କେନ ମାର୍ଗେଣ ଦେଵେଶି ଯାନ୍ତ୍ଯୌ ଵୈ ଶଵମଣ୍ଡପମ୍ । ଏନମ୍ ଏଵାଶୁ ପଶନ୍ତ୍ଯାଵ୍ ଆଵାଂ ଗଚ୍ଛାଵ ଉତ୍ତମେ
ଦେବୀ, କେଉଁ ପଥରେ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶବ ମଣ୍ଡପକୁ ଯାଉଛନ୍ତି? ଆମେ ଏହି ଜଣକୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥକୁ ଯିବା।
ମନୁଷ୍ଯଵାସନାନ୍ତସ୍ସ୍ଥଂ ମାର୍ଗମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି । ଏଷୋ ଽହମ୍ ଅପରଂ ଲୋକଂ ଦୂରଂ ଯାମୀତି ଚିନ୍ମଯମ୍
ମାନବ ଆଶା-ଇଚ୍ଛାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଥକୁ ଧରି ସେ ଚାଲିଯାଉଛି; ମୁଁ ଦୂର ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ତାଙ୍କର ମନ ଚେତନାରେ ଗଠିତ।
ମାର୍ଗେଣାଵାସନେନୈଵ ଯା ଵସ୍ ତେନୈଵ ସମ୍ମତମ୍ । ପରସ୍ପରେଚ୍ଛା ସଂଵିତ୍ତିର୍ ନ ହି ସୌହାର୍ଦବନ୍ଧିନୀ
ଯେଉଁ ପଥରେ ଯେଉଁଠି ଯାଉଛି, ସେ ତାଙ୍କର ଆଦତ ଓ ଆଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି; ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଚାହିଦା ଓ ଜଣାଶୁଣା କେବେ ମିଳିତ ହୃଦୟର ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ।
ଇତି ଵିହିତକଥାଶମକ୍ରମାଯାଂ ପରମଦୃଶି ପ୍ରସୃତେ ପ୍ରବୋଧଭାନୌ । ନୃପତିଵରସୁତାମନସ୍ଯ୍ ଉଦାରେ ଵିଗଲିତଵିଜ୍ ଜରଢୋ ଵିଦୂରଥୋ ଽଭୂତ୍
ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ସହିତ, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ଫାଲିଗଲା; ଉଦାତ୍ତ ମନ ଥିବା ବିଦୂରଥ, ମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାଜକୁମାରୀ ପାଖରେ ଜଣେ ଜୀବନହୀନ ପରି ହେଇଗଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ରାଜା ପରିଵୃତ୍ତାକ୍ଷିତାରକଃ । ବଭୂଵୈକତନୁପ୍ରାଣସ୍ ସଦ୍ଯଶ୍ ଶୁଷ୍କସିତାଧରଃ
ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଉପରକୁ ଘୁଞ୍ଚିଗଲା; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଏକାଠି ମିଶିଗଲା ପରି ଲାଗିଲା, ଏକାସାଥି ତାଙ୍କର ଠୋଡ଼ ଶୁଖି ଓ ଧଳା ହେଇଗଲା।
ଜୀର୍ଣପର୍ଣସଵର୍ଣାଭଃ କ୍ଷୀଣପାଣ୍ଡୁମୁଖଚ୍ଛଵିଃ । ଭୃଙ୍ଗକୂଜିତସଚ୍ଛାଯାଶ୍ଵାସକୂଟାଵିକୂଣିତଃ
ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଶୁଖି ଗଛପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୁହଁ ଫିକା ଓ ଅତି କ୍ଷୀଣ; ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ମଧୁମକୁ ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଅସମ ଭାବରେ ଛାତିରୁ ବାହାରୁଥିଲା।
ମହାମରଣମୂର୍ଛାନ୍ଧକୂପେ ନିପତିତାଶଯଃ । ଅନ୍ତର୍ନିଲୀନନିଶ୍ଶେଷନେତ୍ରାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତିମାନ୍
ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ମହାମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଅଚେତନତାର ଗହ୍ବରରେ ପଡିଗଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭିତରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହୋଇ ଶେଷ ହୋଇଗଲା।
ଚିତ୍ରନ୍ଯସ୍ତ ଇଵାକାରମାତ୍ରଦୃଶ୍ଯୋ ଵିଚେତନଃ । ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦସର୍ଵାଵଯଵସ୍ ସମୁତ୍କୀର୍ଣ ଇଵୋପଲେ
ସେ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଆକୃତି ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେହ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ, ସଚେତନତା ନଥିଲା, ତାଙ୍କର ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ନିର୍ଜୀବ ଓ ଅଚଳ ଥିଲା, ଏକ ପଥର ଉପରେ ପଡିଥିବା ଦେହ ଭଳି।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ତାଲୁଦେଶେନ ତଂ ଜହୌ । ପ୍ରାଣଃ ପିପତିଷୁଂ ଵୃକ୍ଷଂ ସୁପକ୍ଷୀଵାନ୍ତରିକ୍ଷଗଃ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିପରି କହିବି? ତାଳୁ ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ବାହାରିଗଲା, ଏକ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଚିଡ଼ିଆ ଗଛ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡିଯିବା ଭଳି।
ତଂ ତେ ଦଦୃଶତୁର୍ ବାଲେ ଦିଵ୍ଯଦୃଷ୍ଟୀ ନଭୋଗତମ୍ । ଜୀଵଂ ପ୍ରାଣମଯଂ ସଂଵିଦ୍ଗନ୍ଧଲେଶମ୍ ଇଵାନିଲେ
ଦୁଇ ଜଣ ଜଣେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରାଣ ଓ ସଚେତନତାରେ ଗଠିତ ଜୀବ ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଛି, ବାୟୁରେ ଗନ୍ଧର ଏକ ଅନୁଭୂତି ଭଳି।
ସା ଜୀଵସଂଵିଦ୍ ଗଗନଵାତେନାଵଲିତା ସତୀ । ଖେ ଦୂରଂ ଗନ୍ତୁମ୍ ଆରେଭେ ଵାସନାନୁଵିଧାଯିନୀ
ସେ ଜୀବସଚେତନା, ଆକାଶର ପବନରେ ବହି, ନିଜ ଆଦତର ଚାଲିରେ ଦୂର ଆକାଶ ଦିଆଁ ଚାଲିଗଲା।
ତାମ୍ ଏଵାନୁସସାରାଥ ସ୍ତ୍ରୀଦ୍ଵଯଂ ଜୀଵସଂଵିଦମ୍ । ଭ୍ରମରୀଯୁଗଲଂ ଵାତଲଗ୍ନାଂ ଗନ୍ଧକଲାମ୍ ଇଵ
ତାହାକୁ ଦୁଇଜଣ ଜନାନୀ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ମଧୁମକୁଳୀ ପବନରେ ଉଡୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ତତୋ ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣ ଶାନ୍ତେ ମରଣମୂର୍ଛନେ । ସାମ୍ବରେ ବୁବୁଧେ ସଂଵିଦ୍ ଗନ୍ଧଲେଖେଵ ଵଯୁନା
ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା ଶାନ୍ତ ହେଲା, ସେ ସଚେତନା ମଧ୍ୟବର୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଆପଣକୁ ଜଣାଇଲା, ପବନରେ ଉଡୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧରେ ଯେପରି।
ଅପଶ୍ଯତ୍ ପୁରୁଷାନ୍ ଯାମ୍ଯାନ୍ ନୀଯମାନଂ ଚ ତୈର୍ ଵପୁଃ । ବନ୍ଧୁପିଣ୍ଡପ୍ରଦାନେନ ଶରୀରଂ ଜାତମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ସେ ଦେଖିଲା ଯମର ସେବକମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ପରିବାର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ମାର୍ଗେ କର୍ମଫଲୋଲ୍ଲାସଵତି ଦୂରତରେ ସ୍ଥିତମ୍ । ଵୈଵସ୍ଵତପୁରଂ ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତମ୍ ଅନିଵାରିତମ୍
କର୍ମର ଫଳ ଦୂରରୁ ଚମକୁଥିବା ପଥରେ, ସେ ଅପରାଜିତ ଭାବରେ ଭୈବସ୍ବତ ପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଚାଲିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵୈଵସ୍ଵତପୁରମ୍ ଆଦିଷ୍ଟଂ ଚ ତତୋ ଯଥା । ଅସ୍ଯ କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଅଶୁଭ୍ରାଣି ନୈଵ ସନ୍ତି କଦାଚନ
ଭୈବସ୍ବତ ପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ଏହା ଘୋଷିତ ହେଲା: ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ କର୍ମ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵାଵଦାତାନାଂ କର୍ତାଯଂ ଶୁଭକର୍ମଣାମ୍ । ଭଗଵତ୍ଯାସ୍ ସରସ୍ଵତ୍ଯା ଵରେଣାଯଂ ଵିଵର୍ଧିତଃ
ସେ ସଦା ଶୁଭ କର୍ମର କର୍ତ୍ତା; ଭଗବତୀ ସରସ୍ବତୀଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ଉନ୍ନତି ପାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରାକ୍ତନୋ ଽସ୍ଯ ଶଵୀଭୂତୋ ଦେହୋ ଽସ୍ତି କୁସୁମାମ୍ବରଃ । ପ୍ରଵିଶତ୍ଵ୍ ଏଷ ତଂ ଗତ୍ଵା ତ୍ଯଜ୍ଯତାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ସଃ
ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦେହ ଏବେ ମୃତ, ଫୁଲର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରହିଛି; ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଏହି ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପରେ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ତତସ୍ ତ୍ଯକ୍ତୋ ନଭୋମାର୍ଗଂ ଯନ୍ତ୍ରୋପଲ ଇଵ ପ୍ଲୁତଃ । ଅଥ ଜୀଵକଲା ଲୀଲା ଜ୍ଞପ୍ତିଶ୍ ଚେତି ତ୍ରଯଂ ନଭଃ
ତାପରେ ସେ ଛାଡିଦେଇ ଆକାଶର ରାସ୍ତାରେ ଯନ୍ତ୍ରଚାଳିତ ପଥର ପରି ଉଡିଗଲା। ଏହି ତିନି — ଜୀବଶକ୍ତି, ଲୀଳା ଏବଂ ଜ୍ଞାନ — ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପୁପ୍ଲୁଵେ ଜୀଵଲେଖା ତ୍ଵ୍ ଅରୂପିଣ୍ଯ୍ ଏତେ ନ ପଶ୍ଯତି । ତମ୍ ଏଵାନୁସରନ୍ତ୍ଯୌ ତେ ସମୁଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ନଭସ୍ତଲମ୍
ଜୀବର ତନ୍ତୁ ଉଡିଗଲା; ଏହି ଦୁଇଟି ଅରୂପ ଥିବାରୁ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆକାଶର ବିସ୍ତୃତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।
ଲୋକାନ୍ତରାଣ୍ଯ୍ ଅତୀତ୍ଯାଥ ଵିନିର୍ଗତ୍ଯ ଜଗଦ୍ଗୃହାତ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଜଗଦ୍ ଆସାଦ୍ଯ ଭୂମଣ୍ଡଲମ୍ ଉପେତ୍ଯ ଚ
ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଘରୁ ବାହାରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଜଗତକୁ ପହଞ୍ଚି ଭୂମଣ୍ଡଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କାନ୍ତେ ସଙ୍କଲ୍ପରୂପିଣ୍ଯୌ ସଙ୍ଗତେ ଜୀଵଲେଖଯା । ପଦ୍ମରାଜପୁରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଲୀଲାନ୍ତଃପୁରମଣ୍ଡପମ୍
ସେଠାରେ ଇଚ୍ଛାରୂପ ସ୍ନେହିନୀ ଜୀବର ତନ୍ତୁ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ; ସେମାନେ ପଦ୍ମରାଜର ସହର ଏବଂ ଲୀଳାର ଅନ୍ତଃପୁର ମଣ୍ଡପକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ଷଣାଦ୍ ଵିଵିଶତୁସ୍ ସ୍ଵୈରଂ ଵାଯୁଲେଖେ ଯଥାମ୍ବୁଦମ୍ । ସୂର୍ଯାତପୋ ଯଥାମ୍ଭୋଜଂ ସୁଗନ୍ଧଃ ପଵନଂ ଯଥା
ସେମାନେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସ୍ବେଚ୍ଛାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଯେପରି ହାଲୁକା ପବନ ଆକାଶକୁ ଯାଏ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ଯେପରି ସୁଗନ୍ଧ ପବନ ଭିତରେ ମିଶିଯାଏ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରାପ୍ତଃ କଥମ୍ ଅସୌ ଶଵସ୍ଯ ନିକଟଂ ଗୃହମ୍ । କଥଂ ତେନ ପରିଜ୍ଞାତୋ ମାର୍ଗୋ ମୃତଶରୀରିଣା
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ କିପରି ମୃତ ଦେହ ନିକଟରେ ଥିବା ଘରକୁ ପହଞ୍ଚିଲା? ଏବଂ ସେ କିପରି ମୃତ ଦେହର ମାର୍ଗକୁ ଚିହ୍ନିଲା?
ତସ୍ଯ ସ୍ଵଵାସନାନ୍ତସ୍ସ୍ଥମ୍ ଅଵଶ୍ଯଂ କିଲ ରାଘଵ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ହୃଦ୍ଗତଂ ତସ୍ମାନ୍ ମାସୌ ପ୍ରାପ୍ନୋତୁ ତତ୍ କଥମ୍
ରାଘବ, ତାଙ୍କର ନିଜର ଆଦତ ଭିତରେ ଯାହା ଅଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେସବୁ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଅଛି; ଏହି ସବୁ ହୃଦୟରେ ଥିବା ଦ୍ୱାରା ସେ ଏକ ମାସରେ କିପରି ପାଇଲା?
ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରମ୍ ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଯଂ ଜଗଜ୍ଜୀଵକଣୋଦରେ । ବୀଜେ ଵଟତରୁମ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତଂ କୋ ଵୈ ନ ପଶ୍ଯତି
ଏହି ଅନେକ ଭ୍ରମ ଏହି ସଂସାରର ଜୀବର ଅଣୁ ଭିତରେ ଅଛି, ଯେପରି ବଟବୃକ୍ଷ ତାହାର ଗୁଟିକୁ ଭିତରେ ରହିଥାଏ; ଏହି କଥା କିଏ ଦେଖିନାହିଁ?
ସ୍ଵଭାଵଭୂତଂ ଚିଦଣୁସ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନିଚଯଂ ତଥା । ନରୋ ଯଥୈକଦେଶସ୍ଥୋ ଦୂରଦେଶାନ୍ତରସ୍ଥିତମ୍
ସ୍ୱଭାବରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଚେତନା ତିନି ଜଗତକୁ ଅନ୍ତରେ ଧାରି ରଖିଛି; ଯେପରି ଏକ ଜଣେ ଲୋକ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ବସି ଦୂର ଅଞ୍ଚଳର କିଛି ଦେଖିପାରେ।
ସଂପଶ୍ଯତି ନିଧାନଂ ସ୍ଵଂ ମନସାନାରତଂ ସଦା । ଯଥା ଜୀଵଦ୍ଵପୁର୍ ଜୀଵମକୁରଂ ହୃଦି ପଶ୍ଯତି
ସେ ସଦା ନିଜ ଧନକୁ ମନରେ ଅବିରତ ଦେଖିଥାଏ; ଯେପରି ଜୀବନ୍ତ ଦେହ ହୃଦୟରେ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି ଅନୁଭବ କରେ।
ତଥା ସ୍ଵଵାସନାନ୍ତସ୍ସ୍ଥମ୍ ଅଭୀଷ୍ଠଂ ପରିପଶ୍ଯତି । ଜୀଵୋ ଜାତିଶତାଢ୍ଯୋ ଽପି ଭ୍ରମେ ପରିଗତୋ ଽପି ଵା
ଏହିପରି ଆତ୍ମା ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଏବଂ ଅଭିପ୍ସା ଭିତରେ ଥିବା ଚାହିଦାକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଯେତେବେଳେ ଶତ ଶତ ଜନ୍ମ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ଭଗଵନ୍ ପିଣ୍ଡଦାନାଦିଵାସନାରହିତାକୃତିଃ । କୀଦୃକ୍ ସଂପଦ୍ଯତେ ଦେହଃ ପିଣ୍ଡୋ ଯସ୍ମୈ ନ ଦୀଯତେ
ଭଗବନ୍, ଯେତେବେଳେ ଦେହ ପିଣ୍ଡଦାନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅର୍ପଣର ଅଭିପ୍ସାରୁ ଶୂନ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଦେହର ଆକୃତି କେମିତି ହୁଏ? କେଉଁ ଲୋକଙ୍କୁ ପିଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ?