ପଦଂ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଲଙ୍ଘ୍ଯେ ଽପି ତୃପ୍ତାପି ଫଲମ୍ ଈହତେ । ଚିରଂ ତିଷ୍ଠତି ନୈକତ୍ର ତୃଷ୍ଣାଚପଲମର୍କଟୀ
ତୃପ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେଠି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ଫଳ ଆଶା କରିଥାଏ। ଏଇ ତୃଷ୍ଣାର ଚଞ୍ଚଳ ମାକଡ଼ି ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଠାରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ଇଦଂ କୃତ୍ଵେଦମ୍ ଆଯାତି ସର୍ଵମ୍ ଏଵାସମଞ୍ଜସମ୍ । ଅନାରତଂ ଚ ଯତତେ ତୃଷ୍ଣା ଚେଷ୍ଟେଵ ଦୈଵିକୀ
ଏକ କାମ କରି ସେ ଆଉ ଏକ କାମକୁ ଚାଲିଯାଏ; ସବୁ କିଛି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ତୃଷ୍ଣା ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ମନେ ହୁଏ କିଛି ଦେବତା ଶକ୍ତି ଦେଇଛନ୍ତି।
କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାତି ପାତାଲଂ କ୍ଷଣଂ ଯାତି ନଭସ୍ତଲମ୍ । କ୍ଷଣଂ ଭ୍ରମତି ଦିକ୍କୁଞ୍ଜେ ତୃଷ୍ଣାହୃତ୍ପଦ୍ମଷଟ୍ପଦୀ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତଳକୁ ଯାଏ, ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶକୁ ଚଢ଼ିଯାଏ; ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦିଗ୍ବିଭିନ୍ନ କୁଞ୍ଜରେ ଘୁରିଘୁରି ଫେରେ—ହୃଦୟର ପଦ୍ମକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିବା ତୃଷ୍ଣାର ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି।
ସର୍ଵସଂସାରଦୋଷାଣାଂ ତୃଷ୍ଣୈକା ଦୀର୍ଘଦୁଃଖଦା । ଅନ୍ତଃପୁରସ୍ଥମ୍ ଅପି ଯା ଯୋଜଯତ୍ଯ୍ ଅତିସଙ୍କଟେ
ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ଦୋଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ତୃଷ୍ଣା ଏକା ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ରାଜପ୍ରାସାଦ ଭିତରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ପରଂ ଜାଡ୍ଯଂ ପରମାଲୋକରୋଧିନୀ । ମୋହନୀହାରଗହନା ତୃଷ୍ଣାଜଲଦମାଲିକା
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ମନକୁ ଗଭୀର ଜଡତା ଦେଇଥାଏ, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବରୋଧ କରେ; ମୋହର କୁହୁଡ଼ିରେ ଘନ ମେଘମାଳା ପରି ତୃଷ୍ଣା ରହିଛି।
ସର୍ଵେଷାଂ ଜନ୍ତୁଜାଲାନାଂ ସଂସାରଵ୍ଯଵହାରିଣାମ୍ । ପରିପ୍ରୋତମନୋମାଲାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ବନ୍ଧନରଜ୍ଜଵଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ମନର ମଳକୁ ଯୋଡ଼ିଥିବା ସୂତା ହେଉଛି ତୃଷ୍ଣା—ଏହା ହେଉଛି ବନ୍ଧନର ରସି।
ଵିଚିତ୍ରଵର୍ଣା ଵିଗୁଣା ଦୀର୍ଘା ମଲିନସଂସ୍ଥିତିଃ । ଶୂନ୍ଯା ଶୂନ୍ଯାସ୍ପଦା ତୃଷ୍ଣା ଶକ୍ରକାର୍ମୁକଧର୍ମିଣୀ
ତୃଷ୍ଣା ଅନେକ ପ୍ରକାର ରଙ୍ଗର, ଗୁଣହୀନ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ବସିଥାଏ; ଏହା ଖାଲି, ଖାଲିପଣାରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା, ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଇନ୍ଦ୍ରର ଧନୁଷ ଭଳି ଅସ୍ଥିର।
ଅଶନିର୍ ଗୁଣସସ୍ଯାନାଂ ଫଲିତା ଶରଦ୍ ଆପଦେ । ହିମଂ ସମ୍ପତ୍ସରୋଜିନ୍ଯାସ୍ ତମସାଂ ଦୀର୍ଘଯାମିନୀ
ଏହା ଗୁଣର ଫସଲ ପାଇଁ ବଜ୍ର, ଶରତ୍କାଳର ଅପଦରେ ପକେ; ଏହା ସମୃଦ୍ଧିର ପଦ୍ମପାଇଁ ହିମ, ଅନ୍ଧକାର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ରାତି।
ସଂସାରନାଟକନଟୀ କାଯାଲଯଵିହଙ୍ଗମୀ । ମାନସାରଣ୍ଯହରିଣୀ ସ୍ମରସଙ୍ଗୀତଵଲ୍ଲକୀ
ସଂସାରର ନାଟକର ନାଟି, ଶରୀର ରୂପୀ ପିଞ୍ଜରର ପକ୍ଷୀ, ମନର ଅରଣ୍ୟର ହରିଣୀ, ପ୍ରେମର ସଙ୍ଗୀତର ବିଣା ହେଉଛି ସେ।
ଵ୍ଯଵହାରାବ୍ଧିଲହରୀ ମୋହମାତଙ୍ଗଶୃଙ୍ଖଲା । ମାର୍ଗନ୍ଯଗ୍ରୋଧସୁଭଗା ଦୁଃଖକୈରଵଚନ୍ଦ୍ରିକା
କାର୍ଯ୍ୟର ସାଗରର ତରଙ୍ଗ, ମୋହର ହାତୀର ଶୃଙ୍ଖଳା, ପଥର କଢ଼ିଆ ବଟବୃକ୍ଷ, ଦୁଃଖର କୈରବ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ହେଉଛି ସେ।
ଜରାମରଣଦୁଃଖାନାମ୍ ଏକା ରତ୍ନସମୁଦ୍ଗିକା । ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିଲାସାନାଂ ନିତ୍ଯମତ୍ତା ଵିଲାସିନୀ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖର ସମସ୍ତ ରତ୍ନପେଟି ଏକା ସେ; ସେ ସଦା ମତ୍ତ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିବା ଖେଳୁଆ।
କ୍ଷଣମ୍ ଆଲୋକଵିମଲା ସାନ୍ଧକାରଲଵା କ୍ଷଣମ୍ । ଵ୍ଯୋମଵୀଥୀସମା ତୃଷ୍ଣା ନୀହାରଗହନା କ୍ଷଣମ୍
କେବେ କେବେ ସେ ଶୁଭ୍ର ଓ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ଅନ୍ଧକାରର ଛାୟା ହୁଏ; ତୃଷ୍ଣା ଆକାଶର ପଥ ଭଳି, କେବେ କେବେ ଘନ କୁହୁଡି ଭଳି ହୁଏ।
ଗଚ୍ଛତୂପଶମଂ ତୃଷ୍ଣା କାର୍ଯଵ୍ଯାଯାମଶାନ୍ତଯେ । ତମୀ ଘନତମଃକୃଷ୍ଣା ଯଥା ରକ୍ଷୋନିଵୃତ୍ତଯେ
ଶାନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ହଟାଇବା ପାଇଁ ତୃଷ୍ଣା ଚାଲିଯାଉ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଏମିତି କଳା, ଯେପରି ଘନ ଅନ୍ଧାର ରାକ୍ଷସମାନେ ହଟିଯିବା ପାଇଁ।
ତାଵନ୍ ମୁହ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଲୋକୋ ମୂକୋ ଵିଲୁଲିତାଶଯଃ । ଯାଵଦ୍ ଏଵାନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାଵିଷଵିଷୂଚିକାମ୍
ଏହି ସଂସାର ଯେତେବେଳେ ପ୍ରୟୋଜନ ଲାଗି ତୃଷ୍ଣା ରୂପୀ ବିଷ ଦେଖିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମିତ, ନିର୍ବାକ୍, ଏବଂ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥାଏ।
ଲୋକୋ ଽଯମ୍ ଅଖିଲଂ ଦୁଃଖଂ ଚିନ୍ତଯୋଜ୍ଝିତ ଉଜ୍ଝତି । ଚିନ୍ତାଵିଷୂଚିକାମନ୍ତ୍ରଶ୍ ଚିନ୍ତାତ୍ଯାଗୋ ହି କଥ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଚିନ୍ତା ଛାଡିଲେ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦିଏ। ଚିନ୍ତା ରୂପୀ ବିଷ ର ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡିଦେବା।
ତୃଣପାଷାଣକାଷ୍ଠାଦି ସର୍ଵମ୍ ଆମିଷଶଙ୍କଯା । ଆଦଧାନା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୃଷ୍ଣା ମତ୍ସ୍ଯୀ ହ୍ରଦେ ଯଥା
ତୃଷ୍ଣା ଲାଭ ଆଶାରେ ଘାସ, ପଥର, କାଠି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁକୁ ସନ୍ଦେହରେ ଧରିଥାଏ, ଏହା ହୃଦୟ ଭିତରେ ପୋକା ମାଛ ଭଳି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।
ରୋଗାର୍ତିରଙ୍ଗଗା ତୃଷ୍ଣା ଗମ୍ଭୀରମ୍ ଅପି ମାନଵମ୍ । ଉତ୍ତାନତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସୂର୍ଯାଂଶଵ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ତୃଷ୍ଣା ରୋଗ ଭଳି ଶରୀରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଗଭୀର ମନୁଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଅସ୍ତିର କରିଦିଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଅମ୍ବୁଜକୁ ଖୋଲିଦିଏ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯା ଗ୍ରନ୍ଥିମତ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘସ୍ଵାଙ୍କୁରକଣ୍ଟକାଃ । ମୁକ୍ତାମଣିଶ୍ରିଯୋ ନିତ୍ଯଂ ତୃଷ୍ଣା ଵେଣୁଲତା ଇଵ
ତୃଷ୍ଣା ବାଁସ ଲତା ଭଳି, ଭିତରେ ଖାଲି, ଗଠି ଗଠି, ଲମ୍ବା, ଅଙ୍କୁର ଓ କାଂଟା ଥିବା, ବାହାରେ ମୁକ୍ତା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅହୋ ବତ ମହଚ୍ ଚିତ୍ରଂ ତୃଷ୍ଣାମ୍ ଅପି ମହାଧିଯଃ । ଦୁଶ୍ଛେଦ୍ଯାମ୍ ଅପି କୃନ୍ତନ୍ତି ଵିଵେକେନାମଲାସିନା
ହାଏ, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଯେ, ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରଣାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି କଠିନ ତୃଷ୍ଣାକୁ ନିର୍ମଳ ବିବେକର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟିପାରନ୍ତି।
ନାସିଧାରା ନ ଵଜ୍ରାଗ୍ନିର୍ ନ ତପ୍ତାଯଃକଣାର୍ଚିଷଃ । ତଥା ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଯଥା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତୃଷ୍ଣେଯଂ ହୃଦି ସଂସ୍ଥିତା
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ତଳୱାରର ଧାର, ବଜ୍ର, କିମ୍ବା ତାପିତ ଲୋହାର ଚିଙ୍ଗାରି ଯେତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନୁହେଁ, ଯେତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏହି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ତୃଷ୍ଣା।
କଜ୍ଜଲାସିତତୀକ୍ଷ୍ଣାଗ୍ରାସ୍ ସ୍ନେହଦୀର୍ଘଦଶାପରାଃ । ପ୍ରକାଶା ଦାହଦସ୍ପର୍ଶାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ଦୀପଶିଖା ଇଵ
ତୃଷ୍ଣା ଏକ ଦୀପର ଶିଖା ପରି—ତାହାର ଶିର ଧୂଆଁରେ କଳା, ଦେହ ତେଲରେ ଲମ୍ବା, ଚମକୁଛି, ଏବଂ ତାହାର ସ୍ପର୍ଶ ଜଳାଇଦିଏ।
ଅପି ମେରୂପମଂ ପ୍ରାଜ୍ଞମ୍ ଅପି ଶୂରମ୍ ଅପି ସ୍ଥିରମ୍ । ତୃଣୀକରୋତି ତୃଷ୍ଣୈକା ନିମେଷେଣ ନରୋତ୍ତମମ୍
ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବୀର କିମ୍ବା ସବୁଠୁ ଦୃଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ—ଏକମାତ୍ର ତୃଷ୍ଣା ତାଙ୍କୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୃଣ ସମାନ କରିଦିଏ।
ଵିସ୍ତୀର୍ଣଗହନା ଭୀମା ଘନଜାଲରଜୋମଯୀ । ସାନ୍ଧକାରୋଗ୍ରନୀହାରା ତୃଷ୍ଣା ଵିନ୍ଧ୍ଯମହାଟଵୀ
ତୃଷ୍ଣା ଏକ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ପରି—ବିସ୍ତୃତ, ଘନ, ଭୟଙ୍କର, ମେଘ ଓ ଧୂଳିର ଗଠନ, ଘନ ଅନ୍ଧାର ଓ ଭୟଙ୍କର କୁହୁଡିରେ ଭରିଥିବା।
ଏକୈଵ ସର୍ଵଭୁଵନାନ୍ତରଲବ୍ଧଲକ୍ଷ୍ଯା ଦୁର୍ଲକ୍ଷତାମ୍ ଉପଗତେଵ ପୁରସ୍ସ୍ଥିତୈଵ । ତୃଷ୍ଣା ସ୍ଥିତା ଜଗତି ଚଞ୍ଚଲଵୀଚିମାଲେ କ୍ଷୀରାର୍ଣଵାମ୍ବୁପଟଲେ ମଧୁରେଵ ଶକ୍ତିଃ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଏକା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ଏହା ଦୁନିଆରେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଖୀରସାଗରର ତଳେ ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗମାଳା ପରି, ମଧୁର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଆର୍ଦ୍ରାନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ରୀଗହନୋ ଵିକାରୀ ପରିତାପଵାନ୍ । ଦେହସ୍ ସ୍ଫୁରତି ସଂସାରେ ସୋ ଽପି ଦୁଃଖାଯ କେଵଲମ୍
ଏହି ଶରୀରଟି ଭିତରେ ଆର୍ଦ୍ର, ଗଠନରେ ଜଟିଳ, ସବୁବେଳେ ବଦଳାଏ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଂସାରରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲେ, ଏବଂ ଏହା କେବଳ ଦୁଃଖର ହେତୁ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଅଜ୍ଞୋ ଽପି ତଜ୍ଜ୍ଞସଦୃଶୋ ଵଲିତାତ୍ମଚମତ୍କୃତିଃ । ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଭଵ୍ଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯୋ ମେ ନ ଜଡୋ ନାପି ଚେତନଃ
ଏହି ଶରୀର ଅଜ୍ଞ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ପରି ଦେଖାଏ, ନିଜର ଅସଲ ମନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଦେଖାଇ ଭ୍ରମ କରାଏ; ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୋତେ କେବେ ଉତ୍ତମ କେବେ ଅଧମ ଲାଗେ, ଏହା ନ ମୂଢ଼, ନ ଜାଗ୍ରତ, ମଧ୍ୟପଥରେ ଅଛି।
ଜଡାଜଡଦୃଶୋର୍ ମଧ୍ଯେ ଦୋଲାଯିତଦୁରାଶଯଃ । ନ ଵିଵେକୀ ନ ମୂଢାତ୍ମା ମୋହମ୍ ଏଵ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି
ଏହା ଜଡ଼ ଓ ଅଜଡ଼ ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳାୟମାନ, ଅସ୍ଥିର ଆଶା ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ଆଶା ରହିଛି; ଏହା ନ ବୁଝିବା ନ ବୁଝିନଥିବା, କେବଳ ଭ୍ରମକୁ ଦେଉଛି।
ସ୍ତୋକେନାନନ୍ଦମ୍ ଆଯାତି ସ୍ତୋକେନାଯାତି ଖେଦିତାମ୍ । ନାସ୍ତି ଦେହସମଶ୍ ଶୋଚ୍ଯୋ ନୀଚୋ ଗୁଣବହିଷ୍କୃତଃ
ଏହା କେବେ କେବେ ଅଳ୍ପ ସୁଖ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ; ଶରୀର ପରି ଦୟନୀୟ କିଛି ନାହିଁ—ଏହା ନିମ୍ନ ଏବଂ ଗୁଣରହିତ।
ଆଗମାପାଯିନା ନିତ୍ଯଂ ଦନ୍ତକେସରଶାଲିନା । ଵିକାସିସ୍ମିତପୁଷ୍ପେଣ ପ୍ରତିକ୍ଷଣମ୍ ଅଲଙ୍କୃତଃ
ଏହା ସବୁବେଳେ ଆସିଯିବା ଓ ଯାଉଥିବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ଦାନ୍ତ ଓ କେଶ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ମୁହଁର ଫୁଲ ମାନେ ଖିଲି ହସ ଦେଇ ପ୍ରତିମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶୁଭା ପାଏ।
ଭୁଜଶାଖୌଘନମିତୋ ଦ୍ଵିଜାନୁସ୍ତମ୍ଭସୁସ୍ଥିତଃ । ଲୋଚନାଲିଵପାକ୍ରାନ୍ତଶ୍ ଶିରଃପୀଠବୃହତ୍ଫଲଃ
ଏହାର ବାହୁ ଗଛର ଶାଖା ପରି, ହାଡ଼ର ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ଧରିଥିବା, ମୁଣ୍ଡ ଗଳାର ଆସନରେ ବଡ଼ ଫଳ ପରି ରହିଛି, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଝୁଣ୍ଡ ପରି ଦେଖାଏ।