ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ନିଶା କଲ୍ପସ୍ ସୁଖିନସ୍ ସୈଵ ଚ କ୍ଷଣଃ । କ୍ଷଣସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ଭଵେତ୍ କଲ୍ପଃ କଲ୍ପଶ୍ ଚ ଭଵତି କ୍ଷଣଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଏକ କଳ୍ପ ଭଳି ଲାଗେ; ଯେଉଁ ଲୋକ ସୁଖୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ରାତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଲାଗେ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କଳ୍ପ ଭଳି ଲାଗିପାରେ, ଏକ କଳ୍ପ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଅତିତ ହୋଇଯାଏ।
ତଥା ଚ ମୃତ୍ଵା ଜାତୋ ଽହଂ ତରୁଣୋ ଽହମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ । ଯାତୋ ଽସ୍ମି ଯୋଜନଶତଂ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଏହିପରି, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯୁବା ହୋଇଛି, ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି, ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିଛି — ଏ ସବୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନୁଭବ କରିଛି।
ରାତ୍ରିଂ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଽନୁଭୂତଵାନ୍ । ଲଵଣୋ ଭୁକ୍ତଵାନ୍ ଆଯୁର୍ ଏକରାତ୍ର୍ଯାଂ ସମାଶ୍ ଶତମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ରାତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ; ଲବଣ ଏକ ରାତିରେ ଶତ ବର୍ଷର ଆୟୁ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ।
ଯୋ ନିମେଷଃ ପ୍ରଜେଶସ୍ଯ ସ ମନୋର୍ ଜୀଵିତଂ ମୁନେଃ । ଜୀଵିତଂ ଯଦ୍ ଵିରିଞ୍ଚସ୍ଯ ତଦ୍ ଦିନଂ କିଲ ଚକ୍ରିଣଃ
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମନୁଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ, ମନୁଙ୍କର ଜୀବନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜୀବନ ନାରାୟଣଙ୍କର ଏକ ଦିନ ବୋଲି କହାଯାଏ।
ଧ୍ଯାନେ ପ୍ରକ୍ଷୀଣଚିତ୍ତସ୍ଯ ନ ଦିନାନି ନ ରାତ୍ରଯଃ । ନ ପଦାର୍ଥା ନ ଚ ଜଗତ୍ ସତ୍ଯଂ ନାତ୍ମାପି ଯୋଗିନଃ
ଧ୍ୟାନରେ ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠି ଦିନ ରାତି ନାହିଁ, କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ସଂସାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ସତ୍ୟ କଥା, ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ମଧୁରଂ କଟୁତାମ୍ ଏତି କଟୁଭାଵେନ ଚିନ୍ତିତମ୍ । କଟ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଯାତି ମାଧୁର୍ଯଂ ମଧୁରତ୍ଵେନ ଚେତିତମ୍
ମନରେ କଟୁ ଭାବ ଆସିଲେ ମଧୁର ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ କଟୁ ଲାଗିପାରେ; ଏହିପରି, ମଧୁର ଭାବରେ ଭାବିଲେ କଟୁ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ମଧୁର ହୋଇଯାଏ।
ମିତ୍ରବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଦ୍ଵିଷନ୍ ମିତ୍ରଂ ରିପୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ରିପୁସ୍ ସୁହୃତ୍ । ଭଵତୀତି ମହାବାହୋ ଯଥାସଂଵେଦନଂ ଜଗତ୍
ମିତ୍ରତା ଭାବରେ ଭାବିଲେ ଶତ୍ରୁ ମିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଶତ୍ରୁତା ଭାବରେ ଭାବିଲେ ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ; ମହାବାହୁ, ସଂସାର ଯେମିତି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେମିତି ହୋଇଥାଏ।
ଅନଭ୍ଯସ୍ତାଃ ପଦାର୍ଥା ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରପାଠଜପାଦଯଃ । ଏଷାଂ ସଂଵେଦନାଭ୍ଯାସାନ୍ ନୂନମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ସାତ୍ମତା
ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥଗୁଡିକ ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇନାହିଁ—ଯେପରିକି ଶାସ୍ତ୍ର ପଠନ ଓ ଜପ—ସେଗୁଡିକୁ ପୁନଃପୁନ୍ ଅବଗତି ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟସିତ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆତ୍ମୀୟତା ଆସିଯାଏ।
ନୌର୍ ଯାଯିନାଂ ଭ୍ରମାର୍ତାନାଂ ଵେଦନାତ୍ ତୁ ଵିଵର୍ତତେ । ଅଵେଦନାଦ୍ ଭ୍ରମାର୍ତାନାମ୍ ଅପି ନୈଷା ଵିଵର୍ତତେ
ଯାତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମରେ ଅସ୍ତିର, ସେଠି ଜାଣିବାରେ ନୌକା ଚାଲିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମ ଅଛି, ତଥାପି ଜାଣିବା ନାହିଁ, ସେଠି ନୌକା ଚାଲିନଥାଏ।
ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆକୀର୍ଣତାମ୍ ଏତି ଵେଦନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଦୃକ୍ଷ୍ଵ୍ ଇଵ । ଵେଦନାତ୍ ପୀତମ୍ ଆନୀଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ ଵାପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଶୂନ୍ୟତା ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପରି; ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଧଳା ରସ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଆପଦ୍ଵଦ୍ ଉତ୍ସଵଃ ଖେଦଂ କରୋତି ପରିମୋହିନଃ । କୁଡ୍ଯେ ଽପି ଖ ଇଵାଚାରୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଧାତୁଵିକାରିଣଃ
ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ ଆପଦ ପରି ଗଭୀର ମୋହିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ କ୍ଷୀଣତା ଆଣିଦିଏ; ଯେଉଁଠି ଧାତୁ ଅସ୍ଥିର, ସେଠି ଦିଵାଳରେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ ଆକାଶରେ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଅସଦ୍ଯକ୍ଷୋ ଵିମୂଢାନାଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅପକର୍ଷତି । ଵେଦନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵନିତା ଜାଗ୍ରତୀଵ ରତିପ୍ରଦା
ଭ୍ରମରେ ପଡିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ଏକ ଭୁଲ ଭୂତ ଚୋରି ନେଇଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜନାଣୀ ଜଣେ ସଚେତନ ହେଲେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେହିପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ।
ଯଦ୍ ଯଥାଭ୍ଯାସମ୍ ଆଯାତଂ ତତ୍ ତଥା ସ୍ଥିରତାଂ ଗତମ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵ ନଭସ୍ଯ୍ ଏଵ ନଭ ଏଵ ଚିଦାତ୍ମନି
ଯାହା କି ଅଭ୍ୟାସରେ ଆସିଥାଏ, ସେହିପରି ଏହା ଦୃଢତା ପାଇଥାଏ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ଯେପରି ଆକାଶ ଅଛି, ଏହା ମନର ଆକାଶରେ ଅଛି।
ଶତହସ୍ତଖୁରଚ୍ଛାଯାନଟଵୃତ୍ତମ୍ ଇଵାତତମ୍ । ଗଗନେ ମାନସଂ ସ୍ପନ୍ଦଂ ଜଗଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ନ ଵସ୍ତୁ ତତ୍
ଏହି ଜଗତର ଚଳାଚଳକୁ ଆକାଶରେ ଶତହସ୍ତ ଘୋଡାର ଛାୟା ଖେଳ ପରି ମନର ଅନୁଭୂତି ଭାବିବା; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନପିଶାଚସ୍ଯ ସନ୍ଦର୍ଶନମ୍ ଅନାକୃତି । କାଯାମାତ୍ରକମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅରୋଧକମ୍ ଅଭିତ୍ତିମତ୍
ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନର ଭୂତର ଦେଖା ଆକୃତିହୀନ; ଏହା କେବଳ ଶରୀରର ଏକ ସୀମା, ବାଧାଦାୟକ ଏବଂ ଫାଟିଥିବା।
ଇଦଂ ଭାସ୍ଵରମ୍ ଆଭାସଂ ସ୍ଵପ୍ନସନ୍ଦର୍ଶନଂ ଚିତଃ । ଅପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ସୁପ୍ତାଯା ନରସ୍ଯେଵୋଦିତଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଚମକୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଚିତ୍ତରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ଭାବରେ ଉପଜେ, ଯେପରି ଏକ ଉଁଘା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଖାତାଶ୍ ଚେତତି ସ୍ତମ୍ଭୋ ଯାଦୃଶଂ ସାଲଭଞ୍ଜିକାଃ । ପରମାର୍ଥମହାସ୍ତମ୍ଭସ୍ ସୃଷ୍ଟୀଶ୍ ଚେତତି ତାଦୃଶମ୍
ଯେପରି ଏକ ଅଖଣ୍ଡ କାଠର ଖୁଣ୍ଟି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ଉଖଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ମହା ଖୁଣ୍ଟି — ସୃଷ୍ଟି — ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଚଳ ରହିଥାଏ।
ଯାଦୃଶୋ ମାନଵଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଵପ୍ନେ କ୍ଷୁବ୍ଧୋ ମହାଭଟୈଃ । ତାଦୃଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସର୍ଗୋ ବୁଦ୍ଧ ଏଵ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍
ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବଡ଼ ଯୋଧାମାନେ ଥିଲେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଭଳି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତୃଣଗୁଲ୍ମଲତାଯୁକ୍ତଶ୍ ଶିଶିରାନ୍ତେ ଯଥା ରସଃ । ଵାସନ୍ତସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ଭୂମୌ ତଥା ସର୍ଗଃ ପରେ ପଦେ
ଯେପରି ତୃଣ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଲତାରେ ଥିବା ରସ ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ରହି ଉଦ୍ଭିଦ୍ରେ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମ ଦଶାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସିଥାଏ।
ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵଂ କନକେ ସ୍ଥିତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନୁନ୍ମିଷତ୍ । ତଥା ସ୍ଥିତଃ ପରେ ସର୍ଗଃ ଖାତ୍ମା ଵଲ୍ଗନ୍ନ୍ ଅଣାଵ୍ ଅଣୌ
ଯେପରି ସୁନାରେ ତାର ଦ୍ରବତ୍ୱ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥାଏ, ବାହାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉଚ୍ଚତମ ଖାତ୍ମାରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଚମକି ରହିଥାଏ ।
ସନ୍ନିଵେଶୋ ଯଥାଙ୍ଗାନାମ୍ ଅଙ୍ଗିନୋ ଽନନ୍ଯଦ୍ ଆତ୍ମନଃ । ଜଗଦ୍ ଏଵମ୍ ଅନଙ୍ଗସ୍ଯ ଖାତ୍ମନଃ ଖାତ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଣଃ
ଯେପରି ଶରୀରର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ନିଜ ଶରୀରରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଅନାଙ୍ଗ ଖାତ୍ମା, ଖାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ ।
ଯାଦୃଗ୍ ଏକନରସ୍ଵପ୍ନଯୁଦ୍ଧମ୍ ଅନ୍ଯନରଂ ପ୍ରତି । ତାଦୃଶଂ ସଦସଦ୍ରୂପଂ ଖାତ୍ମେଦଂ ଵ୍ଯୋମଗଂ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଏକ ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନ୍ୟ ଲୋକ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ସେପରି ଏହି ସଂସାର ଅସତ୍ ଓ ସତ୍ ଭାବରେ ଖାତ୍ମାରେ ବ୍ୟପ୍ତ ଅଛି ।
ମହାକଲ୍ପାନ୍ତସର୍ଗାଦୌ ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵ ଇଦଂ ଵପୁଃ । କାରଣତ୍ଵଂ ମିଥଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ ଅସଦ୍ ଵେତ୍ତି ନ ଵାସ୍ତଵମ୍
ବଡ଼ କାଳପରିବର୍ତ୍ତନର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷରେ, ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଏହି ଦେହ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ପରେ ପରସ୍ପର କାରଣ ଭାବରେ ଏହାକୁ ଅସତ୍ ଭାବି ଯଥାର୍ଥ ନୁହେଁ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ମୁକ୍ତେ ଽସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଣି ଯଦି ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଯସ୍ ସ୍ମୃତିଜୋ ଭଵେତ୍ । ତତ୍ସ୍ମୃତିର୍ ଜ୍ଞପ୍ତିଜେ ସର୍ଗେ ସ୍ଥିତେଵ ଜ୍ଞପ୍ତିମାତ୍ରତଃ
ଏହି ମୁକ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରେ, ଯଦି ସ୍ମୃତିରୁ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେ ସ୍ମୃତି ଜ୍ଞାନର ଗୁଣ ଧରି, ସୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯଦିଓ ଏହା କେବଳ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ।
ପୌରାଣାଂ ମନ୍ତ୍ରିମୁଖ୍ଯାନାଂ ଵିଦୂରଥକୁଲକ୍ରମଃ । ସମମ୍ ଏଵ କଥଂ ତତ୍ର ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରତିଭାସିତଃ
ପୁରାତନ ଦିନରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ବିଦୂରଥ କୁଳର ଉତ୍ପତ୍ତି କିପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଗଲା?
ଚିତସ୍ ସମନୁଵର୍ତନ୍ତେ ମୁଖ୍ଯାଯାସ୍ ସର୍ଵସଂଵିଦଃ । ଯଥା ଵିପୁଲଵାତ୍ଯାଯାସ୍ ସାମାନ୍ଯା ଵାତଲେଖିକାଃ
ମୁଖ୍ୟ ଚିତ୍ତକୁ ଅନୁସରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ଜ୍ଞାନ ଚଳିଥାଏ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଝଡ଼ ପଛରେ ସାଧାରଣ ପବନ ଚଳିଥାଏ।
ପରସ୍ପରାନୁଭାଵେନ ତଥାରୂପେଣ ସଂଵିଦଃ । କଚିତାସ୍ ତାଃ ପ୍ରଜାପାଲପ୍ରଜାଵାସ୍ତଵ୍ଯମନ୍ତ୍ରିଣାମ୍
ପରସ୍ପର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା, ସେହି ଜ୍ଞାନଗୁଡିକ ରାଜା, ପ୍ରଜା ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାକାର ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ଏଵଂରୂପାତ୍ କୁଲାଜ୍ ଜାତୋ ରାଜାସ୍ମାକମ୍ ଅଯଂ ତ୍ଵ୍ ଅସୌ । କଚିତା ଇତି ଵାସ୍ତଵ୍ଯଵିଦୋ ଵୈଦୂରଥେ ପୁରେ
ବୈଦୂରଥ ନଗରରେ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି — ‘ଏହି ଆମର ରାଜା, ଏମିତି କୁଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି’, କିମ୍ବା ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କିଛି କଥା।
କଚନେ ଚିତ୍ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ନ ଚ କାରଣମାର୍ଗଣମ୍ । ଯୁକ୍ତଂ ମହାମଣେର୍ ଭାସାମ୍ ଇଵାନ୍ଯତ୍ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵତଃ
ଚିତ୍ତର ସ୍ୱଭାବରେ କାରଣ ଖୋଜିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ମଣିର ଆଲୋକ ତାହାର ସ୍ୱଭାବରୁ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅହମ୍ ଏଵ କୁଲାଚାରୋ ରାଜାସ୍ଯା ଭୁଵ ଇତ୍ଯ୍ ଅପି । ଵିଦୂରଥଵିଦୋ ରତ୍ନାଦ୍ ଉଦିତା ପ୍ରତିଭାପ୍ରଭା
କୁଳର ଆଚାର କିମ୍ବା ଏହି ଭୂମିର ରାଜାତ୍ୱ, ସବୁ ବୈଦୂରଥଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ମଣିରୁ ଉଦିତ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ।