ତନ୍ଦ୍ରାତନ୍ତ୍ରୀଗଣଂ କୋଶେ ଦଧାନା ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ । ନାନନ୍ଦେ ରାଜତେ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତୃଷ୍ଣାଜର୍ଜରଵଲ୍ଲକୀ
ତୃଷ୍ଣା ଜରାପଡ଼ିଥିବା ବୀଣା ପରି, ମନର ଧନକୁ ଆଳସ୍ୟ ଓ ଅବିବେକର ଜାଲରେ ଘେରି ରଖେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କେବେ ଖୁସିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନା।
ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵାତିମଲିନା କଟୁକୋନ୍ମାଦଶାଲିନୀ । ଦୀର୍ଘା ତନ୍ଵୀ ଘନସ୍ନେହା ତୃଷ୍ଣାଗହ୍ଵରଵଲ୍ଲରୀ
ସେ ସଦା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅପବିତ୍ର, ତୀବ୍ର କଷା ମଦରେ ଭରିଥିବା, ଲମ୍ବା, ସୁକୁମାର ଏବଂ ଗାଢ଼ ସ୍ନେହରେ ଜଡିତ, ତୃଷ୍ଣା ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ବରର ଲତା।
ଅନାନନ୍ଦକରୀ ଶୂନ୍ଯା ନିଷ୍ଫଲାତ୍ଯର୍ଥମ୍ ଉନ୍ନତା । ଅମଙ୍ଗଲକରୀ କ୍ରୂରା ତୃଷ୍ଣା କ୍ଷୀଣେଵ ମଞ୍ଜରୀ
ଇଛା ଶୂନ୍ୟ, ସୁଖ ଦେଉନାହିଁ, ଅତ୍ୟଧିକ ଉଁଚ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳହୀନ, ଅସୁଭ ଦେଉଥିବା, କଠୋର ଏବଂ ମୁଝିଯାଇଥିବା ମଞ୍ଜୁଳୀ ପରି।
ଅନାଵର୍ଜିତଚିତ୍ତାପି ସର୍ଵମ୍ ଏଵାନୁଧାଵତି । ନ ଚାପ୍ନୋତି ଫଲଂ କିଞ୍ଚିତ୍ ତୃଷ୍ଣା ଜୀର୍ଣେଵ କାମିନୀ
ମନ ଆକୃଷ୍ଟ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଇଛା ସବୁ କଥା ପଛେ ପଛେ ଦୌଡ଼େ; କିନ୍ତୁ କିଛି ଫଳ ପାଉନାହିଁ, ଜରାପଡ଼ିଥିବା ବେଶ୍ୟା ପରି।
ସଂସାରନୃତ୍ତେ ମହତି ନାନାରସସମାକୁଲେ । ଭୁଵନାଭୋଗରଙ୍ଗେଷୁ ତୃଷ୍ଣା ଜରଢନର୍ତକୀ
ଏହି ବିଶାଳ ସଂସାର ନୃତ୍ୟର ମଝିରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ରସ ଭରିଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗର ମଞ୍ଚରେ, ତାହାଁରେ ଆସା ହେଉଛି ଜରା ପକା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି।
ଜରାକୁସୁମିତାରୂଢା ପାତୋତ୍ପାତଫଲାଵଲିଃ । ସଂସାରଜଙ୍ଗଲେ ଦୀର୍ଘେ ତୃଷ୍ଣାଵିଷଲତା ତତା
ବୟସର ଗଛକୁ ଚଡ଼ି, ଅପମାନ ଓ ଦୁଃଖର ଫଳମାଳା ଧରି, ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଆସା ବିଷାକ୍ତ ଲତା ପରି ଛିଟିଯାଏ।
ଯନ୍ ନ ଶକ୍ନୋତି ତତ୍ରାପି ଧତ୍ତେ ତାଣ୍ଡଵିତାଂ ଗତିମ୍ । ନୃତ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆନନ୍ଦରହିତଂ ତୃଷ୍ଣା ଜୀର୍ଣେଵ ନର୍ତକୀ
ଯେଉଁଠି ଏହା ସଫଳ ହେବାକୁ ପାରେନାହିଁ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉତ୍ସାହରେ ନୃତ୍ୟ କରେ; ଆସା ଜରା ପକା ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ପରି ଆନନ୍ଦ ବିନା ନୃତ୍ୟ କରେ।
ଭୃଶଂ ସ୍ଫୁରତି ନୀହାରେ ଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଲୋକ ଆଗତେ । ଦୁଃଖୌଘେଷୁ ପଦଂ ଧତ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାଚପଲବର୍ହିଣୀ
କୁହୁଡ଼ିରେ ଆସା ବେଶି ଫୁଲିଉଠେ, କିନ୍ତୁ ଆଲୋକ ଆସିଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଦୁଃଖର ପ୍ରବାହରେ ଆସା ଅସ୍ଥିର ମୟୂରୀ ପରି ବସିଯାଏ।
ଜଡକଲ୍ଲୋଲବହଲା ଚିରଂ ଶୂନ୍ଯତରାନ୍ତରା । କ୍ଷଣମ୍ ଉଲ୍ଲାସମ୍ ଆଯାତି ତୃଷ୍ଣାପ୍ରାଵୃଟ୍ତରଙ୍ଗିଣୀ
ମନ୍ଦ, ଅସ୍ଥିର ଓ ଭାରୀ ଥିବା ଏହି ଆସା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭିତରେ ଖାଲି ରହିଯାଏ; କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ବି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ, ଆସାର ବର୍ଷା ତରଙ୍ଗ ପରି।
ନଷ୍ଟମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ତିଷ୍ଠନ୍ତଂ ଵୃକ୍ଷାଦ୍ ଵୃକ୍ଷମ୍ ଇଵାପରମ୍ । ପୁରୁଷାତ୍ ପୁରୁଷଂ ଯାତି ତୃଷ୍ଣା ଲୋଲେଵ ପକ୍ଷିଣୀ
ଯାହା ହାରାଇଯାଇଛି ତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଏହା ଏକ ଗଛରୁ ଅନ୍ୟ ଗଛକୁ ଯାଏ; ଏକ ଲୋକରୁ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଆସା ଉଡ଼ୁଥିବା ପକ୍ଷୀ ପରି ଚାଲିଯାଏ।
ପଦଂ କରୋତ୍ଯ୍ ଅଲଙ୍ଘ୍ଯେ ଽପି ତୃପ୍ତାପି ଫଲମ୍ ଈହତେ । ଚିରଂ ତିଷ୍ଠତି ନୈକତ୍ର ତୃଷ୍ଣାଚପଲମର୍କଟୀ
ତୃପ୍ତି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେଠି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଏ; ଫଳ ଆଶା କରିଥାଏ। ଏଇ ତୃଷ୍ଣାର ଚଞ୍ଚଳ ମାକଡ଼ି ବହୁ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଠାରେ ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ଇଦଂ କୃତ୍ଵେଦମ୍ ଆଯାତି ସର୍ଵମ୍ ଏଵାସମଞ୍ଜସମ୍ । ଅନାରତଂ ଚ ଯତତେ ତୃଷ୍ଣା ଚେଷ୍ଟେଵ ଦୈଵିକୀ
ଏକ କାମ କରି ସେ ଆଉ ଏକ କାମକୁ ଚାଲିଯାଏ; ସବୁ କିଛି ଅସ୍ଥିର ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ତୃଷ୍ଣା ଅବିରତ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ମନେ ହୁଏ କିଛି ଦେବତା ଶକ୍ତି ଦେଇଛନ୍ତି।
କ୍ଷଣମ୍ ଆଯାତି ପାତାଲଂ କ୍ଷଣଂ ଯାତି ନଭସ୍ତଲମ୍ । କ୍ଷଣଂ ଭ୍ରମତି ଦିକ୍କୁଞ୍ଜେ ତୃଷ୍ଣାହୃତ୍ପଦ୍ମଷଟ୍ପଦୀ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତଳକୁ ଯାଏ, ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଆକାଶକୁ ଚଢ଼ିଯାଏ; ଆଉ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦିଗ୍ବିଭିନ୍ନ କୁଞ୍ଜରେ ଘୁରିଘୁରି ଫେରେ—ହୃଦୟର ପଦ୍ମକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିବା ତୃଷ୍ଣାର ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି।
ସର୍ଵସଂସାରଦୋଷାଣାଂ ତୃଷ୍ଣୈକା ଦୀର୍ଘଦୁଃଖଦା । ଅନ୍ତଃପୁରସ୍ଥମ୍ ଅପି ଯା ଯୋଜଯତ୍ଯ୍ ଅତିସଙ୍କଟେ
ସମସ୍ତ ସଂସାରିକ ଦୋଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ତୃଷ୍ଣା ଏକା ଦୀର୍ଘ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ରାଜପ୍ରାସାଦ ଭିତରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଘନିଷ୍ଠ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ପରଂ ଜାଡ୍ଯଂ ପରମାଲୋକରୋଧିନୀ । ମୋହନୀହାରଗହନା ତୃଷ୍ଣାଜଲଦମାଲିକା
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ମନକୁ ଗଭୀର ଜଡତା ଦେଇଥାଏ, ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅବରୋଧ କରେ; ମୋହର କୁହୁଡ଼ିରେ ଘନ ମେଘମାଳା ପରି ତୃଷ୍ଣା ରହିଛି।
ସର୍ଵେଷାଂ ଜନ୍ତୁଜାଲାନାଂ ସଂସାରଵ୍ଯଵହାରିଣାମ୍ । ପରିପ୍ରୋତମନୋମାଲାସ୍ ତୃଷ୍ଣା ବନ୍ଧନରଜ୍ଜଵଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସଂସାରରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେମାନଙ୍କର ମନର ମଳକୁ ଯୋଡ଼ିଥିବା ସୂତା ହେଉଛି ତୃଷ୍ଣା—ଏହା ହେଉଛି ବନ୍ଧନର ରସି।
ଵିଚିତ୍ରଵର୍ଣା ଵିଗୁଣା ଦୀର୍ଘା ମଲିନସଂସ୍ଥିତିଃ । ଶୂନ୍ଯା ଶୂନ୍ଯାସ୍ପଦା ତୃଷ୍ଣା ଶକ୍ରକାର୍ମୁକଧର୍ମିଣୀ
ତୃଷ୍ଣା ଅନେକ ପ୍ରକାର ରଙ୍ଗର, ଗୁଣହୀନ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ବସିଥାଏ; ଏହା ଖାଲି, ଖାଲିପଣାରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା, ଏବଂ ଏହାର ସ୍ୱଭାବ ଇନ୍ଦ୍ରର ଧନୁଷ ଭଳି ଅସ୍ଥିର।
ଅଶନିର୍ ଗୁଣସସ୍ଯାନାଂ ଫଲିତା ଶରଦ୍ ଆପଦେ । ହିମଂ ସମ୍ପତ୍ସରୋଜିନ୍ଯାସ୍ ତମସାଂ ଦୀର୍ଘଯାମିନୀ
ଏହା ଗୁଣର ଫସଲ ପାଇଁ ବଜ୍ର, ଶରତ୍କାଳର ଅପଦରେ ପକେ; ଏହା ସମୃଦ୍ଧିର ପଦ୍ମପାଇଁ ହିମ, ଅନ୍ଧକାର ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ରାତି।
ସଂସାରନାଟକନଟୀ କାଯାଲଯଵିହଙ୍ଗମୀ । ମାନସାରଣ୍ଯହରିଣୀ ସ୍ମରସଙ୍ଗୀତଵଲ୍ଲକୀ
ସଂସାରର ନାଟକର ନାଟି, ଶରୀର ରୂପୀ ପିଞ୍ଜରର ପକ୍ଷୀ, ମନର ଅରଣ୍ୟର ହରିଣୀ, ପ୍ରେମର ସଙ୍ଗୀତର ବିଣା ହେଉଛି ସେ।
ଵ୍ଯଵହାରାବ୍ଧିଲହରୀ ମୋହମାତଙ୍ଗଶୃଙ୍ଖଲା । ମାର୍ଗନ୍ଯଗ୍ରୋଧସୁଭଗା ଦୁଃଖକୈରଵଚନ୍ଦ୍ରିକା
କାର୍ଯ୍ୟର ସାଗରର ତରଙ୍ଗ, ମୋହର ହାତୀର ଶୃଙ୍ଖଳା, ପଥର କଢ଼ିଆ ବଟବୃକ୍ଷ, ଦୁଃଖର କୈରବ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରିକା ହେଉଛି ସେ।
ଜରାମରଣଦୁଃଖାନାମ୍ ଏକା ରତ୍ନସମୁଦ୍ଗିକା । ଆଧିଵ୍ଯାଧିଵିଲାସାନାଂ ନିତ୍ଯମତ୍ତା ଵିଲାସିନୀ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଦୁଃଖର ସମସ୍ତ ରତ୍ନପେଟି ଏକା ସେ; ସେ ସଦା ମତ୍ତ, ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିବା ଖେଳୁଆ।
କ୍ଷଣମ୍ ଆଲୋକଵିମଲା ସାନ୍ଧକାରଲଵା କ୍ଷଣମ୍ । ଵ୍ଯୋମଵୀଥୀସମା ତୃଷ୍ଣା ନୀହାରଗହନା କ୍ଷଣମ୍
କେବେ କେବେ ସେ ଶୁଭ୍ର ଓ ପ୍ରଭାଶାଳୀ ହୁଏ, କେବେ କେବେ ଅନ୍ଧକାରର ଛାୟା ହୁଏ; ତୃଷ୍ଣା ଆକାଶର ପଥ ଭଳି, କେବେ କେବେ ଘନ କୁହୁଡି ଭଳି ହୁଏ।
ଗଚ୍ଛତୂପଶମଂ ତୃଷ୍ଣା କାର୍ଯଵ୍ଯାଯାମଶାନ୍ତଯେ । ତମୀ ଘନତମଃକୃଷ୍ଣା ଯଥା ରକ୍ଷୋନିଵୃତ୍ତଯେ
ଶାନ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଶାନ୍ତି ହଟାଇବା ପାଇଁ ତୃଷ୍ଣା ଚାଲିଯାଉ। ଏହି ତୃଷ୍ଣା ଏମିତି କଳା, ଯେପରି ଘନ ଅନ୍ଧାର ରାକ୍ଷସମାନେ ହଟିଯିବା ପାଇଁ।
ତାଵନ୍ ମୁହ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅଯଂ ଲୋକୋ ମୂକୋ ଵିଲୁଲିତାଶଯଃ । ଯାଵଦ୍ ଏଵାନୁସନ୍ଧତ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାଵିଷଵିଷୂଚିକାମ୍
ଏହି ସଂସାର ଯେତେବେଳେ ପ୍ରୟୋଜନ ଲାଗି ତୃଷ୍ଣା ରୂପୀ ବିଷ ଦେଖିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଭ୍ରମିତ, ନିର୍ବାକ୍, ଏବଂ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥାଏ।
ଲୋକୋ ଽଯମ୍ ଅଖିଲଂ ଦୁଃଖଂ ଚିନ୍ତଯୋଜ୍ଝିତ ଉଜ୍ଝତି । ଚିନ୍ତାଵିଷୂଚିକାମନ୍ତ୍ରଶ୍ ଚିନ୍ତାତ୍ଯାଗୋ ହି କଥ୍ଯତେ
ଏହି ସମସ୍ତ ସଂସାର ଚିନ୍ତା ଛାଡିଲେ ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦିଏ। ଚିନ୍ତା ରୂପୀ ବିଷ ର ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି ଚିନ୍ତାକୁ ଛାଡିଦେବା।
ତୃଣପାଷାଣକାଷ୍ଠାଦି ସର୍ଵମ୍ ଆମିଷଶଙ୍କଯା । ଆଦଧାନା ସ୍ଫୁରତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତୃଷ୍ଣା ମତ୍ସ୍ଯୀ ହ୍ରଦେ ଯଥା
ତୃଷ୍ଣା ଲାଭ ଆଶାରେ ଘାସ, ପଥର, କାଠି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁକୁ ସନ୍ଦେହରେ ଧରିଥାଏ, ଏହା ହୃଦୟ ଭିତରେ ପୋକା ମାଛ ଭଳି ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।
ରୋଗାର୍ତିରଙ୍ଗଗା ତୃଷ୍ଣା ଗମ୍ଭୀରମ୍ ଅପି ମାନଵମ୍ । ଉତ୍ତାନତାଂ ନଯତ୍ଯ୍ ଆଶୁ ସୂର୍ଯାଂଶଵ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ତୃଷ୍ଣା ରୋଗ ଭଳି ଶରୀରରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଗଭୀର ମନୁଷ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଅସ୍ତିର କରିଦିଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଅମ୍ବୁଜକୁ ଖୋଲିଦିଏ।
ଅନ୍ତଶ୍ଶୂନ୍ଯା ଗ୍ରନ୍ଥିମତ୍ଯୋ ଦୀର୍ଘସ୍ଵାଙ୍କୁରକଣ୍ଟକାଃ । ମୁକ୍ତାମଣିଶ୍ରିଯୋ ନିତ୍ଯଂ ତୃଷ୍ଣା ଵେଣୁଲତା ଇଵ
ତୃଷ୍ଣା ବାଁସ ଲତା ଭଳି, ଭିତରେ ଖାଲି, ଗଠି ଗଠି, ଲମ୍ବା, ଅଙ୍କୁର ଓ କାଂଟା ଥିବା, ବାହାରେ ମୁକ୍ତା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅହୋ ବତ ମହଚ୍ ଚିତ୍ରଂ ତୃଷ୍ଣାମ୍ ଅପି ମହାଧିଯଃ । ଦୁଶ୍ଛେଦ୍ଯାମ୍ ଅପି କୃନ୍ତନ୍ତି ଵିଵେକେନାମଲାସିନା
ହାଏ, କେତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅଦ୍ଭୁତ ଯେ, ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରଣାଶୀଳ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ଅତି କଠିନ ତୃଷ୍ଣାକୁ ନିର୍ମଳ ବିବେକର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା କାଟିପାରନ୍ତି।
ନାସିଧାରା ନ ଵଜ୍ରାଗ୍ନିର୍ ନ ତପ୍ତାଯଃକଣାର୍ଚିଷଃ । ତଥା ତୀକ୍ଷ୍ଣା ଯଥା ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତୃଷ୍ଣେଯଂ ହୃଦି ସଂସ୍ଥିତା
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ତଳୱାରର ଧାର, ବଜ୍ର, କିମ୍ବା ତାପିତ ଲୋହାର ଚିଙ୍ଗାରି ଯେତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନୁହେଁ, ଯେତେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏହି ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ତୃଷ୍ଣା।