ତି ପୂର୍ଵଂ ଭୂତାନି ଚାଶୁ କୁସୁମାନି ତରୋର୍ ଇଵାଦ୍ଯାତ୍
ଚିତ୍ତର ଉତ୍ସାହ କର୍ମରେ ପରିଣତ ହୁଏ; ଏହି କର୍ମ ହିଁ ଦୈବ, ଏହି କର୍ମ ହିଁ ଚିତ୍ତ, ଏହି କର୍ମ ହିଁ ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ; ଏହିପରି ଜଗତ ଓ ବିଶ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଭୂତମାନେ ଗଛରେ ଫୁଲ ତଳି ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଏତସ୍ମାତ୍ କାରଣାଦ୍ ଏଵଂ ମନଃ ପ୍ରଥମମ୍ ଉତ୍ଥିତମ୍ । ମନନାତ୍ମକମ୍ ଆଭୋଗି ତତ୍ସ୍ଥମ୍ ଏଵ ସ୍ଥିତିଂ ଗତମ୍
ଏହି କାରଣରୁ, ମନ ପ୍ରଥମେ ଏଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଚିନ୍ତା ଓ ଉପଭୋଗର ସ୍ୱଭାବର, ଏବଂ ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁସରି ଏହା ଅବସ୍ଥାରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ଭାଵାଭାଵର୍ଦ୍ଧିମଦ୍ଦୋଲସ୍ ତେନାଯମ୍ ଅଵଲୋକ୍ଯତେ । ସର୍ଗସ୍ ସଦସଦାଭାସଃ ପୂର୍ ଗନ୍ଧର୍ଵେଚ୍ଛଯା ଯଥା
ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତିର ବୃଦ୍ଧି-ହ୍ରାସର ଡୋଲାମାନତା ଦ୍ୱାରା, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକୁ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁଇଟି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ସହର ଦେଖାଯାଏ।
ନ କଶ୍ଚିଦ୍ ଵିଦ୍ଯତେ ଭେଦୋ ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯକଲନାତ୍ମକଃ । ବ୍ରହ୍ମଜୀଵମନୋମାଯାକର୍ତୃକର୍ମଜଗଦ୍ଦୃଶାମ୍
କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଦ୍ୱୈତ ଓ ଏକତା କେବଳ କଳ୍ପନା; ବ୍ରହ୍ମ, ଜୀବ, ମନ, ମାୟା, କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ ଓ ଜଗତର ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭାସ।
ଅପାରଵାନଵିସ୍ତାରସଂଵିତ୍ସଲିଲଵଲ୍ଗନୈଃ । ଚିଦେକାର୍ଣଵ ଏଵାଯଂ ସ୍ଵଯମ୍ ଆତ୍ମା ଵିଜୃମ୍ଭତେ
ଅସୀମ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଚେତନାର ଜଳର ଖେଳାଳି ଦ୍ୱାରା, ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା ନିଜେ ଚିତ୍ତର ସମୁଦ୍ରରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ଥୈର୍ଯଵଶାତ୍ ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵପ୍ରତିଭାସତଃ । ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ତଥା ଚିତ୍ତେ ଜଗତ୍ ସଦସଦାତ୍ମକମ୍
ଅସତ୍ୟ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ସତ୍ୟ ନିଜ ଅନୁଭବରୁ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସ୍ବପ୍ନ ଯେପରି, ମନରେ ଏହି ଜଗତ ଅଛି ଓ ନାହିଁ — ଦୁଇଟିର ଗୁଣ ରହିଛି।
ନ ସନ୍ ନାସନ୍ନ୍ ଅଯଂ ଜାତଶ୍ ଚେତସୋ ଜାଗତୋ ଭ୍ରମଃ । ଓଷଧୀସମଵାଯାନାମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲମ୍ ଇଵୋତ୍ଥିତମ୍
ଏହା ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ; ଏହା ଜାଗ୍ରତ ମନର ଭ୍ରମରୁ ଜନ୍ମିଛି, ଔଷଧି ମିଶିବାରୁ ଉପଜିଥିବା ମାୟା ପରି।
ଦୀର୍ଘସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତସ୍ ସଂସାରାଖ୍ଯୋ ମନୋଵଶାତ୍ । ଅସମ୍ଯଗ୍ଦର୍ଶନାତ୍ ସ୍ଥାଣାଵ୍ ଇଵ ପୁମ୍ପ୍ରତ୍ଯଯୋ ମୁଧା
ଦୀର୍ଘ ସ୍ବପ୍ନ ଯେତେବେଳେ ଅବଧି ପାଇଥାଏ, ମନର ଶକ୍ତିରେ ଏହାକୁ 'ସଂସାର' କୁହାଯାଏ। ଭୁଲ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏକ ଦୃଢ ଜିନିଷ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ରଖିବା ଅନର୍ଥକ — ଗଛର ଠୁଣ୍ଡିକୁ ଲୋକ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବିଥିବା ପରି।
ଅନାତ୍ମାଲୋକନାଚ୍ ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତତ୍ଵେନାନୁଶୋଚତି । ଵେତାଲକଲ୍ପନାଦ୍ ବାଲ ଇଵ ସଙ୍କଲ୍ପିତେ ଭଯେ
ଆତ୍ମାକୁ ଦେଖିନଥିବାରୁ, ମନ ନିଜକୁ ମନ ଭାବି ଦୁଃଖ ପାଏ। ଭୂତ ଭାବି ଡରିଥିବା ଶିଶୁ ପରି, ନିଜ ଭୟକୁ ଏହି ମନ ଏକାଉଁ ଉପଜାଇ ଭୟଭୀତ ହୁଏ।
ଅନାଖ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ଵରୂପସ୍ଯ ସର୍ଵାଂଶାତିଗତାତ୍ମନଃ । ଚେତ୍ଯୋନ୍ମୁଖତଯା ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଚିତ୍ତ୍ଵାଜ୍ ଜୀଵତ୍ଵକଲ୍ପନମ୍
ଅନାମ ଏବଂ ସବୁଠୁ ଉପରେ ଥିବା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ, ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ହେବାରୁ, ଚିତ୍ତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଚିତ୍ତରୁ 'ଜୀବନ' ଭାବନା ଆସେ।
ଜୀଵତ୍ଵାଦ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅହମ୍ଭାଵସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅହମ୍ଭାଵାଚ୍ ଚ ଚିତ୍ତତା । ଚିତ୍ତତ୍ଵାଦ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଦିତ୍ଵଂ ତତୋ ଦେହାଦିଵିଭ୍ରମଃ
'ଜୀବନ' ଭାବନାରୁ 'ମୁଁ' ଭାବ ଉପଜେ; 'ମୁଁ' ଭାବରୁ ଚିତ୍ତ ଆସେ; ଚିତ୍ତରୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପକରଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହିଠାରୁ ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭ୍ରମ ଆସେ।
ଦେହାଦିମୋହତସ୍ ସ୍ଵର୍ଗନରକୌ ମୋକ୍ଷବନ୍ଧନେ । ବୀଜାଙ୍କୁରଵଦ୍ ଆରମ୍ଭସ୍ ସଂରୂଢୋ ଦେହକର୍ମଣୋଃ
ଦେହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ୱିତୀୟ ଭ୍ରମରୁ ସ୍ୱର୍ଗ, ନରକ, ମୋକ୍ଷ ଓ ବନ୍ଧନ ଉପଜେ; ମାନେ ମାନେ ବିଜ ଓ ଅଙ୍କୁର ପରି, ଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ କର୍ମର ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
ଦ୍ଵୈତଂ ଯଥା ନାସ୍ତି ଚିଦାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵଯୋସ୍ ତଥୈଵ ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ନ ଜୀଵଚିତ୍ତଯୋଃ । ଯଥୈଵ ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ନ ଜୀଵଚିତ୍ତଯୋସ୍ ତଥୈଵ ଭେଦୋ ଽସ୍ତି ନ ଦେହକର୍ମଣୋଃ
ଯେପରି ଚେତନା ଓ ଆତ୍ମାର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ସେପରି ଜୀବ ଓ ଚିତ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଦେହ ଓ କର୍ମର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ।
କର୍ମୈଵ ଦେହୋ ନନୁ ଦେହ ଏଵ ଚିତ୍ତଂ ତଦ୍ ଏଵାହମ୍ ଇତୀଵ ଜୀଵଃ । ସ ଜୀଵ ଏଵେଶ୍ଵରଚିତ୍ ସ ଆତ୍ମା ସର୍ଵଂ ଶିଵାତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏକପଦୋତ୍ଥମ୍ ଏତତ୍
କର୍ମ ହେଉଛି ଦେହ, ଦେହ ହେଉଛି ଚିତ୍ତ; ଏହି ଚିତ୍ତ ହେଉଛି 'ମୁଁ' ଭାବ, ଏହି 'ମୁଁ' ଭାବରେ ଜୀବ ଅଛି। ଏହି ଜୀବକୁ ପ୍ରଭୁ ଗଢିଛନ୍ତି, ଏହି ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ; ସମସ୍ତ କିଛି ଶିବଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଏକ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଏଵମ୍ ଏକଂ ପରଂ ଵସ୍ତୁ ରାମାନାନାତ୍ଵମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ନାନାତ୍ଵମ୍ ଇଵ ସଂଯାତଂ ଦୀପାଦ୍ ଦୀପଶତଂ ଯଥା
ଏଭଳି, ରାମ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସତ୍ତା ଏକ, ତଥାପି ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଏକ ଦୀପରୁ ଶତଦୀପ ଜଳିବା ପରି ଅନେକ ଭାବକୁ ନେଇଥାଏ।
ଯଥାଭୂତମ୍ ଅସଦ୍ରୂପମ୍ ଆତ୍ମାନଂ ଯଦି ପଶ୍ଯତି । ଵିଚାର୍ଯ ଚେତସ୍ ତଦ୍ ଅହମ୍ଭାଵହୀନଂ ନ ଶୋଚତି
ଯଦି କେହି ଆତ୍ମାକୁ ତାହାର ସତ୍ୟ ରୂପରେ, ଅସତ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖିବେ, ଏବଂ ଚିତ୍ତରେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରିବେ, ତେବେ 'ମୁଁ' ଭାବ ନଥିଲେ ଦୁଃଖ ନଥାଏ।
ଚିତ୍ତମାତ୍ରଂ ନରସ୍ ତସ୍ମିନ୍ ଶାନ୍ତେ ଶାନ୍ତମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ଉପାନଦ୍ରୂଢପାଦସ୍ଯ ନନୁ ଚର୍ମାଵୃତୈଵ ଭୂଃ
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ମନ ଶାନ୍ତ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ; ଯେପରି ଚରଣ ଚର୍ମରେ ଢାକା ଥିଲେ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟ ଚର୍ମରେ ଢାକା ଲାଗେ।
ପତ୍ତ୍ରମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ନାନ୍ଯତ୍ କଦଲ୍ଯା ଵିଦ୍ଯତେ ଯଥା । ଭ୍ରମମାତ୍ରାଦ୍ ଋତେ ନାନ୍ଯଜ୍ ଜଗତାଂ ଵିଦ୍ଯତେ ତଥା
ଯେପରି କଦଳୀ ଗଛରେ ପତ୍ର ଛଡ଼ା କିଛି ନାହିଁ, ସେହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଭ୍ରମ ଛଡ଼ା କିଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଜାଯତେ ବାଲତାମ୍ ଏତି ଯୌଵନଂ ଵାର୍ଧକଂ ତଥା । ମୃତିଂ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଚ ନରକଂ ଭ୍ରମାଚ୍ ଚେତୋ ହି ନୃତ୍ଯତି
ଭ୍ରମରେ ମନ ନାଚେ, ଏହି ଭ୍ରମରୁ ଶିଶୁବୟସ, ଯୁବାବୟସ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଵିଚିତ୍ରବୁଦ୍ବୁଦୋଲ୍ଲାସେ ସ୍ଵାତ୍ମନୋ ଽଵ୍ଯତିରେକିଣି । ଯଥା ସୁରାଯାସ୍ ସାମର୍ଥ୍ଯଂ ତଥା ଚିତ୍ତସ୍ଯ ସଂସୃତୌ
ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଆତ୍ମାରେ ବିଭିନ୍ନ ବୁଦ୍ବୁଦର ଖେଳ ହେଉଛି, ଯେପରି ମଦର ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେହିପରି ଚିତ୍ତର ଶକ୍ତି ସଂସାରରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ।
ଯଥା ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ଶଶାଙ୍କାଦୌ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷି ମଲାବିଲମ୍ । ଚିଚ୍ ଚେତନକଲାକ୍ରାନ୍ତା ତଥୈଵ ପରମାତ୍ମନି
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦୋଷରେ ଦୁଇଟି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଚେତନା ଜାଗୃତିରେ ପରମାତ୍ମାରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଥା ମଦଵଶାଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତାନ୍ କ୍ଷୀଵଃ ପଶ୍ଯତି ପାଦପାନ୍ । ତଥା ଚେତନଵିକ୍ଷୁବ୍ଧା ସଂସାରାଂଶ୍ ଚିତ୍ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ଯେପରି ମଦର ପ୍ରଭାବରେ ମତାଳ ଲୋକ ଥକି ଗଛଗୁଡିକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦେଖେ, ସେହିପରି ଚେତନା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ସଂସାରର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖିବାକୁ ଲାଗେ।
ଯଥା ଲୀଲାଭ୍ରମାଦ୍ ବାଲଃ କୁମ୍ଭକୃଚ୍ଚକ୍ରଵଜ୍ ଜଗତ୍ । ଭ୍ରାନ୍ତଂ ପଶ୍ଯତି ଚିତ୍ତ୍ଵାତ୍ ତୁ ଚିଦ୍ ଵୈ ଦୃଶ୍ଯଂ ତଥୈଵ ହି
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଖେଳ କରିବା ସମୟରେ ଭ୍ରମରେ କୁମ୍ଭକାର ଚକା ଭଳି ସଂସାରକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦେଖେ, ସେହିପରି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଦୃଶ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦା ଚିଚ୍ ଚେତତି ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ତଦା ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଵିଭ୍ରମଃ । ଯଦା ନ ଚେତତି ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ତଦା ଦ୍ଵୈତୈକ୍ଯଯୋଃ କ୍ଷଯଃ
ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦ୍ୱିତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ସେତେବେଳେ ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତାର ଭ୍ରମ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଦ୍ୱିତ୍ୱକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଭିନ୍ନତା ଓ ଏକତା ଦୁଇଁଟି ଶେଷ ହୁଏ।