ଅନଯା ପୌରୁଷୀ ସତ୍ତା ସତ୍ତାସ୍ଯାଃ ପୌରୁଷେଣ ଚ । ଲକ୍ଷ୍ଯେତେ ଭଵନଂ ଯାତେ ଦ୍ଵେ ଏକାତ୍ମତଯେତି ହି
ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାନବର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଏହି ଶକ୍ତିର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୁହିଁ ଶେଷ ହୁଏ, ସେମାନେ ଏକ ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଜଣାଯାନ୍ତି।
ନରେଣ ପୌରୁଷେଣୈଵ କାର୍ଯେ ସତ୍ତାତ୍ମିକେ ଉଭେ । ଈଦୃଶ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ନିଯତିର୍ ଏଵଂ ନିଯତିପୌରୁଷମ୍
ମାନବ ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁ ଏକ ମନ୍ଦିରର ଭଳି ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିପରି ଭାବରେ ନିୟତି ଓ ପ୍ରୟାସ ଦୁହିଁ ଏକ ଭଳି ଅଛି।
ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯୋ ଽହଂ ତ୍ଵଯା ରାମ ଦୈଵପୌରୁଷନିର୍ଣଯମ୍ । ମଦୁକ୍ତଂ ପୌରୁଷଂ ପାଲ୍ଯଂ ତ୍ଵଯେତି ନିଯତିସ୍ ସ୍ଥିତା
ହେ ରାମ, ତୁମେ ମୋତେ ନିୟତି ଓ ପ୍ରୟାସର ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ ପଚାରିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଯେ ପ୍ରୟାସ କଥା କହିଛି, ତୁମେ ସେହି ପ୍ରୟାସକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର—ଏହି ହେଉଛି ନିୟତିର ନିୟମ।
ଭୋଜଯିଷ୍ଯତି ମାଂ ଦୈଵମ୍ ଇତି ଦୈଵପରାଯଣଃ । ଯତ୍ ତିଷ୍ଠତ୍ଯ୍ ଅକ୍ରିଯୋ ମୌନଂ ନିଯତେର୍ ଏଷ ନିଶ୍ଚଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଭାଗ୍ୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, 'ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ଖାଇବାକୁ ଦେବ' ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ କିଛି କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ ଚୁପ୍ଚାପ ରୁହନ୍ତି; ଏହିଠାରେ ଭାଗ୍ୟର ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ନୀତି।
ପୌରୁଷେଣ ସମାହୃତ୍ଯ ଭୋଗାନ୍ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନରଶ୍ ଚ ଯତ୍ । ରାଜ୍ଯାଦୀନ୍ ମୋକ୍ଷପର୍ଯନ୍ତାନ୍ ନିଯତେର୍ ଏଷ ନିଶ୍ଚଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଚେଷ୍ଟାରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି—ରାଜ୍ୟ ଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ—ଏହା ମଧ୍ୟ ଭାଗ୍ୟର ଏହି ନିଶ୍ଚିତ ନୀତି।
ମୁକ୍ତିର୍ ଭଵତି ସଂସାରାନ୍ ନ କଲ୍ପନିଚଯୈର୍ ଅପି । ଭ୍ରମତାଂ ଯଚ୍ ଛରୀରୌଘୈର୍ ନିଯତେର୍ ଏଷ ନିଶ୍ଚଯଃ
କଳ୍ପନା କରିଥିବା ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସଂସାରରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଦେହ ନେଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଭାଗ୍ୟର ନିଶ୍ଚିତ ନୀତି।
ନାସ୍ଯା ବୁଦ୍ଧିର୍ ନ କର୍ମାଣି ନ ଵିକାରାଦି ନାକୃତିଃ । କେଵଲଂ ତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଆକଲ୍ପଂ ସ୍ଥିତ୍ଯା ଭାଵ୍ଯମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍
ଏହାର କୌଣସି ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, କୌଣସି ପରିବର୍ତ୍ତନ କିମ୍ବା ଆକୃତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଏହି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରେ ଏହା ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛି।
ଅଵଶ୍ଯଂ ଭଵିତା ହ୍ଯ୍ ଏଵମ୍ ଇଦମ୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ । ନ ଶକ୍ଯତେ ଲଙ୍ଘଯିତୁମ୍ ଅପି ରୁଦ୍ରାଦିବୁଦ୍ଧିଭିଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥା—‘ଏହିପରି ହେବ ନିଶ୍ଚିତ’—ଏହାକୁ ରୁଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ପୌରୁଷମ୍ ନ ପରିତ୍ଯାଜ୍ଯମ୍ ଏନାମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଧୀମତା । ପୌରୁଷେଣୈଵ ରୂପେଣ ନିଯତିର୍ ହି ନିଯାମିକା
ଚେଷ୍ଟା କେବେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଏହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, କାରଣ ଭାଗ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ।
ଅପୌରୁଷଂ ହି ନିଯତିଃ ପୌରୁଷଂ ସୈଵ ସର୍ଗଗା । ନିଷ୍ଫଲାପୌରୁଷାକାରା ସଫଲା ପୌରୁଷାତ୍ମିକା
ଭାଗ୍ୟ ହେଉଛି ଚେଷ୍ଟା ନଥିବା ଅବସ୍ଥା, କିନ୍ତୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହା ଚେଷ୍ଟା ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ; ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ି ଥିବା ଭାଗ୍ୟ ଅଫଳ, ଚେଷ୍ଟା ଥିଲେ ଭାଗ୍ୟ ଫଳଦାୟକ।
ନିଯତ୍ଯା ମୂକତାହେତୁନିଷ୍ପୌରୁଷତଯାକ୍ରିଯଃ । ଯସ୍ ତିଷ୍ଠତି ପ୍ରାଣମରୁତ୍ସ୍ପନ୍ଦସ୍ ତସ୍ଯ କ୍ଵ ଗଚ୍ଛତି
ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୌନ ଓ ଚେଷ୍ଟା ନଥିବାରୁ କୌଣସି କାମ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ପ୍ରାଣର ଚଳନ କେଉଁଠି ଯାଏ?
ଅଥ ପ୍ରାଣକ୍ରିଯାରୋଧମ୍ ଅପି କୃତ୍ଵା ଵିରାମଦମ୍ । ଯଦି ତିଷ୍ଠତି ତତ୍ ସାଧୁର୍ ମୁକ୍ତ ଏଵ କିମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯଦି କେହି ଜୀବନଶକ୍ତିର କ୍ରିୟାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିପାରେ, ତାହା ବହୁତ ଉତ୍ତମ। ଏପରି ମୁକ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଉ କଣ କୁହିବାକୁ ଅଛି?
ପୌରୁଷୈକାତ୍ମତା ଶ୍ରେଯୋ ମୋକ୍ଷୋ ଽତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଅକର୍ମତା । ଆଭ୍ଯାଂ ତୁ ଶବଲଃ ପକ୍ଷୋ ଦୁଃଖାଯୈଵ ମହାତ୍ମନାମ୍
ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଉଛି ଚେଷ୍ଟା ଓ ଆତ୍ମାର ଏକତା; ମୋକ୍ଷ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାମହୀନତା। ଏହି ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିଲେ, ମହାପୁରୁଷମାନେ କେବଳ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବନ୍ତି।
ନିଯତିର୍ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ଵାଭା ତସ୍ଯାଂ ଚେତ୍ ପରିଣମ୍ଯତେ । ନୂନଂ ପରମଶୁଦ୍ଧାଯାଂ ତତ୍ ପ୍ରାପ୍ତୈଵ ପରା ଗତିଃ
ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ତ୍ୱରେ ପରିଣତି ହୁଏ, ତେବେ ସେଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ରତାରେ ସର୍ବାଧିକ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଏତୈର୍ ନିଯତ୍ଯାଦିମହାଵିଲାସୈର୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵ ଵିସ୍ଫୂର୍ଜତି ସର୍ଵଗାତ୍ମ । ତୃଣାଦିଵଲ୍ଲୀତରୁଗୁଲ୍ମଜାଲୈସ୍ ସତ୍ତେଵ ତୋଯସ୍ଯ ଧରାନ୍ତରସ୍ଥା
ଏହି ଭାଗ୍ୟାଦି ବଡ଼ କ୍ରୀଡ଼ାମାନେ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବେ ବ୍ରହ୍ମା ଏକାକି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ; ଯେପରି ଜଳ ତୃଣ, ଲତା, ଗଛ, ଜାଡ଼ି ଭିତରେ ଥାଇ ଭୂମିକୁ ବ୍ୟାପି ରହିଛି।
ସର୍ଵଶକ୍ତେର୍ ହି ଯା ଯୈଵ ଯଥୋଦେତି ତଥୈଵ ସା । ତଦା ସ୍ଵଶକ୍ତିର୍ ନାନାଭାରୂପିଣୀ ସା ସ୍ଵଭାଵତଃ
ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଯେଭଳି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେହି ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି, ପ୍ରକୃତିକ୍ରମେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ।
ଯୋ ଽଯଂ ସର୍ଵଗତୋ ଦେଵଃ ପରମାତ୍ମା ମହେଶ୍ଵରଃ । ସ୍ଵଚ୍ଛସ୍ ସ୍ଵାନୁଭଵାନନ୍ଦରୂପୋ ଽନ୍ତାଦିଵିଵର୍ଜିତଃ
ଏହି ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବା ଦେବ, ପରମାତ୍ମା, ମହେଶ୍ୱର, ସ୍ୱଚ୍ଛ, ନିଜ ଅନୁଭୂତିର ଆନନ୍ଦର ରୂପ ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନଥିବା।
ଏତସ୍ମାତ୍ ପରମାନନ୍ଦାଚ୍ ଛୁଦ୍ଧଚିନ୍ମାତ୍ରରୂପିଣଃ । ଜୀଵସ୍ ସଞ୍ଜାଯତେ ପୂର୍ଵଂ ସ ଚିତ୍ତଂ ତତ୍ ତତୋ ଜଗତ୍
ଏହି ପରମ ଆନନ୍ଦରୁ, ଯାହା ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ମାତ୍ର, ପ୍ରଥମେ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ତାହାରୁ ଚିତ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଏବଂ ତାହାପରେ ସଂସାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ସ୍ଵାନୁଭୂତିପ୍ରମାଣେ ଽସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣି ବୃଂହିତେ । କଥଂ ସତ୍ତାମ୍ ଅଵାପ୍ନୋତି ଜୀଵକୋ ଦ୍ଵୈତଵର୍ଜିତେ
ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଜୀବ କିପରି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିପାରିବ?
ଅସଦାଭାସମ୍ ଅଧ୍ଯାତ୍ମ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତୀହ ପ୍ରବୃଂହିତମ୍ । ବୃଂହଚ୍ଚିଦ୍ଭୈରଵଵପୁର୍ ଆନନ୍ଦାଭିଧମ୍ ଅଵ୍ଯଯମ୍
ଏହି ଆତ୍ମାରେ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ବଡ଼ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛି—ଏହା ଚେତନାମୟ ଭୈରବ ରୂପ, ଯାହାକୁ ଅବିନାଶୀ ଆନନ୍ଦ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ଯତ୍ ସମମ୍ ଆପୂର୍ଣଂ ଶୁଦ୍ଧଂ ସତ୍ତ୍ଵମ୍ ଅଚିହ୍ନିତମ୍ । ତଦ୍ଵିଦାମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯଂ ତଚ୍ ଛାନ୍ତଂ ପରମଂ ପଦମ୍
ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ସମ, ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଚିହ୍ନହୀନ; ଏହି ସ୍ଥିତିକୁ ଜଣା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ଶାନ୍ତ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦ।
ତସ୍ଯୈଵୋଦ୍ଯନ୍ ମହାଶାନ୍ତି ଯତ୍ ସତ୍ତ୍ଵଂ ସଂଵିଦାତ୍ମକମ୍ । ସ୍ଵଭାଵାତ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ତତ୍ ତଜ୍ ଜୀଵଶବ୍ଦେନ କଥ୍ଯତେ
ଏହିଠାରୁ ମହାଶାନ୍ତି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ। ଏହାର ସ୍ୱାଭାବିକ କମ୍ପନକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତତ୍ରେମାଃ ପରମାଦର୍ଶେ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଅନୁଭଵାତ୍ମିକାଃ । ଅସତ୍ଯାଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବନ୍ତି ଜଗଜ୍ଜାଲପରମ୍ପରାଃ
ଏହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନାର ଆଇନାରେ, ଯାହା ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱରୂପ, ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତର ଶୃଙ୍ଖଳା ଆଲୋକିତ ହୁଏ।
ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସ୍ଫୁରଣଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯଦ୍ ଅଵାତାମ୍ବୁଧେର୍ ଇଵ । ଦୀପସ୍ଯ ଵାପ୍ଯ୍ ଅଵାତସ୍ଯ ତଜ୍ ଜୀଵଂ ଵିଦ୍ଧି ରାଘଵ
ହେ ରାଘବ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଯେଉଁ ସାନ୍ନା ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ନିରବ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର କିମ୍ବା ପବନ ନଥିବା ଦୀପର ଆଲୋକ, ସେଇ ଆଲୋକକୁ ତୁମେ ଜୀବ ବୋଲି ଜାଣ।
ଶାନ୍ତତ୍ଵାପଗମେ ଽଚ୍ଛସ୍ଯ ମନାକ୍ସଂଵେଦନାତ୍ମକମ୍ । ସ୍ଵାଭାଵିକଂ ଯତ୍ ସ୍ଫୁରଣଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନସ୍ ସୋ ଽଙ୍ଗ ଜୀଵକଃ
ଯେତେବେଳେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶାନ୍ତି ଅପସାରିଯାଏ, ମନ ଓ ଅନୁଭୂତିର ସ୍ୱାଭାବିକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେଖାଯାଏ, ହେ ପ୍ରିୟ, ସେଇ ଚେତନାର ଆକାଶର ଜୀବ।
ଯଥା ଵାତସ୍ଯ ଚଲନଂ କୃଶାଣୋର୍ ଉଷ୍ଣତା ଯଥା । ଶୀତତା ଵା ତୁଷାରସ୍ଯ ତଥା ଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ଯେପରି ପବନର ଗତି, ଅଗ୍ନିର ତାପ, ବରଫର ଶୀତଳତା ଅଛି, ସେପରି ଆତ୍ମାର ଜୀବତ୍ୱ ଅଛି।
ଚିଦ୍ରୂପସ୍ଯାତ୍ମତତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ସ୍ଵଭାଵଵଶତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ମନାକ୍ସଂଵେଦନଂ ପୂର୍ଵଂ ଯତ୍ ତଜ୍ ଜୀଵ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଯାହାର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ଚେତନା, ସେଇ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବରେ ପ୍ରଥମେ ମନ ଓ ଅନୁଭୂତି ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ; ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଦ୍ ଏଵ ଘନସଂଵିତ୍ତି ଯାତ୍ଯ୍ ଅହନ୍ତାମ୍ ଅନୁକ୍ରମାତ୍ । ଵହ୍ନ୍ଯଣୁସ୍ ସ୍ଵେନ୍ଧନାଧିକ୍ଯାତ୍ ସ୍ଵାଂ ପ୍ରକାଶକତାମ୍ ଇଵ
ସେଇ ଗାଢ଼ ଜ୍ଞାନ ଦୀରେ-ଦୀରେ 'ମୁଁ' ବୋଧକୁ ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନିର ତିନିକି ଅଧିକ ଜଳାଣା ପାଇଲେ ନିଜ ଆଲୋକ ଦେବାର ସ୍ୱଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଯଥାସ୍ଯ ତାରକାସର୍ଗେ ଵ୍ଯୋମ୍ନସ୍ ସ୍ଫୁରତି ନୀଲିମା । ଶୂନ୍ଯସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଜୀଵସ୍ଯ ତଥାହମ୍ଭାଵଭାଵନା
ଯେପରି ତାରା ତିଆରି ହେବାବେଳେ ଆକାଶରେ ନୀଳାବର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଜୀବରେ 'ମୁଁ ଅଛି' ବୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଜୀଵୋ ଽହଙ୍କୃତିମ୍ ଆଦତ୍ତେ ସଙ୍କଲ୍ପକଲଯେଦ୍ଧଯା । ସ୍ଵଯୈଵ ଵା ଘନତଯା ନୀଲିମାନମ୍ ଇଵାମ୍ବରମ୍
ଜୀବ ଆପଣଙ୍କର କଳ୍ପନା ଖେଳରେ କିମ୍ବା ନିଜର ଗାଢ଼ତାରେ ଅହଂକାରର ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଆକାଶ ନୀଳାବର୍ଣ୍ଣ ନେଇଥାଏ।