ଆପଦ୍ଵଦ୍ ଉତ୍ସଵଃ ଖେଦଂ କରୋତି ପରିମୋହିନଃ । କୁଡ୍ଯେ ଽପି ଖ ଇଵାଚାରୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଧାତୁଵିକାରିଣଃ
ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ ଆପଦ ପରି ଗଭୀର ମୋହିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ କ୍ଷୀଣତା ଆଣିଦିଏ; ଯେଉଁଠି ଧାତୁ ଅସ୍ଥିର, ସେଠି ଦିଵାଳରେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ ଆକାଶରେ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଅସଦ୍ଯକ୍ଷୋ ଵିମୂଢାନାଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅପକର୍ଷତି । ଵେଦନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵନିତା ଜାଗ୍ରତୀଵ ରତିପ୍ରଦା
ଭ୍ରମରେ ପଡିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ଏକ ଭୁଲ ଭୂତ ଚୋରି ନେଇଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜନାଣୀ ଜଣେ ସଚେତନ ହେଲେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେହିପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ।
ଯଦ୍ ଯଥାଭ୍ଯାସମ୍ ଆଯାତଂ ତତ୍ ତଥା ସ୍ଥିରତାଂ ଗତମ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵ ନଭସ୍ଯ୍ ଏଵ ନଭ ଏଵ ଚିଦାତ୍ମନି
ଯାହା କି ଅଭ୍ୟାସରେ ଆସିଥାଏ, ସେହିପରି ଏହା ଦୃଢତା ପାଇଥାଏ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ଯେପରି ଆକାଶ ଅଛି, ଏହା ମନର ଆକାଶରେ ଅଛି।
ଶତହସ୍ତଖୁରଚ୍ଛାଯାନଟଵୃତ୍ତମ୍ ଇଵାତତମ୍ । ଗଗନେ ମାନସଂ ସ୍ପନ୍ଦଂ ଜଗଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ନ ଵସ୍ତୁ ତତ୍
ଏହି ଜଗତର ଚଳାଚଳକୁ ଆକାଶରେ ଶତହସ୍ତ ଘୋଡାର ଛାୟା ଖେଳ ପରି ମନର ଅନୁଭୂତି ଭାବିବା; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନପିଶାଚସ୍ଯ ସନ୍ଦର୍ଶନମ୍ ଅନାକୃତି । କାଯାମାତ୍ରକମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅରୋଧକମ୍ ଅଭିତ୍ତିମତ୍
ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନର ଭୂତର ଦେଖା ଆକୃତିହୀନ; ଏହା କେବଳ ଶରୀରର ଏକ ସୀମା, ବାଧାଦାୟକ ଏବଂ ଫାଟିଥିବା।
ଇଦଂ ଭାସ୍ଵରମ୍ ଆଭାସଂ ସ୍ଵପ୍ନସନ୍ଦର୍ଶନଂ ଚିତଃ । ଅପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ସୁପ୍ତାଯା ନରସ୍ଯେଵୋଦିତଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଚମକୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଚିତ୍ତରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ଭାବରେ ଉପଜେ, ଯେପରି ଏକ ଉଁଘା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଖାତାଶ୍ ଚେତତି ସ୍ତମ୍ଭୋ ଯାଦୃଶଂ ସାଲଭଞ୍ଜିକାଃ । ପରମାର୍ଥମହାସ୍ତମ୍ଭସ୍ ସୃଷ୍ଟୀଶ୍ ଚେତତି ତାଦୃଶମ୍
ଯେପରି ଏକ ଅଖଣ୍ଡ କାଠର ଖୁଣ୍ଟି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ଉଖଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ମହା ଖୁଣ୍ଟି — ସୃଷ୍ଟି — ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଚଳ ରହିଥାଏ।
ଯାଦୃଶୋ ମାନଵଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଵପ୍ନେ କ୍ଷୁବ୍ଧୋ ମହାଭଟୈଃ । ତାଦୃଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସର୍ଗୋ ବୁଦ୍ଧ ଏଵ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍
ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବଡ଼ ଯୋଧାମାନେ ଥିଲେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଭଳି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତୃଣଗୁଲ୍ମଲତାଯୁକ୍ତଶ୍ ଶିଶିରାନ୍ତେ ଯଥା ରସଃ । ଵାସନ୍ତସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ଭୂମୌ ତଥା ସର୍ଗଃ ପରେ ପଦେ
ଯେପରି ତୃଣ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଲତାରେ ଥିବା ରସ ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ରହି ଉଦ୍ଭିଦ୍ରେ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମ ଦଶାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସିଥାଏ।
ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵଂ କନକେ ସ୍ଥିତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନୁନ୍ମିଷତ୍ । ତଥା ସ୍ଥିତଃ ପରେ ସର୍ଗଃ ଖାତ୍ମା ଵଲ୍ଗନ୍ନ୍ ଅଣାଵ୍ ଅଣୌ
ଯେପରି ସୁନାରେ ତାର ଦ୍ରବତ୍ୱ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥାଏ, ବାହାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉଚ୍ଚତମ ଖାତ୍ମାରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଚମକି ରହିଥାଏ ।
ସନ୍ନିଵେଶୋ ଯଥାଙ୍ଗାନାମ୍ ଅଙ୍ଗିନୋ ଽନନ୍ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଜଗଦ୍ ଏଵମ୍ ଅନଙ୍ଗସ୍ଯ ଖାତ୍ମନଃ ଖାତ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଣଃ
ଯେପରି ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଅନାଙ୍ଗ ଖାତ୍ମା, ଖାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।
ଯାଦୃଗ୍ ଏକନରସ୍ଵପ୍ନଯୁଦ୍ଧମ୍ ଅନ୍ଯନରଂ ପ୍ରତି । ତାଦୃଶଂ ସଦସଦ୍ରୂପଂ ଖାତ୍ମେଦଂ ଵ୍ଯୋମଗଂ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ ଭାବରେ ଖାତ୍ମାରେ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି ।
ମହାକଲ୍ପାନ୍ତସର୍ଗାଦୌ ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵ ଇଦଂ ଵପୁଃ । କାରଣତ୍ଵଂ ମିଥଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅସଦ୍ ଵେତ୍ତି ନ ଵାସ୍ତଵମ୍
ବଡ଼ କାଳପରିବର୍ତ୍ତନର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ, ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଏହି ଦେହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ପରେ ପରସ୍ପର କାରଣ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ ଭାବି ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ମୁକ୍ତେ ଽସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣି ଯଦି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଯସ୍ ସ୍ମୃତିଜୋ ଭଵେତ୍ । ତତ୍ସ୍ମୃତିର୍ ଜ୍ଞପ୍ତିଜେ ସର୍ଗେ ସ୍ଥିତେଵ ଜ୍ଞପ୍ତିମାତ୍ରତଃ
ଏହି ମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରେ, ଯଦି ସ୍ମୃତିରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ ଧରି, ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ।
ପୌରାଣାଂ ମନ୍ତ୍ରିମୁଖ୍ଯାନାଂ ଵିଦୂରଥକୁଲକ୍ରମଃ । ସମମ୍ ଏଵ କଥଂ ତତ୍ର ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରତିଭାସିତଃ
ପୁରାତନ ଦିନରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବିଦୂରଥ କୁଳର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଗଲା?
ଚିତସ୍ ସମନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମୁଖ୍ଯାଯାସ୍ ସର୍ଵସଂଵିଦଃ । ଯଥା ଵିପୁଲଵାତ୍ଯାଯାସ୍ ସାମାନ୍ଯା ଵାତଲେଖିକାଃ
ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ତକୁ ଅନୁସରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଜ୍ଞାନ ଚଳିଥାଏ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଝଡ଼ ପଛରେ ସାଧାରଣ ପବନ ଚଳିଥାଏ।
ପରସ୍ପରାନୁଭାଵେନ ତଥାରୂପେଣ ସଂଵିଦଃ । କଚିତାସ୍ ତାଃ ପ୍ରଜାପାଲପ୍ରଜାଵାସ୍ତଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରିଣାମ୍
ପରସ୍ପର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା, ସେହି ଜ୍ଞାନଗୁଡିକ ରାଜା, ପ୍ରଜା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାକାର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଏଵଂରୂପାତ୍ କୁଲାଜ୍ ଜାତୋ ରାଜାସ୍ମାକମ୍ ଅଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅସୌ । କଚିତା ଇତି ଵାସ୍ତଵ୍ଯଵିଦୋ ଵୈଦୂରଥେ ପୁରେ
ବୈଦୂରଥ ନଗରରେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି — ‘ଏହି ଆମର ରାଜା, ଏମିତି କୁଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି’, କିମ୍ବା ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କିଛି କଥା।
କଚନେ ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ନ ଚ କାରଣମାର୍ଗଣମ୍ । ଯୁକ୍ତଂ ମହାମଣେର୍ ଭାସାମ୍ ଇଵାନ୍ଯତ୍ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵତଃ
ଚିତ୍ତର ସ୍ୱଭାବରେ କାରଣ ଖୋଜିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ମଣିର ଆଲୋକ ତାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅହମ୍ ଏଵ କୁଲାଚାରୋ ରାଜାସ୍ଯା ଭୁଵ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ଵିଦୂରଥଵିଦୋ ରତ୍ନାଦ୍ ଉଦିତା ପ୍ରତିଭାପ୍ରଭା
କୁଳର ଆଚାର କିମ୍ବା ଏହି ଭୂମିର ରାଜାତ୍ୱ, ସବୁ ବୈଦୂରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ମଣିରୁ ଉଦିତ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ।
ଯାଵନ୍ତୋ ଜନ୍ତଵୋ ଯସ୍ମିନ୍ ଯେ ଯେ ସର୍ଗେ ଯଦା ଯଦା । ତେ ସର୍ଵଗତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ଧାତୋର୍ ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯାଦର୍ଶତାଂ ଗତାଃ
ଯେତେ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଯେଉଁ ସମୟରେ, ସମସ୍ତେ ଚିତ୍ତର ସର୍ବବ୍ୟାପୀତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରକୁ ଜଣା ପାଇଁ ସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି।
ତୀଵ୍ରଵେଗଵତୀ ଯା ସ୍ଯାତ୍ ତତ୍ର ସଂଵିଦ୍ ଅକଲ୍ପିତା । ସୈଵାଯାତି ପରଂ ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ସାମୋକ୍ଷତ୍ଵୈକରୂପିଣୀ
ଯେ ସଚେତନତା ଅତି ତୀବ୍ର ଓ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆକୃତି ନେଇନାହିଁ, ସେଠି ସେଇ ସଚେତନତା ଏକମାତ୍ର ମୁକ୍ତିର ରୂପ ହୋଇ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦୃଢତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ବଲଵଦ୍ଵିଦ୍ଵିଲାସାନାମ୍ ଅନୁଵୃତ୍ତ୍ଯା ପରସ୍ପରମ୍ । ସ୍ଵଭାଵାଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବନ୍ତି ଚିଦାଦର୍ଶସ୍ଵଭାଵତଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅନେକ ଦେଖା ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ପରେ ଆସିବା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରକୃତିଗୁଡିକ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବିତ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଚେତନା ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକ ଆଇନା ପରି।
ତତ୍ରାତିଯତ୍ନା ଜଯତି ସାନ୍ଯାସ୍ ସଂଵିଦ ଆତ୍ମସାତ୍ । କୁର୍ଵତୀ ସରିଦ୍ ଅମ୍ଭୋଧିଗାମିନୀସ୍ ସରିତୋ ଯଥା
ସେଠି, ଯେ ସଚେତନତା ଅତି ଚେଷ୍ଟା କରି ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜରେ ଏକତ୍ର କରେ, ସେଉଁଠି ସେଇ ଜିତିଥାଏ; ଏହା ଏପରି ଯେପରି ଏକ ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ନଦୀଗୁଡିକୁ ନିଜରେ ଏକତ୍ର କରେ।
ଯେ ସମାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ତେ ତାଵଦ୍ ଯତନ୍ତେ ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵତଃ । ଯାଵଦ୍ ଏକୋ ଜଯେତ୍ ତତ୍ର ଦ୍ଵିତୀଯସ୍ ସନ୍ନିମଜ୍ଜତି
ଏଠି, ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯେପରିଅଁଠି ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏକ ଶେଷରେ ଜିତିଥାଏ ଓ ଅନ୍ୟଟି ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଏ।
ଜାଯମାନେଷୁ ନଶ୍ଯତ୍ସୁ ଵର୍ତମାନେଷୁ ଭୂରିଶଃ । ଏଵଂ ସର୍ଗସହସ୍ରେଷୁ ପରମାଣୁକଣଂ ପ୍ରତି
ଅନେକ ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ଓ ନଷ୍ଟ ହେଉଛି, ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଣୁ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଘଟଣା ପୁନଃପୁନଃ ଘଟିଯାଉଛି।
ନ କିଞ୍ଚିତ୍ କେନଚିଦ୍ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ନ ଚ କିଞ୍ଚିତ୍ କ୍ଵଚିତ୍ ସ୍ଥିତମ୍ । ଚିଦାକାଶମ୍ ଅଜଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଏତତ୍ ସର୍ଵମ୍ ଅଭିତ୍ତିମତ୍
କିଛି କିଛି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ନୁହେଁ, କିଛି କିଛି ଏଠାରେ ରହି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶ, ଅଜନ୍ମା, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଖଣ୍ଡ।
ଅଯମ୍ ଆଭାସତେ ସ୍ଵପ୍ନୋ ନିର୍ନିଦ୍ରୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଵର୍ଜିତଃ । ଅଵଶ୍ଯମ୍ଭାଵବୋଧଶ୍ ଚ ସୋ ଽନୁଭୂତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯଃ
ଏହି ସ୍ୱପ୍ନ ଘଟିଛି ନିଦ୍ରା ବିନା, ଦେଖୁଥିବା କିଉଁ ନାହିଁ; ଏହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜଣାଯାଉଛି, ତଥାପି ଅନୁଭବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅସତ୍ୟରୁ ଗଠିତ।
ପୁଷ୍ପପତ୍ତ୍ରଫଲାଂଶାତ୍ମା ଯଥୈକସ୍ ସ୍ଵାସ୍ଥିତୋ ଦ୍ରୁମଃ । ଅନନ୍ତସର୍ଵଶକ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ଚୈକ ଏଵ ତଥା ଵିଭୁଃ
ଏକ ଗଛ ନିଜେ ନିଜେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର, ଫଳ ଓ ଶାଖାର ଉତ୍ସ ହେବା ପରି, ଅନନ୍ତ ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମୂଳ ଏକ ମାତ୍ର ସ୍ୱୟଂ ବିଭୁ ଅଛନ୍ତି।
ମାତୃମେଯପ୍ରମାଣାଦିମଯାତ୍ମକମ୍ ଅଜଂ ପଦମ୍ । ବୁଦ୍ଧଂ ଵିସ୍ମୃତିମ୍ ଆଯାତି ନ କଦାଚନ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏହି ଅଜନ୍ମ ଦଶା, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ମାପ, ଜଣା, ଜଣାଇବା ଓ ଜଣାଇଯାଉଥିବା ଭିତିରେ ଗଠିତ, ସେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଜାଗୃତ ଜ୍ଞାନରୁ ଭୁଲିଯାଉନାହିଁ, କେହି ପାଇଁ କେବେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।