ଇଦଂ ମେ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରୂହି ସଂଶଯଂ ସର୍ଵକୋଵିଦ । ତଵ ପାତୁଂ ନ ତୃପ୍ତୋ ଽସ୍ମି ଶ୍ରୋତ୍ରପାତ୍ରୈର୍ ଵଚୋଽମୃତମ୍
ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଯେ ସବୁକିଛି ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୟାକରି ସ୍ପଷ୍ଟ କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କର ମଧୁର ଉପଦେଶକୁ ମୋ କାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଣିଲେ ମୁଁ ଏଯାଁ ତୃପ୍ତି ମିଳିନାହିଁ।
ସ ସର୍ଗତ୍ରିତଯେ କାଲୋ ଲୀଲାଭର୍ତୁର୍ ହି ଯୋଗତଃ । ସ କ୍ଵଚିତ୍ କିମ୍ ଅହୋରାତ୍ରଃ କ୍ଵଚିତ୍ କିଂ ମାସମାତ୍ରକଃ
ତିନି ପ୍ରକାରର ସୃଷ୍ଟିରେ ସମୟ ହେଉଛି ପ୍ରଭୁଙ୍କର ଖେଳ, ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ। କେବେ କେବେ ଏହା ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି, କେବେ କେବେ ଏକ ମାସ ମାତ୍ର ହୁଏ।
କ୍ଵଚିତ୍ କିଂ ବହୁଵର୍ଷାଣି କସ୍ଯଚିତ୍ କିଂ ସୁପେଲଵଃ । କସ୍ଯଚିତ୍ କିଂ ମହାଦୀର୍ଘଃ କସ୍ଯଚିତ୍ କିଂ କ୍ଷଣସ୍ଥିତଃ
କେବେ କେବେ ଏହା ଅନେକ ବର୍ଷ ହୁଏ, କିଏ ପାଇଁ ଏହା ବହୁତ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ, ଅନ୍ୟ କିଏ ପାଇଁ ଏହା ବହୁତ ଲମ୍ବା, ଆଉ କିଏ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରହିଥାଏ।
ଇତି ମେ ଭଗଵନ୍ ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ଯଥାଵଦ୍ ଅନୁଗ୍ରହାତ୍ । ସକୃଚ୍ ଛ୍ରୁତଂ ନ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏତି ଲୋଷ୍ଟେ ଯଥା ଜଲମ୍
ଏହିପରି, ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ଠିକ୍ ଭଳି ମୋତେ କହିଦିଅ। କାରଣ, ଏହାକୁ ଏକଥର ଶୁଣିଲେ ମନରେ ସାନ୍ତ୍ୱନା ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ମାଟି ଉପରେ ପାଣି ଟିକେ ନାହିଁ।
ଯେନ ଯେନ ଯଦା ଯଦ୍ ଯଦ୍ ଯଥା ସଂଵେଦ୍ଯତେ ଽନଘ । ତେନ ତେନ ତଦା ତତ୍ ତତ୍ ତଥା ସମନୁଭୂଯତେ
ଅପରାଧହୀନ, କେଉଁ ଜିନିଷ କେଉଁବେଳେ ଯେପରି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେହିପରି, ସେହି ସମୟରେ, ସେହି ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ।
ଅମୃତତ୍ଵଂ ଵିଷଂ ଯାତି ସଦୈଵାମୃତଵେଦନାତ୍ । ଶତ୍ରୁର୍ ମିତ୍ରତ୍ଵମ୍ ଆଯାତି ମିତ୍ରସଂଵିତ୍ତିଵେଦନାତ୍
ଅମୃତତ୍ୱ ଯଦି ସଦା ବିଷ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ତାହା ବିଷ ହୋଇଯାଏ; ଶତ୍ରୁ ମିତ୍ରତ୍ୱ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କଲେ, ସେ ମିତ୍ର ହୋଇଯାଏ।
ଯଥାଭାଵିତମ୍ ଏତେଷାଂ ପଦାର୍ଥାନାଂ ନିଜଂ ଵପୁଃ । ତଦ୍ ଏଵ ହି ଚିରାଭ୍ଯାସାନ୍ ନିଯତେର୍ ଵଶମ୍ ଆଗତମ୍
ଯେପରି ଏହି ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଭାବିଯାଏ, ସେପରି ତାଙ୍କର ଆକୃତି ହୋଇଥାଏ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ, ଏହି ଆକୃତି ନିତିର ଅଧୀନ ହୋଇଯାଏ।
କଚନୈକାତ୍ମିକୈଷା ଚିଦ୍ ଯଥା କଚତି ଯାଦୃଶମ୍ । ତଥା ତତ୍ରାଶୁ ଭଵତି ତତ୍ ସ୍ଵଭାଵୈକକାରଣାତ୍
ଏହି ଚେତନା ଏକାତ୍ମା ଥିଲେ ଯେପରି ଭାବିଯାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ନିଜ ସ୍ବଭାବ ନିମିତ୍ତରେ, ଏଠାରେ ଶୀଘ୍ର ଏହି ଭାବ ହୋଇଯାଏ।
ନିମେଷେ ଯଦି କଲ୍ପୌଘଂ ପ୍ରଵିଦନ୍ ପରିଵିନ୍ଦତେ । ନିମେଷ ଏଵ ତତ୍ କଲ୍ପୀଭଵତ୍ଯ୍ ଅତ୍ର ନ ସଂଶଯଃ
ଯଦି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନେକ କଳ୍ପ ଦେଖିଯାଏ, ତେବେ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି କଳ୍ପଗୁଡିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଯାଏ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
କଲ୍ପେ ଯଦି ନିମେଷତ୍ଵଂ ଵେତ୍ତି କଲ୍ପୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସୌ ତତଃ । ନିମେଷୀଭଵତି କ୍ଷିପ୍ରଂ ତାଦୃଗ୍ରୂପାତ୍ମିକା ହି ଚିତ୍
ଯଦି କଳ୍ପ ନିଜକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ତେବେ ସେ କଳ୍ପ ଶୀଘ୍ର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଯାଏ; କାରଣ ଚେତନା ଯେଉଁ ରୂପକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁ ରୂପକୁ ନେଇଥାଏ।
ଦୁଃଖିତସ୍ଯ ନିଶା କଲ୍ପସ୍ ସୁଖିନସ୍ ସୈଵ ଚ କ୍ଷଣଃ । କ୍ଷଣସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ଭଵେତ୍ କଲ୍ପଃ କଲ୍ପଶ୍ ଚ ଭଵତି କ୍ଷଣଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଏକ କଳ୍ପ ଭଳି ଲାଗେ; ଯେଉଁ ଲୋକ ସୁଖୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ରାତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଲାଗେ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କଳ୍ପ ଭଳି ଲାଗିପାରେ, ଏକ କଳ୍ପ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି ଅତିତ ହୋଇଯାଏ।
ତଥା ଚ ମୃତ୍ଵା ଜାତୋ ଽହଂ ତରୁଣୋ ଽହମ୍ ଅଵସ୍ଥିତଃ । ଯାତୋ ଽସ୍ମି ଯୋଜନଶତଂ ସ୍ଵପ୍ନ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଏହିପରି, ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯୁବା ହୋଇଛି, ଏକ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛି, ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂର ଯାତ୍ରା କରିଛି — ଏ ସବୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅନୁଭବ କରିଛି।
ରାତ୍ରିଂ ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ଽନୁଭୂତଵାନ୍ । ଲଵଣୋ ଭୁକ୍ତଵାନ୍ ଆଯୁର୍ ଏକରାତ୍ର୍ଯାଂ ସମାଶ୍ ଶତମ୍
ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ରାତିରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ; ଲବଣ ଏକ ରାତିରେ ଶତ ବର୍ଷର ଆୟୁ ଉପଭୋଗ କରିଥିଲେ।
ଯୋ ନିମେଷଃ ପ୍ରଜେଶସ୍ଯ ସ ମନୋର୍ ଜୀଵିତଂ ମୁନେଃ । ଜୀଵିତଂ ଯଦ୍ ଵିରିଞ୍ଚସ୍ଯ ତଦ୍ ଦିନଂ କିଲ ଚକ୍ରିଣଃ
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମନୁଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ, ମନୁଙ୍କର ଜୀବନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଜୀବନ ନାରାୟଣଙ୍କର ଏକ ଦିନ ବୋଲି କହାଯାଏ।
ଧ୍ଯାନେ ପ୍ରକ୍ଷୀଣଚିତ୍ତସ୍ଯ ନ ଦିନାନି ନ ରାତ୍ରଯଃ । ନ ପଦାର୍ଥା ନ ଚ ଜଗତ୍ ସତ୍ଯଂ ନାତ୍ମାପି ଯୋଗିନଃ
ଧ୍ୟାନରେ ଯେଉଁଠି ଚିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଠି ଦିନ ରାତି ନାହିଁ, କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ, ସଂସାର ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ସତ୍ୟ କଥା, ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ ହୁଏନାହିଁ।
ମଧୁରଂ କଟୁତାମ୍ ଏତି କଟୁଭାଵେନ ଚିନ୍ତିତମ୍ । କଟ୍ଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଆଯାତି ମାଧୁର୍ଯଂ ମଧୁରତ୍ଵେନ ଚେତିତମ୍
ମନରେ କଟୁ ଭାବ ଆସିଲେ ମଧୁର ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ କଟୁ ଲାଗିପାରେ; ଏହିପରି, ମଧୁର ଭାବରେ ଭାବିଲେ କଟୁ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ ମଧୁର ହୋଇଯାଏ।
ମିତ୍ରବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଦ୍ଵିଷନ୍ ମିତ୍ରଂ ରିପୁବୁଦ୍ଧ୍ଯା ରିପୁସ୍ ସୁହୃତ୍ । ଭଵତୀତି ମହାବାହୋ ଯଥାସଂଵେଦନଂ ଜଗତ୍
ମିତ୍ରତା ଭାବରେ ଭାବିଲେ ଶତ୍ରୁ ମିତ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଶତ୍ରୁତା ଭାବରେ ଭାବିଲେ ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ହୋଇଯାଏ; ମହାବାହୁ, ସଂସାର ଯେମିତି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେମିତି ହୋଇଥାଏ।
ଅନଭ୍ଯସ୍ତାଃ ପଦାର୍ଥା ଯେ ଶାସ୍ତ୍ରପାଠଜପାଦଯଃ । ଏଷାଂ ସଂଵେଦନାଭ୍ଯାସାନ୍ ନୂନମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ସାତ୍ମତା
ଯେଉଁ ପଦାର୍ଥଗୁଡିକ ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇନାହିଁ—ଯେପରିକି ଶାସ୍ତ୍ର ପଠନ ଓ ଜପ—ସେଗୁଡିକୁ ପୁନଃପୁନ୍ ଅବଗତି ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟସିତ କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆତ୍ମୀୟତା ଆସିଯାଏ।
ନୌର୍ ଯାଯିନାଂ ଭ୍ରମାର୍ତାନାଂ ଵେଦନାତ୍ ତୁ ଵିଵର୍ତତେ । ଅଵେଦନାଦ୍ ଭ୍ରମାର୍ତାନାମ୍ ଅପି ନୈଷା ଵିଵର୍ତତେ
ଯାତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମରେ ଅସ୍ତିର, ସେଠି ଜାଣିବାରେ ନୌକା ଚାଲିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଭ୍ରମ ଅଛି, ତଥାପି ଜାଣିବା ନାହିଁ, ସେଠି ନୌକା ଚାଲିନଥାଏ।
ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆକୀର୍ଣତାମ୍ ଏତି ଵେଦନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଦୃକ୍ଷ୍ଵ୍ ଇଵ । ଵେଦନାତ୍ ପୀତମ୍ ଆନୀଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ ଵାପ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂଯତେ
ଶୂନ୍ୟତା ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପରି; ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ଧଳା ରସ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ଆପଦ୍ଵଦ୍ ଉତ୍ସଵଃ ଖେଦଂ କରୋତି ପରିମୋହିନଃ । କୁଡ୍ଯେ ଽପି ଖ ଇଵାଚାରୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଧାତୁଵିକାରିଣଃ
ଉତ୍ସବ ମଧ୍ୟ ଆପଦ ପରି ଗଭୀର ମୋହିତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ କ୍ଷୀଣତା ଆଣିଦିଏ; ଯେଉଁଠି ଧାତୁ ଅସ୍ଥିର, ସେଠି ଦିଵାଳରେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ ଆକାଶରେ ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ଅସଦ୍ଯକ୍ଷୋ ଵିମୂଢାନାଂ ପ୍ରାଣାନ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅପକର୍ଷତି । ଵେଦନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵନିତା ଜାଗ୍ରତୀଵ ରତିପ୍ରଦା
ଭ୍ରମରେ ପଡିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରାଣକୁ ଏକ ଭୁଲ ଭୂତ ଚୋରି ନେଇଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜନାଣୀ ଜଣେ ସଚେତନ ହେଲେ ଯେପରି ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ସେହିପରି ଅନୁଭୂତି ଦେଇଥାଏ।
ଯଦ୍ ଯଥାଭ୍ଯାସମ୍ ଆଯାତଂ ତତ୍ ତଥା ସ୍ଥିରତାଂ ଗତମ୍ । ଅସଦ୍ ଏଵ ନଭସ୍ଯ୍ ଏଵ ନଭ ଏଵ ଚିଦାତ୍ମନି
ଯାହା କି ଅଭ୍ୟାସରେ ଆସିଥାଏ, ସେହିପରି ଏହା ଦୃଢତା ପାଇଥାଏ; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଆକାଶରେ ଯେପରି ଆକାଶ ଅଛି, ଏହା ମନର ଆକାଶରେ ଅଛି।
ଶତହସ୍ତଖୁରଚ୍ଛାଯାନଟଵୃତ୍ତମ୍ ଇଵାତତମ୍ । ଗଗନେ ମାନସଂ ସ୍ପନ୍ଦଂ ଜଗଦ୍ ଵିଦ୍ଧି ନ ଵସ୍ତୁ ତତ୍
ଏହି ଜଗତର ଚଳାଚଳକୁ ଆକାଶରେ ଶତହସ୍ତ ଘୋଡାର ଛାୟା ଖେଳ ପରି ମନର ଅନୁଭୂତି ଭାବିବା; ଏହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ।
ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନପିଶାଚସ୍ଯ ସନ୍ଦର୍ଶନମ୍ ଅନାକୃତି । କାଯାମାତ୍ରକମ୍ ଏଵେଦମ୍ ଅରୋଧକମ୍ ଅଭିତ୍ତିମତ୍
ଭ୍ରମ ଜ୍ଞାନର ଭୂତର ଦେଖା ଆକୃତିହୀନ; ଏହା କେବଳ ଶରୀରର ଏକ ସୀମା, ବାଧାଦାୟକ ଏବଂ ଫାଟିଥିବା।
ଇଦଂ ଭାସ୍ଵରମ୍ ଆଭାସଂ ସ୍ଵପ୍ନସନ୍ଦର୍ଶନଂ ଚିତଃ । ଅପୂର୍ଵମ୍ ଏଵ ସୁପ୍ତାଯା ନରସ୍ଯେଵୋଦିତଂ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଚମକୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ, ଏହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଚିତ୍ତରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନୂତନ ଭାବରେ ଉପଜେ, ଯେପରି ଏକ ଉଁଘା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ।
ଅଖାତାଶ୍ ଚେତତି ସ୍ତମ୍ଭୋ ଯାଦୃଶଂ ସାଲଭଞ୍ଜିକାଃ । ପରମାର୍ଥମହାସ୍ତମ୍ଭସ୍ ସୃଷ୍ଟୀଶ୍ ଚେତତି ତାଦୃଶମ୍
ଯେପରି ଏକ ଅଖଣ୍ଡ କାଠର ଖୁଣ୍ଟି ଅନ୍ୟ କିଛି ଭାବେ ଉଖଣ୍ଡ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ସେପରି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱର ମହା ଖୁଣ୍ଟି — ସୃଷ୍ଟି — ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଚଳ ରହିଥାଏ।
ଯାଦୃଶୋ ମାନଵଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ସ୍ଵପ୍ନେ କ୍ଷୁବ୍ଧୋ ମହାଭଟୈଃ । ତାଦୃଶୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ ସର୍ଗୋ ବୁଦ୍ଧ ଏଵ ସୁଷୁପ୍ତଵତ୍
ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବଡ଼ ଯୋଧାମାନେ ଥିଲେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା ଭଳି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତୃଣଗୁଲ୍ମଲତାଯୁକ୍ତଶ୍ ଶିଶିରାନ୍ତେ ଯଥା ରସଃ । ଵାସନ୍ତସ୍ ସଂସ୍ଥିତୋ ଭୂମୌ ତଥା ସର୍ଗଃ ପରେ ପଦେ
ଯେପରି ତୃଣ, ଗୁଲ୍ମ ଓ ଲତାରେ ଥିବା ରସ ଶୀତ ଋତୁ ଶେଷରେ ଭୂମିରେ ରହି ଉଦ୍ଭିଦ୍ରେ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ପରମ ଦଶାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବସିଥାଏ।
ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵଂ କନକେ ସ୍ଥିତମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅନୁନ୍ମିଷତ୍ । ତଥା ସ୍ଥିତଃ ପରେ ସର୍ଗଃ ଖାତ୍ମା ଵଲ୍ଗନ୍ନ୍ ଅଣାଵ୍ ଅଣୌ
ଯେପରି ସୁନାରେ ତାର ଦ୍ରବତ୍ୱ ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥାଏ, ବାହାରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେପରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଉଚ୍ଚତମ ଖାତ୍ମାରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଚମକି ରହିଥାଏ ।