ଏଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯନ୍ତି ତେ ରାଜ୍ଞୀ ଦୁଃଖିତେଯମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତା । ଵଯସ୍ଯା କାଚିଦ୍ ଅନ୍ଯେଯଂ କୁତୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯା ଉପାଗତା
ଏଭଳି ସେମାନେ ଭାବିବେ—'ରାଣୀ ଏଠାରେ ଦୁଃଖିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଏକ ସହେଳୀ କେଉଁଠୁ ଆସି ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।'
ସନ୍ଦେହଃ କ ଇଵାତ୍ରୈଷାଂ ପଶଵୋ ହ୍ଯ୍ ଅଵିଵେକିନଃ । ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଵିଚେଷ୍ଟନ୍ତେ କୁତ ଏଷାଂ ଵିଚାରଣା
ଏଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ସନ୍ଦେହ ରହିପାରିବ? ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିବେକ ନଥିବା, ସେମାନେ ଯେମିତି ଦେଖନ୍ତି, ସେମିତି କରନ୍ତି; ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା ବିଚାର କେଉଁଠୁ ହେବ?
ଯଥା ଲୋଷ୍ଟୋ ଲୁଠନ୍ ଵୃକ୍ଷଂ ଵଞ୍ଚଯିତ୍ଵାଶୁ ଗଚ୍ଛତି । ଅଜ୍ଞାତ୍ଵୈଵାଜ୍ଞଜନତା ତଥାଦ୍ର୍ଯଗ୍ନିସୁରାଦିକମ୍
ଯେପରିକି ଏକ ମାଟିର ଗୋଲା ଗଡିଗଡି ଗଛକୁ ଟକରାଇ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଗ୍ନି, ପାହାଡ଼, ଦେବତା ଓ ଏମିତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟକୁ ଜାଣିନଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାନ୍ତି।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନଵପୁର୍ ବୋଧେନ ଜାନେ କ୍ଵେଵ ଗଚ୍ଛତି । ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ତଦ୍ ଯସ୍ମାତ୍ ତଥୈଵେହାଧିଭୌତିକମ୍
ଯେପରି ଶୁଅପ୍ନର ଦେହଟି ମୁଁ ଜାଗିଲା ପରେ କେଉଁଠି ଗଲା କିଛି ଜାଣିପାରେନି, ସେପରି ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତର ଅନୁଭବ ସବୁ ଅସତ୍ୟ ଅଟୁଟିଯାଏ।
ଭଗଵନ୍ ସ୍ଵପ୍ନଶିଖରୀ ପ୍ରବୋଧେ କ୍ଵେଵ ଗଚ୍ଛତି । ଇତି ମେ ସଂଶଯଂ ଛିନ୍ଧି ଶରଦଭ୍ରମ୍ ଇଵାନିଲଃ
ଓ ପ୍ରଭୁ, ଜଗରଣ ସମୟରେ ସ୍ଵପ୍ନର ଶିଖର କେଉଁଠି ଯାଏ? ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଶରଦ୍ ମେଘକୁ ପବନ ଭଳି ଦୂର କରନ୍ତୁ।
ସ୍ଵପ୍ନେ ଭ୍ରମେ ଽଥ ସଙ୍କଲ୍ପେ ପଦାର୍ଥାଃ ପର୍ଵତାଦଯଃ । ସଂଵିଦୋ ଽନ୍ତର୍ ମିଲନ୍ତ୍ଯ୍ ଏତେ ସ୍ପନ୍ଦନାନ୍ଯ୍ ଅନିଲଂ ଯଥା
ସ୍ଵପ୍ନ, ଭ୍ରମ ଓ କଳ୍ପନାରେ ପାହାଡ଼ ଭଳି ବସ୍ତୁଗୁଡିକ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନରେ ଅଛି; ଏହି ଚଳାଚଳଗୁଡିକ ପବନ ଭଳି ନିଜ ଭିତରେ ଏକତାରେ ମିଶିଯାନ୍ତି।
ଅସ୍ପନ୍ଦସ୍ଯ ଯଥା ଵାଯୋସ୍ ସ୍ଵସ୍ପନ୍ଦୋ ଽନ୍ତର୍ ଵିଶତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅସ୍ଫୁରନ୍ତୀ ତୁ ତେନୈଵ ଯାତ୍ଯ୍ ଏକତ୍ଵଂ ତଦାତ୍ମିକା
ଯେପରିକି ପବନର ଚଳାଚଳ ନିଜ ନିର୍ବିକଳ୍ପତାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି ଚଳାଚଳ ଅନ୍ତ ହେଲେ ଏହା ନିଜ ମୂଳ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକତାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ସଂଵିତ୍ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥଯୋର୍ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ନ କଦାଚନ ଲଭ୍ଯତେ । ଯଥା ଦ୍ରଵତ୍ଵପଯସୋର୍ ଯଥା ଵା ସ୍ପନ୍ଦଵାତଯୋଃ
ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ଵପ୍ନର ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ନାହିଁ; ଯେପରିକି ପାଣି ଓ ତାହାର ଦ୍ରବତ୍ୱ, କିମ୍ବା ପବନ ଓ ତାହାର ଚଳାଚଳ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ନାହିଁ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତ୍ର ସ୍ଯାଦ୍ ଦ୍ଵିତାବୋଧସ୍ ତଦ୍ ଅଜ୍ଞାନମ୍ ଅନୁତ୍ତମମ୍ । ସୈଷା ସଂସୃତିର୍ ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନାତ୍ମିକୋଦିତା
ଏଠାରେ ଯଦି ଦ୍ୱିତ୍ୱର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଜ୍ଞାନ; ଏହିଠାକୁ 'ସଂସାର' କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଭୁଲ ଦ୍ୱିତ୍ୱ ଭାବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ସହକାରିକାରଣାନାମ୍ ଅଭାଵେ କିଲ କୀଦୃଶୀ । ସଂଵିତ୍ ସ୍ଵପ୍ନପଦାର୍ଥାନାଂ ଦ୍ଵିତ୍ଵଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ନିରର୍ଥକମ୍
ଯଦି ସହଯୋଗୀ କାରଣଗୁଡିକ ନଥାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନର ଗତି କେମିତି? ସ୍ୱପ୍ନରେ ସ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁଗୁଡିକର ଦ୍ୱିତ୍ୱ କିଛି ଅର୍ଥ ନାହିଁ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନସ୍ ତଥା ଜାଗ୍ରଦ୍ ଇଦଂ ନାତ୍ରାସ୍ତି ସଂଶଯଃ । ସ୍ଵପ୍ନେ ପୁରମ୍ ଅସଦ୍ ଭାତି ସର୍ଗାଦୌ ଭାତି ଅସଜ୍ ଜଗତ୍
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ, ସେପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥା; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ନଗର ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ନ ଚାର୍ଥୋ ଭଵିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ ସତ୍ଯତ୍ଵେ ସ୍ଵପ୍ନଚୋଦିତଃ । ସଂଵିଦୋ ନିତ୍ଯସତ୍ଯତ୍ଵଂ ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥାନାମ୍ ଅସତ୍ଯତା
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁ ସତ୍ୟ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ; ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟତା ଜ୍ଞାନର, ଯେଉଁଠି ସ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁଗୁଡିକ ଅସତ୍ୟ।
ଝଗିତ୍ଯ୍ ଏଵ ଯଥାକାଶଂ ଭଵତି ସ୍ଵପ୍ନପର୍ଵତଃ । କ୍ରମେଣ ଵା ତଥା ବୋଧେ ଖଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଆଧିଭୌତିକଃ
ଏକ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି ଆକାଶରେ ପାହାଡ଼ ହଠାତ୍ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ଦୀରେ-ଦୀରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଏହିପରି ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୃତିର ଆକାଶ ଦଳେ-ଦଳେ ଦେଖାଯାଏ।
ଉଡ୍ଡୀନୋ ଽଯଂ ମୃତୋ ଵେତି ପଶ୍ଯନ୍ତି ନିକଟେ ସ୍ଥିତାଃ । ଜ୍ଞାନାତିଵାହିକୀଭୂତସ୍ଵସ୍ଵଭାଵହତା ଯତଃ
ଏଠାରେ ନିକଟରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କେହିଁକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛି କିମ୍ବା ମରିଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ଦମିଯାଇଛି।
ମିଥ୍ଯାଦୃଷ୍ଟଯ ଏଵେମାସ୍ ସୃଷ୍ଟଯୋ ମୋହଦୃଷ୍ଟଯଃ । ମାଯାମାତ୍ରଦୃଶୋ ଭାନ୍ତି ଶୂନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵପ୍ନାନୁଭୂତଯଃ
ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୋହର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏଗୁଡିକ ମାୟାର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି ପରି ଶୂନ୍ୟ।
ସ୍ଵପ୍ନାନୁଭୂତଯ ଇମା ମରଣାନ୍ତର୍ବୋଧଭାତେତରଭ୍ରମଦୃଶସ୍ ସ୍ଫୁଟସର୍ଗଭାସଃ । ଭାନ୍ତ୍ଯ୍ ଆତିଵାହିକଶରୀରଗତାସ୍ ସମସ୍ତା ମିଥ୍ଯୋଦିତା ମୃଗନଦୀମରଣକ୍ରମେଣ
ସ୍ୱପ୍ନର ଅନୁଭୂତି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜାଗ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦୃଷ୍ଟିଗୁଡିକ, ସମସ୍ତେ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟିର ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏଗୁଡିକ ମିଥ୍ୟା ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଗ ମାୟା ଓ ନଦୀର ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁକ୍ରମରେ, ଆତିବାହିକ ଶରୀର ଭିତରେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଜୀଵଂ ଵୈଦୂରଥଂ ପୁରଃ । ସଙ୍କଲ୍ପେନ ରୁରୋଧାଶୁ ମନସସ୍ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଯଥା
ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ଞାନ ଜୀବକୁ ଘୋଡା ପରି ଆଗରେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାର ଶକ୍ତିରେ ଶୀଘ୍ର ଅଟକାଇଦେଲା, ଯେପରି ମନର ଚଳନକୁ ଅଟକାଯାଏ।
ଵଦ ଦେଵି କିଯତ୍ କାଲୋ ଗତୋ ଽଯମ୍ ଇହ ମନ୍ଦିରେ । ସମାଧୌ ମଯି ଲୀନାଯାଂ ମହୀପାଲଶଵେ ସ୍ଥିତେ
ଦେବୀ, ମୋତେ କହ, ଏହି ମହଲରେ କେତେ ସମୟ କଟିଗଲା, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ଥିଲି ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର ଶବ ଏଠାରେ ପଡିଥିଲା?
ଇହ ମାସସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ଇହ ଦାସ୍ଯାଵ୍ ଇମେ ଉଭେ । ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ଵାସକଗୃହେ ସ୍ଵପତୋ ଵହିତେ ସ୍ଥିତେ
ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ହେବାରେ ଗଲା; ଏହି ଦୁଇ ଦାସୀ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ରହିଥିଲେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଇଥିଲେ ଏବଂ ଶବ ଏଠାରେ ରଖାଯାଇଥିଲା।
ଶୃଣୁ ଦେହସ୍ଯ କିଂ ଵୃତ୍ତଂ ତଵେହ ଵରଵର୍ଣିନି । ଶରୀରଂ କିଲ ପକ୍ଷେଣ ଚୋତ୍କ୍ଲିନ୍ନସ୍ନାଯୁତାଂ ଗତମ୍
ବରବର୍ଣିନୀ, ଏଠାରେ ତୁମ ଶରୀରରେ କଣ ଘଟିଛି ଶୁଣ; ଦୁଇ ସପ୍ତାହ ମଧ୍ୟରେ ଶରୀରର ଶିରା ଏବଂ ମାଂସପେଶୀ ଅପସାରି ଯାଇଛି।
ନିର୍ଜୀଵଂ ପତିତଂ ଭୂମୌ ସଂଶୁଷ୍କମ୍ ଇଵ ପଲ୍ଲଵମ୍ । କାଷ୍ଠକୁଡ୍ଯୋପସଂଜାତଂ ଶଵଂ ତୁହିନଶୀତଲମ୍
ନିର୍ଜୀବ ଦେହଟି ଭୂମିରେ ପଡିଥିଲା, ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ପରି ଶୁଖିଗଲା, କାଠର ଦେଉଳ ପାଖରେ ପଡିଥିବା ଶବ ତୁହିନ ପରି ଶୀତଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତୋ ମନ୍ତ୍ରିଭିର୍ ଆଗତ୍ଯ ମୃତୈଵେଯମ୍ ଇତି ସ୍ଵଯମ୍ । କ୍ଲେଦଲୋକାଦ୍ ଵିନିର୍ଣୀଯ ଭୀତ୍ଯା ନିଷ୍କାଲିତଂ ଗୃହାତ୍
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆସି, ଏହି ମୃତ ଅଟିକୁ ଘୋଷଣା କରି, କ୍ଷୟର ଚିହ୍ନ ଦେଖି ନିଶ୍ଚିତ କଲେ, ଭୟରେ ଶବକୁ ଘରରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ନୀତ୍ଵା ଚନ୍ଦନଦାରୁଭିଃ । ଚିତୌ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ସଘୃତଂ ସହସା ଭସ୍ମସାତ୍କୃତମ୍
ଏଠି ଅଧିକ କଥା କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଶବକୁ ନେଇ, ଚନ୍ଦନ କାଠ ଓ ଘିଅ ସହିତ ଚିତାରେ ରଖି, ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମରେ ପରିଣତ କରାଗଲା।
ତତୋ ରାଜ୍ଞୀ ମୃତେ ଽତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ କୃତ୍ଵା ରୋଦନମ୍ ଆକୁଲଃ । ପରିଵାରସ୍ ତଵାଶେଷଃ କୃତଵାନ୍ ଔର୍ଧ୍ଵଦେହିକମ୍
ତାପରେ ରାଣୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଉଚ୍ଚ ରୋଦନ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ହେଲା; ତୁମର ସମସ୍ତ ପରିଚାରକମାନେ ଶବକୁ ଉପଯୁକ୍ତ କ୍ରିୟା କରିଦେଲେ।
ଇଦାନୀଂ ତ୍ଵାମ୍ ଇହାଲୋକ୍ଯ ସଶରୀରାମ୍ ଇହାଗତାମ୍ । ପରଲୋକାଦ୍ ଆଗତେତି ମହଚ୍ ଚିତ୍ରଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏବେ ତୁମେ ଏଠାରେ ଦେହ ସହିତ ଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଲୋକମାନେ ଭବିଷ୍ୟତରେ ଭବିତାବ୍ୟ ଭାବିବେ ଯେ ତୁମେ ପରଲୋକରୁ ଫେରିଆସିଛ। ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେବ।
ତ୍ଵଂ ତୁ ତେନୈଵ ଦେହେନ ସତ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପତସ୍ ସୁତେ । ଦୃଶ୍ଯସେ ସ୍ଵଵଦାତେନ ତେନ ଚିତ୍ତଂ ତଵୋପରି
କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏହି ଦେହରେ ଏଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛ, ତୁମର ସତ୍ୟ ଇଚ୍ଛାର ଶକ୍ତିରେ, ଏବଂ ତୁମର ଉତ୍କଳ ମନ ତୁମ ପୁଅପାଇଁ ଲଗି ରହିଛ।
ଯଦ୍ଵାସନା ତ୍ଵମ୍ ଅଭଵୋ ଦେହଂ ପ୍ରତି ତଦ୍ ଏଵ ତେ । ରୂପମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତଂ ବାଲେ ତେନ ପ୍ରାକ୍ସଦୃଶଂ ତଵ
ତୁମେ ଦେହ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଭାବନା ରଖିଥିଲ, ସେଇ ଆକାର ତୁମେ ଏବେ ପାଇଛ, ଏ ଶିଶୁ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଥିଲା, ସେଇପରି।
ସ୍ଵଵାସନାନୁସାରେଣ ସର୍ଵସ୍ ସର୍ଵଂ ହି ପଶ୍ଯତି । ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତୋ ଽତ୍ରାଵିସଂଵାଦୀ ବାଲଵେତାଲଦର୍ଶନମ୍
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ଭାବନା ଅନୁଯାୟୀ ସବୁକୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ହେଉଛି ଶିଶୁ ବେତାଳଙ୍କୁ ଦେଖିବା।
ଆତିଵାହକଦେହାସି ସମ୍ପନ୍ନା ସିଦ୍ଧସୁନ୍ଦରୀ । ଵିସ୍ମୃତସ୍ ତଵ ଦେହୋ ଽସୌ ପ୍ରାକ୍ତନୋ ନଯତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ତୁମେ ଏବେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଛ, ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ସୁନ୍ଦର ଜନନୀ; ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ଦେହକୁ ଏବେ ଭୁଲି ଯାଇଛ, ସେ ଦେହ ନିଜେ ନିଜେ ଚାଲିଯାଉଛି।
ଦୃଢାତିଵାହିକଦୃଶଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତ୍ଯ୍ ଆଧିଭୌତିକଃ । ବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯମାନୋ ଽପି ଶରନ୍ମେଘ ଇଵାମ୍ବରେ
ଯେଉଁ ଲୋକର ଦୃଷ୍ଟି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହରେ ଦୃଢ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେଠାରେ ଶାରୀରିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ଦେଖାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଆକାଶରେ ବର୍ଷା ମେଘ ଦେଖାଯିବା ପରି।