କ୍ରିମିକୀଟପତଙ୍ଗାନାଂ ଯେଷାମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସ୍ଵସଂଵିଦଃ । ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତେଷାଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାଭିଖ୍ଯାର୍ଥକାନି ତୁ
କୀଟ, ପୋକା, ଓ ଉଡୁଥିବା ପୋକମାନଙ୍କର ଭିତରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେହି ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ କେବଳ ଭିନ୍ନ ନାମ ଦେବା ପାଇଁ ଅଛି।
ଯଥୋତ୍ତରାବ୍ଧିଜନତା ଦକ୍ଷିଣାବ୍ଧିଜନସ୍ଥିତିମ୍ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଜାନାତି ନିଜସଂଵେଦନାଦ୍ ଋତେ
ଯେପରି ତୃଣ୍ଣପୂର୍ବ ସାଗର ପାଖରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ପାଖରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ,
ସ୍ଵସଂଜ୍ଞାନୁଭଵେ ଲୀନାସ୍ ତଥା ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମାଃ । ପରସ୍ପରଜଡାସ୍ ସର୍ଵେ ସ୍ଵସଙ୍କେତପରାଯଣାଃ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି, ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯଥା ଶିଲାନ୍ତସ୍ସଂସ୍ଥାନାଂ ବହିସ୍ସ୍ଥାନାଂ ଚ ଵେଦନମ୍ । ଅସଜ୍ ଜଡଂ ଚ ଭେକାନାଂ ମିଥୋଽନ୍ତସ୍ ତସ୍ଥୁଷାଂ ତଥା
ଯେପରି ଥିବା ପଥର ତାହାର ଭିତରେ ଅଛିଥିବା ଜିନିଷ ବାହାର ଜିନିଷକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ବେଙ୍ଗମାନେ ଅଜଡ ଥିବାରୁ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ।
ତତ୍ର ସର୍ଵଗତଂ ଚିତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନା ଯତ୍ ପ୍ରଚେତିତମ୍ । ସର୍ଗାଦୌ ଚୋପନଂ ଵାଯୁସ୍ ସ ଇହାଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତଃ
ଏଠାରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ମନ ଯାହାକୁ ଜଣାଯାଇଛି, ସେହି ଚେତନାର ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି; ଯେପରିକି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପବନ ଥିଲା, ସେହିପରି ଏଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଵିଦିତଂ ଯତ୍ ତୁ ସୌଶିର୍ଯଂ ତନ୍ ନଭସ୍ ତତ୍ର ମାରୁତଃ । ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ମେତ୍ଯାଦି ସ ମହାନ୍ ପଦାର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଇତି ଚୋପନମ୍
ଯେଉଁଠି ଶୂନ୍ୟତା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଆକାଶ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାର ଭିତରେ ପବନ ଅଛି; ଅନ୍ଦୋଳନ ଓ ଏହାର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ପବନ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ତୁ ପରମାର୍ଥେନ ସ୍ଥାଵରେ ଜଙ୍ଗମେ ସ୍ଥିତମ୍ । ଚୋପନାନ୍ଯ୍ ଅନିଲୈର୍ ଏଵ ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ
ମନ ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଥରେ ଅଚଳ ଓ ଚଳିତ ଦୁଇଁ ପ୍ରକାର ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ; ଏହାର ପ୍ରକାଶ ଏବଂ ଅପ୍ରକାଶ କେବଳ ପବନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଏଵଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମଯଂ ଵିଶ୍ଵଂ ପଦାର୍ଥାସ୍ ସଂଵିଦଂଶଵଃ । ସର୍ଗାଦିଷୁ ଯଥୈଵାସଂସ୍ ତଥୈଵାଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଏଭଳି, ଭ୍ରମରେ ଭରିଥିବା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଚେତନାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଥିଲା, ଏଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଯଥା ଵିଶ୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭଣମ୍ । ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାଭଂ ତଦ୍ ଏତତ୍ କଥିତଂ ତଵ
ଯେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ସ୍ୱଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହା ସତ୍ୟ ଭଲି ଦେଖାଯାଏ ମାତ୍ର, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଅର୍ଥ ତୁମକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଅଯମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତପ୍ରାଯଃ ପଶ୍ଯ ରାଜା ଵିଦୂରଥଃ । ମାଲାଶଵସ୍ଯ ପଦ୍ମସ୍ଯ ପତ୍ଯୁସ୍ ତେ ଯାତି ହୃଦ୍ଗୁହାମ୍
ଦେଖ, ରାଜା ବିଦୂରଥ ପ୍ରାୟ ଅନ୍ତ ହେବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ମାଳା ପରି ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ନାଥ, ସେ ଏବେ ତୁମ ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ କୋଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।
କେନ ମାର୍ଗେଣ ଦେଵେଶି ଯାନ୍ତ୍ଯୌ ଵୈ ଶଵମଣ୍ଡପମ୍ । ଏନମ୍ ଏଵାଶୁ ପଶନ୍ତ୍ଯାଵ୍ ଆଵାଂ ଗଚ୍ଛାଵ ଉତ୍ତମେ
ଦେବୀ, କେଉଁ ପଥରେ ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶବ ମଣ୍ଡପକୁ ଯାଉଛନ୍ତି? ଆମେ ଏହି ଜଣକୁ ଶୀଘ୍ର ଦେଖିବା ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଥକୁ ଯିବା।
ମନୁଷ୍ଯଵାସନାନ୍ତସ୍ସ୍ଥଂ ମାର୍ଗମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ଗଚ୍ଛତି । ଏଷୋ ଽହମ୍ ଅପରଂ ଲୋକଂ ଦୂରଂ ଯାମୀତି ଚିନ୍ମଯମ୍
ମାନବ ଆଶା-ଇଚ୍ଛାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଥକୁ ଧରି ସେ ଚାଲିଯାଉଛି; ମୁଁ ଦୂର ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରୁଛି, ତାଙ୍କର ମନ ଚେତନାରେ ଗଠିତ।
ମାର୍ଗେଣାଵାସନେନୈଵ ଯା ଵସ୍ ତେନୈଵ ସମ୍ମତମ୍ । ପରସ୍ପରେଚ୍ଛା ସଂଵିତ୍ତିର୍ ନ ହି ସୌହାର୍ଦବନ୍ଧିନୀ
ଯେଉଁ ପଥରେ ଯେଉଁଠି ଯାଉଛି, ସେ ତାଙ୍କର ଆଦତ ଓ ଆଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ହେଉଛି; ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଚାହିଦା ଓ ଜଣାଶୁଣା କେବେ ମିଳିତ ହୃଦୟର ବନ୍ଧନ ନୁହେଁ।
ଇତି ଵିହିତକଥାଶମକ୍ରମାଯାଂ ପରମଦୃଶି ପ୍ରସୃତେ ପ୍ରବୋଧଭାନୌ । ନୃପତିଵରସୁତାମନସ୍ଯ୍ ଉଦାରେ ଵିଗଲିତଵିଜ୍ ଜରଢୋ ଵିଦୂରଥୋ ଽଭୂତ୍
ଏପରି ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ସହିତ, ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟି ଫାଲିଗଲା; ଉଦାତ୍ତ ମନ ଥିବା ବିଦୂରଥ, ମାୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ରାଜକୁମାରୀ ପାଖରେ ଜଣେ ଜୀବନହୀନ ପରି ହେଇଗଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଅନ୍ତରେ ରାଜା ପରିଵୃତ୍ତାକ୍ଷିତାରକଃ । ବଭୂଵୈକତନୁପ୍ରାଣସ୍ ସଦ୍ଯଶ୍ ଶୁଷ୍କସିତାଧରଃ
ଏହି ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଉପରକୁ ଘୁଞ୍ଚିଗଲା; ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଏକାଠି ମିଶିଗଲା ପରି ଲାଗିଲା, ଏକାସାଥି ତାଙ୍କର ଠୋଡ଼ ଶୁଖି ଓ ଧଳା ହେଇଗଲା।
ଜୀର୍ଣପର୍ଣସଵର୍ଣାଭଃ କ୍ଷୀଣପାଣ୍ଡୁମୁଖଚ୍ଛଵିଃ । ଭୃଙ୍ଗକୂଜିତସଚ୍ଛାଯାଶ୍ଵାସକୂଟାଵିକୂଣିତଃ
ତାଙ୍କର ଚେହେରା ଶୁଖି ଗଛପତ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ମୁହଁ ଫିକା ଓ ଅତି କ୍ଷୀଣ; ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ମଧୁମକୁ ଗୁଞ୍ଜନ ପରି ଅସମ ଭାବରେ ଛାତିରୁ ବାହାରୁଥିଲା।
ମହାମରଣମୂର୍ଛାନ୍ଧକୂପେ ନିପତିତାଶଯଃ । ଅନ୍ତର୍ନିଲୀନନିଶ୍ଶେଷନେତ୍ରାଦୀନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତିମାନ୍
ତାଙ୍କର ଚିନ୍ତା ମହାମୃତ୍ୟୁର ଗଭୀର ଅଚେତନତାର ଗହ୍ବରରେ ପଡିଗଲା, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଭିତରକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହୋଇ ଶେଷ ହୋଇଗଲା।
ଚିତ୍ରନ୍ଯସ୍ତ ଇଵାକାରମାତ୍ରଦୃଶ୍ଯୋ ଵିଚେତନଃ । ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦସର୍ଵାଵଯଵସ୍ ସମୁତ୍କୀର୍ଣ ଇଵୋପଲେ
ସେ ଏକ ଚିତ୍ରରେ ଆକୃତି ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦେହ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲେ, ସଚେତନତା ନଥିଲା, ତାଙ୍କର ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ନିର୍ଜୀବ ଓ ଅଚଳ ଥିଲା, ଏକ ପଥର ଉପରେ ପଡିଥିବା ଦେହ ଭଳି।
ବହୁନାତ୍ର କିମ୍ ଉକ୍ତେନ ତାଲୁଦେଶେନ ତଂ ଜହୌ । ପ୍ରାଣଃ ପିପତିଷୁଂ ଵୃକ୍ଷଂ ସୁପକ୍ଷୀଵାନ୍ତରିକ୍ଷଗଃ
ଏଠାରେ ଅଧିକ କିପରି କହିବି? ତାଳୁ ଅଞ୍ଚଳ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ବାହାରିଗଲା, ଏକ ସୁପର୍ଣ୍ଣ ଚିଡ଼ିଆ ଗଛ ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ଉଡିଯିବା ଭଳି।
ତଂ ତେ ଦଦୃଶତୁର୍ ବାଲେ ଦିଵ୍ଯଦୃଷ୍ଟୀ ନଭୋଗତମ୍ । ଜୀଵଂ ପ୍ରାଣମଯଂ ସଂଵିଦ୍ଗନ୍ଧଲେଶମ୍ ଇଵାନିଲେ
ଦୁଇ ଜଣ ଜଣେ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରାଣ ଓ ସଚେତନତାରେ ଗଠିତ ଜୀବ ଆକାଶକୁ ଉଠିଯାଉଛି, ବାୟୁରେ ଗନ୍ଧର ଏକ ଅନୁଭୂତି ଭଳି।
ସା ଜୀଵସଂଵିଦ୍ ଗଗନଵାତେନାଵଲିତା ସତୀ । ଖେ ଦୂରଂ ଗନ୍ତୁମ୍ ଆରେଭେ ଵାସନାନୁଵିଧାଯିନୀ
ସେ ଜୀବସଚେତନା, ଆକାଶର ପବନରେ ବହି, ନିଜ ଆଦତର ଚାଲିରେ ଦୂର ଆକାଶ ଦିଆଁ ଚାଲିଗଲା।
ତାମ୍ ଏଵାନୁସସାରାଥ ସ୍ତ୍ରୀଦ୍ଵଯଂ ଜୀଵସଂଵିଦମ୍ । ଭ୍ରମରୀଯୁଗଲଂ ଵାତଲଗ୍ନାଂ ଗନ୍ଧକଲାମ୍ ଇଵ
ତାହାକୁ ଦୁଇଜଣ ଜନାନୀ ଅନୁସରଣ କଲେ, ଯେପରି ଦୁଇଟି ମଧୁମକୁଳୀ ପବନରେ ଉଡୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ତତୋ ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରେଣ ଶାନ୍ତେ ମରଣମୂର୍ଛନେ । ସାମ୍ବରେ ବୁବୁଧେ ସଂଵିଦ୍ ଗନ୍ଧଲେଖେଵ ଵଯୁନା
ଅଳ୍ପ ସମୟ ପରେ, ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା ଶାନ୍ତ ହେଲା, ସେ ସଚେତନା ମଧ୍ୟବର୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଆପଣକୁ ଜଣାଇଲା, ପବନରେ ଉଡୁଥିବା ସୁଗନ୍ଧରେ ଯେପରି।
ଅପଶ୍ଯତ୍ ପୁରୁଷାନ୍ ଯାମ୍ଯାନ୍ ନୀଯମାନଂ ଚ ତୈର୍ ଵପୁଃ । ବନ୍ଧୁପିଣ୍ଡପ୍ରଦାନେନ ଶରୀରଂ ଜାତମ୍ ଆତ୍ମନଃ
ସେ ଦେଖିଲା ଯମର ସେବକମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହକୁ ଉଠାଇ ନେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ପରିବାର ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର ଦେହ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
ମାର୍ଗେ କର୍ମଫଲୋଲ୍ଲାସଵତି ଦୂରତରେ ସ୍ଥିତମ୍ । ଵୈଵସ୍ଵତପୁରଂ ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତମ୍ ଅନିଵାରିତମ୍
କର୍ମର ଫଳ ଦୂରରୁ ଚମକୁଥିବା ପଥରେ, ସେ ଅପରାଜିତ ଭାବରେ ଭୈବସ୍ବତ ପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପାଇଁ ଚାଲିଲେ।
ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵୈଵସ୍ଵତପୁରମ୍ ଆଦିଷ୍ଟଂ ଚ ତତୋ ଯଥା । ଅସ୍ଯ କର୍ମାଣ୍ଯ୍ ଅଶୁଭ୍ରାଣି ନୈଵ ସନ୍ତି କଦାଚନ
ଭୈବସ୍ବତ ପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ, ଏହା ଘୋଷିତ ହେଲା: ଏହି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଭ କର୍ମ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵାଵଦାତାନାଂ କର୍ତାଯଂ ଶୁଭକର୍ମଣାମ୍ । ଭଗଵତ୍ଯାସ୍ ସରସ୍ଵତ୍ଯା ଵରେଣାଯଂ ଵିଵର୍ଧିତଃ
ସେ ସଦା ଶୁଭ କର୍ମର କର୍ତ୍ତା; ଭଗବତୀ ସରସ୍ବତୀଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦରେ ସେ ଉନ୍ନତି ପାଇଛନ୍ତି।
ପ୍ରାକ୍ତନୋ ଽସ୍ଯ ଶଵୀଭୂତୋ ଦେହୋ ଽସ୍ତି କୁସୁମାମ୍ବରଃ । ପ୍ରଵିଶତ୍ଵ୍ ଏଷ ତଂ ଗତ୍ଵା ତ୍ଯଜ୍ଯତାମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଵେକ୍ଷ୍ଯ ସଃ
ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦେହ ଏବେ ମୃତ, ଫୁଲର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ରହିଛି; ସେଠାକୁ ଯାଇ, ଏହି ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ପରେ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ନିର୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ତତସ୍ ତ୍ଯକ୍ତୋ ନଭୋମାର୍ଗଂ ଯନ୍ତ୍ରୋପଲ ଇଵ ପ୍ଲୁତଃ । ଅଥ ଜୀଵକଲା ଲୀଲା ଜ୍ଞପ୍ତିଶ୍ ଚେତି ତ୍ରଯଂ ନଭଃ
ତାପରେ ସେ ଛାଡିଦେଇ ଆକାଶର ରାସ୍ତାରେ ଯନ୍ତ୍ରଚାଳିତ ପଥର ପରି ଉଡିଗଲା। ଏହି ତିନି — ଜୀବଶକ୍ତି, ଲୀଳା ଏବଂ ଜ୍ଞାନ — ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପୁପ୍ଲୁଵେ ଜୀଵଲେଖା ତ୍ଵ୍ ଅରୂପିଣ୍ଯ୍ ଏତେ ନ ପଶ୍ଯତି । ତମ୍ ଏଵାନୁସରନ୍ତ୍ଯୌ ତେ ସମୁଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ନଭସ୍ତଲମ୍
ଜୀବର ତନ୍ତୁ ଉଡିଗଲା; ଏହି ଦୁଇଟି ଅରୂପ ଥିବାରୁ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଆକାଶର ବିସ୍ତୃତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ।