ସ ଗର୍ଭୋ ଜାଯତେ ଲୋକେ ପୂର୍ଵକର୍ମାନୁସାରତଃ । ଭଵ୍ଯୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯୋ ଵା ବାଲକୋ ଲଲିତାକୃତିଃ
ଗର୍ଭ ଏହି ପୂର୍ବ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଶିଶୁ ମନୋହର ଆକୃତି ନେଇ, କେବେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କେବେ ଅଭାଗା ହୋଇଥାଏ।
ତତୋ ଽନୁଭଵତୀଦଂ ହି ଯୌଵନଂ ମଦନୋନ୍ମୁଖମ୍ । ତତୋ ଜରାଂ ପଦ୍ମମୁଖେ ହିମାଶନିମ୍ ଇଵ ଚ୍ଯୁତାମ୍
ତାପରେ ସେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ମୋହରେ ଭରିଥାଏ; ପରେ ମନୋହର ମୁହଁରେ ପାଣି ପଡିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ।
ତତୋ ଽପି ଵ୍ଯାଧିମରଣଂ ପୁନର୍ ମରଣମୂର୍ଛନମ୍ । ପୁନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଆଯାତଂ ପିଣ୍ଡୈର୍ ଦେହପରିଗ୍ରହମ୍
ତାପରେ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ, ପୁନି ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା ଆସିଯାଏ; ପୁନି ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ନେଇ ଆସେ।
ଯାମ୍ଯଂ ଯାତି ପୁନର୍ ଲୋକଂ ପୁନର୍ ଏନଂ ଭ୍ରମକ୍ରମମ୍ । ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଽନୁଭଵତି ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵ୍ଯୋମରୂପଵାନ୍
ସେ ପୁନି ଯମର ଲୋକକୁ ଯାଏ, ପୁନି ଏହି ଭ୍ରମଣ ଚକ୍ରକୁ ଅନୁସରେ; ଆଉ ଆଉ ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଭଳି ଅନୁଭବ କରେ।
ଆଦିସର୍ଗେ ଯଥା ଦେଵି ଭ୍ରମ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଥା କଥଯ ମେ ଭୂଯଃ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ବୋଧଵୃଦ୍ଧଯେ
ଓ ଦେବୀ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମୋର ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମର କୃପାରେ ଆଉଥରେ କହିଦିଅ।
ପରମାର୍ଥଘନଂ ଶୈଲାଃ ପରମାର୍ଥଘନଂ ଦ୍ରୁମାଃ । ପରମାର୍ଥଘନଂ ପୃଥ୍ଵୀ ପରମାର୍ଥଘନଂ ନଭଃ
ପାହାଡ଼, ଗଛ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ — ସବୁ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟର ଅଂଶ।
ସର୍ଵାତ୍ମକତ୍ଵାତ୍ ସ ଯତୋ ଯଥୋଦେତି ଚିଦୀଶ୍ଵରଃ । ପରମାକାଶଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ତଥା ତତ୍ର ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସବୁର ଆତ୍ମା ଯେପରି ଚିତ୍ତ-ପ୍ରଭୁ, ତାହାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ; ଏହି ଅଟୁଟ ଏବଂ ପ୍ରୟାପ୍ତ।
ସର୍ଗାଦୌ ସ୍ଵପ୍ନପୁରୁଷନ୍ଯାଯେନାଦିପ୍ରଜାପତିଃ । ଯଥା ସ୍ଫୁରତ୍ପ୍ରକଚିତସ୍ ତଥାଦ୍ଯାପି ସ୍ଥିତା ସ୍ଥିତିଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ୱପ୍ନର ଲୋକ ପରି, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଚମକୁଥିବା ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆଜିଯାଏ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ପ୍ରଥମୋ ଽସୌ ପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ଦଃ ପଦାର୍ଥାନାଂ ହି ବିମ୍ବକମ୍ । ପ୍ରତିବିମ୍ବିତମ୍ ଏତସ୍ମାଦ୍ ଯତ୍ ତଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିଛାୟାଟି ହେଉଛି ଏକ ମୂଳ ଆକୃତି; ଏଠାରୁ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ, ସେଟି ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯନ୍ ନାମ ସୁଶିରଂ ସ୍ଥାନଂ ଦେହାନାଂ ତଦ୍ଗତୋ ଽନିଲଃ । କରୋତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗପରିସ୍ପନ୍ଦଂ ଜୀଵତୀତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତତଃ
ଦେହର ଭିତର ଯେଉଁ ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ପବନ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେହିଠି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଚଳାଇଥାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଜୀବନ ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଏଵ ମେ ଵୈଷା ଜଙ୍ଗମେ ଽଧିଷ୍ଠିତା ସ୍ଥିତିଃ । ଚେତନା ଅପି ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ ତେନ ତେ ପାଦପାଦଯଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଚେତନା ନିଶ୍ଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହିକାରଣରୁ ଗଛପାତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେମିତି ଅଛନ୍ତି।
ଚିଦାକାଶୋ ଽଯମ୍ ଏଵାଂଶଂ କୁରୁତେ ଚେତନୋଦିତମ୍ । ସ ଏଵ ସଂଵିଦ୍ ଭଵତି ଶେଷଂ ତଦ୍ ଅପି ନୈଵ ତତ୍
ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶ ଏକ ଅଂଶକୁ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ କରେ; ଏହି ଅଂଶଟି ନିଜେ ସଂବିଦ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ତାହା ନୁହେଁ।
ନରୋ ଯଦି ଖୁରପ୍ରାନ୍ତଂ ଚେତତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷିପଟଂ ନ ତୁ । ତତ୍ ତସ୍ଯ ନାକ୍ଷିଣିର୍ଜୀଵଂ ନାଜୀଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ସର୍ଵତଃ
ଯଦି କୌଣସି ଲୋକ ତାଙ୍କର ଖୁରାର ଟିପ୍ କିମ୍ବା ଚକୁର ପତିର ଧାରକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତେବେ ଚକୁକୁ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚକୁର ଜୀବନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ, ଏବଂ କୌଣସି ଭାବରେ ଚକୁ ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ।
ତଥା ଖଂ ଖତଯା ଭୂମିର୍ ଭୂମିତ୍ଵେନାପ୍ତଯା ଜଲମ୍ । ଯଦ୍ ଯଥା ଚେତତି ସ୍ଵୈରଂ ତଦ୍ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତଥାଵପୁଃ
ଏହିପରି, ଆକାଶକୁ ଆକାଶ ଭାବରେ, ଭୂମିକୁ ଭୂମି ଭାବରେ, ଜଳକୁ ଜଳ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେହି ଭାବରେ ଏହାକୁ ଜଣାଯାଏ।
ଇତି ସର୍ଵଶରୀରେଣ ଜଙ୍ଗମତ୍ଵେନ ଜଙ୍ଗମମ୍ । ସ୍ଥାଵରଂ ସ୍ଥାଵରତ୍ଵେନ ସର୍ଵାତ୍ମା ଭାଵଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଏପରି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ଚଳନଶୀଳ ଭାବରେ ଭାବନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅଚଳକୁ ଅଚଳ ଭାବରେ ଭାବନା କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯଜ୍ ଜଙ୍ଗମଂ ନାମ ତତ୍ ସଚୋପନରୂପଧୃତ୍ । ତେନ ବୁଦ୍ଧଂ ତତସ୍ ତଦ୍ଵତ୍ ତଦ୍ ଏଵାଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହିପରି, ଯାହାକୁ 'ଚଳନଶୀଳ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେହି ଭାବରେ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ; ଏହିପରି ଜଣାଯାଇଥିଲେ, ଏହା ଏଯାଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଛି।
ଯଜ୍ ଜଡାଭିଧମ୍ ଆବୁଦ୍ଧଂ ସ୍ଥାଵରଂ ତେନ ଵୈ ପୁନଃ । ଜଡମ୍ ଅଦ୍ଯାପି ସଂଵିଦ୍ଧି ଶିଲାତରୁତୃଣାଦି ତତ୍
ଯେଉଁଠି 'ଅଜଡ' ଭାବରେ ଅଜଣା ଓ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜଡ ଭାବରେ ଜଣିବା; ଯେପରିକି ପଥର, ଗଛ, ଘାସ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ।
ନ ତୁ ଜାଡ୍ଯଂ ପୃଥକ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ନାପି ଚ ଚେତନମ୍ । ନାସ୍ତି ଭେଦୋ ଽତ୍ର ସର୍ଗାଦୌ ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯକେନ ତୁ
କିନ୍ତୁ ଜଡତା ଓ ଚେତନାର ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକାଟି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।
ଵୃକ୍ଷାଣାମ୍ ଉପଲାନାଂ ଯା ନାମାନ୍ତସ୍ସ୍ଥାସ୍ ସ୍ଵସଂଵିଦଃ । ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀନୀହିତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତାନି ତେଷାମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତିଃ
ଗଛ ଓ ପଥରରେ ଯେଉଁ ନାମ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ।
ଵିଦୋ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ଥାଵରାଦେର୍ ଯାସ୍ ତସ୍ଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦଯୋ ହି ତେ । ଅନ୍ଯାଭିଧାନାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାର୍ଥାସ୍ ସଙ୍କେତୈର୍ ଅପରୈସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ଅଚଳ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତର ଅନ୍ତରେ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ନାମ ଭାବରେ, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।
କ୍ରିମିକୀଟପତଙ୍ଗାନାଂ ଯେଷାମ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସ୍ଵସଂଵିଦଃ । ତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତେଷାଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀନ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯାଭିଖ୍ଯାର୍ଥକାନି ତୁ
କୀଟ, ପୋକା, ଓ ଉଡୁଥିବା ପୋକମାନଙ୍କର ଭିତରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ସେହି ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ। ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ କେବଳ ଭିନ୍ନ ନାମ ଦେବା ପାଇଁ ଅଛି।
ଯଥୋତ୍ତରାବ୍ଧିଜନତା ଦକ୍ଷିଣାବ୍ଧିଜନସ୍ଥିତିମ୍ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ଜାନାତି ନିଜସଂଵେଦନାଦ୍ ଋତେ
ଯେପରି ତୃଣ୍ଣପୂର୍ବ ସାଗର ପାଖରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗର ପାଖରେ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ନିଜ ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା କିଛି ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ,
ସ୍ଵସଂଜ୍ଞାନୁଭଵେ ଲୀନାସ୍ ତଥା ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମାଃ । ପରସ୍ପରଜଡାସ୍ ସର୍ଵେ ସ୍ଵସଙ୍କେତପରାଯଣାଃ
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଏବଂ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ ଅଛନ୍ତି, ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଯଥା ଶିଲାନ୍ତସ୍ସଂସ୍ଥାନାଂ ବହିସ୍ସ୍ଥାନାଂ ଚ ଵେଦନମ୍ । ଅସଜ୍ ଜଡଂ ଚ ଭେକାନାଂ ମିଥୋଽନ୍ତସ୍ ତସ୍ଥୁଷାଂ ତଥା
ଯେପରି ଥିବା ପଥର ତାହାର ଭିତରେ ଅଛିଥିବା ଜିନିଷ ବାହାର ଜିନିଷକୁ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ, ଏବଂ ବେଙ୍ଗମାନେ ଅଜଡ ଥିବାରୁ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ।
ତତ୍ର ସର୍ଵଗତଂ ଚିତ୍ତ୍ଵାଚ୍ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନା ଯତ୍ ପ୍ରଚେତିତମ୍ । ସର୍ଗାଦୌ ଚୋପନଂ ଵାଯୁସ୍ ସ ଇହାଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତଃ
ଏଠାରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ମନ ଯାହାକୁ ଜଣାଯାଇଛି, ସେହି ଚେତନାର ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି; ଯେପରିକି ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ପବନ ଥିଲା, ସେହିପରି ଏଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଵିଦିତଂ ଯତ୍ ତୁ ସୌଶିର୍ଯଂ ତନ୍ ନଭସ୍ ତତ୍ର ମାରୁତଃ । ସ୍ପନ୍ଦାତ୍ମେତ୍ଯାଦି ସ ମହାନ୍ ପଦାର୍ଥେଷ୍ଵ୍ ଇତି ଚୋପନମ୍
ଯେଉଁଠି ଶୂନ୍ୟତା ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ସେଉଁଠି ଆକାଶ ଅଛି, ଏବଂ ତାହାର ଭିତରେ ପବନ ଅଛି; ଅନ୍ଦୋଳନ ଓ ଏହାର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହି ପବନ ଦ୍ରବ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ତୁ ପରମାର୍ଥେନ ସ୍ଥାଵରେ ଜଙ୍ଗମେ ସ୍ଥିତମ୍ । ଚୋପନାନ୍ଯ୍ ଅନିଲୈର୍ ଏଵ ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ
ମନ ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅର୍ଥରେ ଅଚଳ ଓ ଚଳିତ ଦୁଇଁ ପ୍ରକାର ଜୀବରେ ବ୍ୟାପିଥାଏ; ଏହାର ପ୍ରକାଶ ଏବଂ ଅପ୍ରକାଶ କେବଳ ପବନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଏଵଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମଯଂ ଵିଶ୍ଵଂ ପଦାର୍ଥାସ୍ ସଂଵିଦଂଶଵଃ । ସର୍ଗାଦିଷୁ ଯଥୈଵାସଂସ୍ ତଥୈଵାଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତାଃ
ଏଭଳି, ଭ୍ରମରେ ଭରିଥିବା ଏହି ବିଶ୍ୱ ଚେତନାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଥିଲା, ଏଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଯଥା ଵିଶ୍ଵପଦାର୍ଥାନାଂ ସ୍ଵଭାଵସ୍ଯ ଵିଜୃମ୍ଭଣମ୍ । ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାଭଂ ତଦ୍ ଏତତ୍ କଥିତଂ ତଵ
ଯେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ସ୍ୱଭାବ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ଏହା ସତ୍ୟ ଭଲି ଦେଖାଯାଏ ମାତ୍ର, କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ଅସତ୍ୟ। ଏହି ଅର୍ଥ ତୁମକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଅଯମ୍ ଅସ୍ତଙ୍ଗତପ୍ରାଯଃ ପଶ୍ଯ ରାଜା ଵିଦୂରଥଃ । ମାଲାଶଵସ୍ଯ ପଦ୍ମସ୍ଯ ପତ୍ଯୁସ୍ ତେ ଯାତି ହୃଦ୍ଗୁହାମ୍
ଦେଖ, ରାଜା ବିଦୂରଥ ପ୍ରାୟ ଅନ୍ତ ହେବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି; ମାଳା ପରି ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ନାଥ, ସେ ଏବେ ତୁମ ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ କୋଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି।