ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ତଥା ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇଦଂ ନାତ୍ରାସ୍ତି ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵପ୍ନେ ପୁରମ୍ ଅସଦ୍ ଭାତି ସର୍ଗାଦୌ ଭାତି ଅସଜ୍ ଜଗତ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ନଗର ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ଚାର୍ଥୋ ଭଵିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ ସତ୍ଯତ୍ଵେ ସ୍ଵପ୍ନଚୋଦିତଃ । ସଂଵିଦୋ ନିତ୍ଯସତ୍ଯତ୍ଵଂ ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥାନାମ୍ ଅସତ୍ଯତା
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ସତ୍ୟ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟତା ଜ୍ଞାନର, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁଗୁଡିକ ଅସତ୍ୟ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥାକାଶଂ ଭଵତି ସ୍ଵପ୍ନପର୍ଵତଃ । କ୍ରମେଣ ଵା ତଥା ବୋଧେ ଖଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଧିଭୌତିକଃ
ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଆକାଶରେ ପାହାଡ଼ ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଦୀରେ-ଦୀରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହିପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଆକାଶ ଦଳେ-ଦଳେ ଦେଖାଯାଏ।
ଉଡ୍ଡୀନୋ ଽଯଂ ମୃତୋ ଵେତି ପଶ୍ଯନ୍ତି ନିକଟେ ସ୍ଥିତାଃ । ଜ୍ଞାନାତିଵାହିକୀଭୂତସ୍ଵସ୍ଵଭାଵହତା ଯତଃ
ଏଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କେହିଁକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛି କିମ୍ବା ମରିଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ଦମିଯାଇଛି।
ମିଥ୍ଯାଦୃଷ୍ଟଯ ଏଵେମାସ୍ ସୃଷ୍ଟଯୋ ମୋହଦୃଷ୍ଟଯଃ । ମାଯାମାତ୍ରଦୃଶୋ ଭାନ୍ତି ଶୂନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵପ୍ନାନୁଭୂତଯଃ
ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋହର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏଗୁଡିକ ମାୟାର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି ପରି ଶୂନ୍ୟ।
ସ୍ଵପ୍ନାନୁଭୂତଯ ଇମା ମରଣାନ୍ତର୍ବୋଧଭାତେତରଭ୍ରମଦୃଶସ୍ ସ୍ଫୁଟସର୍ଗଭାସଃ । ଭାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆତିଵାହିକଶରୀରଗତାସ୍ ସମସ୍ତା ମିଥ୍ଯୋଦିତା ମୃଗନଦୀମରଣକ୍ରମେଣ
ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜାଗ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ, ସମସ୍ତେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟିର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡିକ ମିଥ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଗ ମାୟା ଓ ନଦୀର ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁକ୍ରମରେ, ଆତିବାହିକ ଶରୀର ଭିତରେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଜୀଵଂ ଵୈଦୂରଥଂ ପୁରଃ । ସଙ୍କଲ୍ପେନ ରୁରୋଧାଶୁ ମନସସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଯଥା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଜୀବକୁ ଘୋଡା ପରି ଆଗରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ଶକ୍ତିରେ ଶୀଘ୍ର ଅଟକାଇଦେଲା, ଯେପରି ମନର ଚଳନକୁ ଅଟକାଯାଏ।
ଵଦ ଦେଵି କିଯତ୍ କାଲୋ ଗତୋ ଽଯମ୍ ଇହ ମନ୍ଦିରେ । ସମାଧୌ ମଯି ଲୀନାଯାଂ ମହୀପାଲଶଵେ ସ୍ଥିତେ
ଦେବୀ, ମୋତେ କହ, ଏହି ମହଲରେ କେତେ ସମୟ କଟିଗଲା, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର ଶବ ଏଠାରେ ପଡିଥିଲା?
ଇହ ମାସସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଇହ ଦାସ୍ଯାଵ୍ ଇମେ ଉଭେ । ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଵାସକଗୃହେ ସ୍ଵପତୋ ଵହିତେ ସ୍ଥିତେ
ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ହେବାରେ ଗଲା; ଏହି ଦୁଇ ଦାସୀ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଇଥିଲେ ଏବଂ ଶବ ଏଠାରେ ରଖାଯାଇଥିଲା।
ଶୃଣୁ ଦେହସ୍ଯ କିଂ ଵୃତ୍ତଂ ତଵେହ ଵରଵର୍ଣିନି । ଶରୀରଂ କିଲ ପକ୍ଷେଣ ଚୋତ୍କ୍ଲିନ୍ନସ୍ନାଯୁତାଂ ଗତମ୍
ବରବର୍ଣିନୀ, ଏଠାରେ ତୁମ ଶରୀରରେ କଣ ଘଟିଛି ଶୁଣ; ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ଶରୀରର ଶିରା ଏବଂ ମାଂସପେଶୀ ଅପସାରି ଯାଇଛି।
ନିର୍ଜୀଵଂ ପତିତଂ ଭୂମୌ ସଂଶୁଷ୍କମ୍ ଇଵ ପଲ୍ଲଵମ୍ । କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯୋପସଂଜାତଂ ଶଵଂ ତୁହିନଶୀତଲମ୍
ନିର୍ଜୀବ ଦେହଟି ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲା, ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ପରି ଶୁଖିଗଲା, କାଠର ଦେଉଳ ପାଖରେ ପଡିଥିବା ଶବ ତୁହିନ ପରି ଶୀତଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତୋ ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ ଆଗତ୍ଯ ମୃତୈଵେଯମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । କ୍ଲେଦଲୋକାଦ୍ ଵିନିର୍ଣୀଯ ଭୀତ୍ଯା ନିଷ୍କାଲିତଂ ଗୃହାତ୍
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆସି, ଏହି ମୃତ ଅଟିକୁ ଘୋଷଣା କରି, କ୍ଷୟର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଭୟରେ ଶବକୁ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ନୀତ୍ଵା ଚନ୍ଦନଦାରୁଭିଃ । ଚିତୌ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ସଘୃତଂ ସହସା ଭସ୍ମସାତ୍କୃତମ୍
ଏଠି ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଶବକୁ ନେଇ, ଚନ୍ଦନ କାଠ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଚିତାରେ ରଖି, ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ କରାଗଲା।
ତତୋ ରାଜ୍ଞୀ ମୃତେ ଽତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ କୃତ୍ଵା ରୋଦନମ୍ ଆକୁଲଃ । ପରିଵାରସ୍ ତଵାଶେଷଃ କୃତଵାନ୍ ଔର୍ଧ୍ଵଦେହିକମ୍
ତାପରେ ରାଣୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉଚ୍ଚ ରୋଦନ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ହେଲା; ତୁମର ସମସ୍ତ ପରିଚାରକମାନେ ଶବକୁ ଉପଯୁକ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଦେଲେ।
ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାମ୍ ଇହାଲୋକ୍ଯ ସଶରୀରାମ୍ ଇହାଗତାମ୍ । ପରଲୋକାଦ୍ ଆଗତେତି ମହଚ୍ ଚିତ୍ରଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏବେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଦେହ ସହିତ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭବିତାବ୍ୟ ଭାବିବେ ଯେ ତୁମେ ପରଲୋକରୁ ଫେରିଆସିଛ। ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ତେନୈଵ ଦେହେନ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପତସ୍ ସୁତେ । ଦୃଶ୍ଯସେ ସ୍ଵଵଦାତେନ ତେନ ଚିତ୍ତଂ ତଵୋପରି
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହି ଦେହରେ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛ, ତୁମର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାର ଶକ୍ତିରେ, ଏବଂ ତୁମର ଉତ୍କଳ ମନ ତୁମ ପୁଅପାଇଁ ଲଗି ରହିଛ।
ଯଦ୍ଵାସନା ତ୍ଵମ୍ ଅଭଵୋ ଦେହଂ ପ୍ରତି ତଦ୍ ଏଵ ତେ । ରୂପମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଂ ବାଲେ ତେନ ପ୍ରାକ୍ସଦୃଶଂ ତଵ
ତୁମେ ଦେହ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ରଖିଥିଲ, ସେଇ ଆକାର ତୁମେ ଏବେ ପାଇଛ, ଏ ଶିଶୁ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସେଇପରି।
ସ୍ଵଵାସନାନୁସାରେଣ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵଂ ହି ପଶ୍ଯତି । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ରାଵିସଂଵାଦୀ ବାଲଵେତାଲଦର୍ଶନମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ସବୁକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହେଉଛି ଶିଶୁ ବେତାଳଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ଆତିଵାହକଦେହାସି ସମ୍ପନ୍ନା ସିଦ୍ଧସୁନ୍ଦରୀ । ଵିସ୍ମୃତସ୍ ତଵ ଦେହୋ ଽସୌ ପ୍ରାକ୍ତନୋ ନଯତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ତୁମେ ଏବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଛ, ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସୁନ୍ଦର ଜନନୀ; ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଦେହକୁ ଏବେ ଭୁଲି ଯାଇଛ, ସେ ଦେହ ନିଜେ ନିଜେ ଚାଲିଯାଉଛି।
ଦୃଢାତିଵାହିକଦୃଶଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଧିଭୌତିକଃ । ବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଽପି ଶରନ୍ମେଘ ଇଵାମ୍ବରେ
ଯେଉଁ ଲୋକର ଦୃଷ୍ଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଦୃଢ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠାରେ ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଆକାଶରେ ବର୍ଷା ମେଘ ଦେଖାଯିବା ପରି।
ରୂଢାତିଵାହିକୀଭାଵଶ୍ ଶଵୋ ଭଵତି ଦେହକଃ । ନିର୍ଜଲାମ୍ଭୋଦସଦୃଶୋ ନିର୍ଗନ୍ଧକୁସୁମୋପମଃ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଅବସ୍ଥା ଭଲଭାବେ ଅଟୁଟ ହେଲେ, ଶାରୀରିକ ଦେହ ଏକ ମୃତ ଦେହ ପରି ହୋଇଯାଏ; ଜଳ ନଥିବା ମେଘ କିମ୍ବା ଗନ୍ଧ ନଥିବା ଫୁଲ ପରି।
ଅଦ୍ଯାରଭ୍ଯ ପ୍ରରୂଢାଯାମ୍ ଆତିଵାହିକସଂଵିଦି । ଦେହୋ ଵିସ୍ମୃତିମ୍ ଆଯାତି ଗର୍ଭସଂସ୍ଥେଵ ଯୌଵନେ
ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରବଳ ହେଲା ପରେ, ଦେହକୁ ଭୁଲିଯାଯିବା; ଯେପରି ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଗର୍ଭର ଅବସ୍ଥାକୁ ଭୁଲିଯାଯିବା।
ଏକତ୍ରିଂଶେ ଽଦ୍ଯ ଦିଵସେ ପ୍ରାପ୍ତା ଵଯମ୍ ଇହାମ୍ବରମ୍ । ପ୍ରଭାତେ ମୋହିତେ ଦାସ୍ଯୌ ମଯୈତେ ନିଦ୍ରଯାଧୁନା
ଏହି ଏକତ୍ରିଶ ଦିନରେ, ଆମେ ଆଜି ଏହି ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଛୁ; ପ୍ରଭାତରେ, ଏହି ଦୁଇ ଦାସୀ ନିଦ୍ରାରେ ମୁହଁ ହୋଇଥିଲେ।
ତଦ୍ ଏହି ଯାଵଲ୍ ଲୀଲାଯୈ ଲୀଲେ ସଙ୍କଲ୍ପଲୀଲଯା । ଆତ୍ମାନଂ ଦର୍ଶଯାଵୋ ଽସ୍ଯୈ ଵ୍ଯଵହାରଃ ପ୍ରଵର୍ତତାମ୍
ତେଣୁ ଆସ, ଲୀଳା, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଆମେ ଦେଖାଇବା, ମନର ଖେଳରେ, ଯେଉଁଥିରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବ।
ଆଵାଂ ତାଵଦ୍ ଇମେ ଲୀଲା ପଶ୍ଯତ୍ଵ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଚିନ୍ତିତେ । ଜ୍ଞପ୍ତ୍ଯା ଦେଵ୍ଯୌ ତତସ୍ ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯେ ଦୀପ୍ତେ ବଭୂଵତୁଃ
‘ଲୀଳା ସାମ୍ନାରେ ଆସିବା’ ଭାବ ମନରେ ଆସିଲାମାତ୍ରେ, ଦୁଇ ଦେବୀ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଇଲେ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକରେ ଚମକୁଥିଲେ।
ସା ଵିଦୂରଥଲୀଲାଥ ସମାକୁଲଵିଲୋଚନା । ଗୃହମ୍ ଆଲୋକଯାମ୍ ଆସ ତତ୍ ତେଜଃପୁଞ୍ଜଭାସୁରମ୍
ତାପରେ ବିଦୂରଥଙ୍କ ଲୀଳା, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ, ଘରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଆଲୋକର ଏକ ମହାପୁଞ୍ଜ ଚମକୁଥିଲା।
ଚନ୍ଦ୍ରବିମ୍ବାଦ୍ ଇଵୋତ୍କୀର୍ଣଂ ଧୌତଂ ହେମଦ୍ରଵୈର୍ ଇଵ । ଜ୍ଵାଲାଯା ଇଵ ଶୀତାଯାସ୍ ସୁମଧ୍ଯମ୍ ଇଵ ଭିତ୍ତିମତ୍
ଚନ୍ଦ୍ରର ଗୋଳାକାର ଅଂଶରୁ ତିଆରି, ସୁନା ଝରଣାରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା, ଶୀତଳ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି, କିମ୍ବା ଦୃଢ଼ ଭିତିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ସୁନ୍ଦର ଲତା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଗୃହମ୍ ଆଲୋକ୍ଯ ପୁରତୋ ଲୀଲାଜ୍ଞପ୍ତୀ ଵିଲୋକ୍ଯତେ । ଉତ୍ଥାଯ ସମ୍ଭ୍ରମଵତୀ ତଯୋଃ ପାଦେଷୁ ସାପତତ୍
ଘରକୁ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖି, ଖେଳମସ୍ତିର ଡାକକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସେ ଉଠି ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଖରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ମଜ୍ଜଯାଯାଗତେ ଦେଵ୍ଯୌ ଜଯତଂ ଜୀଵିତପ୍ରଦେ । ଇହ ପୂର୍ଵମ୍ ଅହଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଭଵତ୍ଯୋର୍ ମାର୍ଗଶୋଧିନୀ
ମଜ୍ଜୟା ରାଣୀ ଆସିବା ପରେ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଦୁଇଜଣ ଜୀବନ ଦେଇଥିବା, ଜୟ ହେଉ। ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି, ତୁମର ପଥ ସଫା କରିବା ପାଇଁ।'
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯାଂ ତସ୍ଯାଂ ତା ମାନିନ୍ଯୋ ମତ୍ତଯୌଵନାଃ । ଉପାଵିଶନ୍ ଵିଷ୍ଟରେଷୁ ଲତା ମେରୁଶିରସ୍ସ୍ଵ୍ ଇଵ
ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ସେମାନେ ଅଭିମାନୀ ଓ ଯୁବତୀ, ଆସନରେ ବସିଗଲେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ଲତା ଯେପରି ଲଗିଯାଏ।