ଉଦ୍ଯାନାନି ଵିମାନାନି ଶୋଭନାନି ପୁନଃ ପୁନଃ । ସ୍ଵକର୍ମଭିର୍ ଉପାତ୍ତାନି ପୁଣ୍ଯାନୀତ୍ଯ୍ ଏଵ ପୁଣ୍ଯଵାନ୍
ବାରମ୍ବାର ଉଦ୍ୟାନ, ରଙ୍ଗିନ ମହଲ ଓ ଶୁଭ କିଛି ଜିନିଷ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରେ ମିଳିଥାଏ। ଏହିପରି ନିଜ ପୁଣ୍ୟରେ ମିଳିଛି ବୋଲି ପୁଣ୍ୟବାନ ଭାବିଥାଏ।
ଇମାନି କଣ୍ଟକଶ୍ଵଭ୍ରଶସ୍ତ୍ରପତ୍ତ୍ରଵନାନି ଚ । ସ୍ଵକର୍ମଦୁଷ୍କୃତୋତ୍ଥାନି ସଂପ୍ରାପ୍ତାନୀତି ପାପଵାନ୍
ଏହି କଣ୍ଟାର ତଳ, ତଳୱାର ଦଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ନିଜ ଦୁଷ୍କର୍ମର ଫଳରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିପରି ନିଜ ପାପରେ ମିଳିଛି ବୋଲି ପାପୀ ଭାବିଥାଏ।
ଇଯଂ ମେ ସୌମ୍ଯସଂପାତା ଧରଣିଶ୍ ଶୀତଶାଦ୍ଵଲା । ସ୍ନିଗ୍ଧଚ୍ଛାଯାସଵାପୀକା ପୁରସ୍ସଂସ୍ଥେତି ମଧ୍ଯମଃ
ଏହି ଶୀତଳ ହରିତ ଘାସରେ ଢାକା ପୃଥିବୀ, ମନୋହର ଗଛର ଛାୟା ଓ ଜଳାଶୟରେ ଭରିଆ, ଯାହା ସହର ପାଖରେ ଅଛି, ମଧ୍ୟମ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଅଯଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯମପୁରମ୍ ଅଯମ୍ ଏଷ ସ ଭୂତପଃ । ଅଯଂ କର୍ମଵିଚାରୋ ମେ କୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଅନୁଭୂତିମାନ୍
ଏହା ଯମପୁରକୁ ପହଞ୍ଚିବା; ଏହି ଭୂତମାନଙ୍କ ନାୟକ; ଏହି ମୋର କାର୍ଯ୍ୟର ତଦନ୍ତ ସମାପ୍ତ ହେବା—ଏଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ।
ଇତି ପ୍ରତ୍ଯେକମ୍ ଅଭ୍ଯେତି ପୃଥୁସ୍ ସଂସାରଷଣ୍ଡକଃ । ଯଥାସଂସ୍ଥିତନିଶ୍ଶେଷପଦାର୍ଥାଚାରଭାସୁରଃ
ଏଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ, ବିଶାଳ ସଂସାରର ଜଙ୍ଗଲ ଆସିଯାଏ, ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥ ଯେଉଁପରି ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଚମକିଉଠେ।
ଆକାଶ ଏଵ ନିଶ୍ଶୂନ୍ଯେ ଶୂନ୍ଯାତ୍ମୈଵଂ ଵିଭୋଧଵାନ୍ । ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଦୈର୍ଘ୍ଯଭାସୁରୋ ଽପି ନ କିଞ୍ଚନ
ଆକାଶରେ, ଶୂନ୍ୟତାରେ, ଜଣେ ଜାଗୃତ ଲୋକ ନିଜକୁ ଶୂନ୍ୟ ଭାବେ ଜାଣିଥାଏ; ଦେଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦୀର୍ଘତାର ଆଭାରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ କିଛି ନାହିଁ।
ଇତୋ ଽଯମ୍ ଅହମ୍ ଆଦିଷ୍ଟସ୍ ସ୍ଵକର୍ମଫଲଭୋଜନେ । ଗଚ୍ଛାମ୍ଯ୍ ଆଶୁ ଶୁଭଂ ସ୍ଵର୍ଗମ୍ ଇତୋ ନରକମ୍ ଏଵ ଵା
ଏଠାରୁ ମୁଁ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ହେଉଛି; ଶୀଘ୍ର ଏଠାରୁ ମୁଁ ଶୁଭ ସ୍ୱର୍ଗକୁ କିମ୍ବା ନରକକୁ ଯାଉଛି।
ଅଯଂ ସ୍ଵର୍ଗୋ ମଯା ଭୁକ୍ତୋ ଭୁକ୍ତୋ ଽଯଂ ନରକୋ ଽଥଵା । ଇମାସ୍ ତା ଯୋନଯୋ ତ୍ଯକ୍ତା ଜାଯେ ଽହଂ ସଂସୃତୌ ପୁନଃ
ଏହି ସ୍ୱର୍ଗ ମୁଁ ଭୋଗ କରିଛି, କିମ୍ବା ଏହି ନରକ ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିଛି; ଏହି ଯୋନିଗୁଡିକୁ ଛାଡି ମୁଁ ପୁନି ସଂସାରରେ ଜନ୍ମ ନେଉଛି।
ଅଯଂ ଶାଲିର୍ ଅହଂ ଜାତଃ କ୍ରମାତ୍ ଫଲମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତମ୍ । ଇତ୍ଯ୍ ଉଦର୍କପ୍ରବୋଧେନ ବୁଦ୍ଧ୍ଯମାନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହି ଧାନ ମୁଁ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଦୀର୍ଘ କ୍ରମରେ ଫଳ ଏଠାରେ ଥିବା; ଏପରି ଫଳର ପରିଣାମ ଜାଣି ଜଣେ ବୁଝିପାରିବ।
ସଂସୁପ୍ତଵାସନସ୍ ତ୍ଵ୍ ଏଵଂ ବୀଜତାଂ ଯାତ୍ଯ୍ ଅସୌ ନରେ । ତଦ୍ବୀଜଂ ଯୋନିଗଲିତଂ ଗର୍ଭୋ ଭଵତି ମାତରି
ଏଭଳି ସୁପ୍ତ ଭାବନାଗୁଡିକ ଲୋକରେ ବୀଜ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ସେ ବୀଜ ଯୋନିରେ ପଡିଲେ ମା ଗର୍ଭରେ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ହୁଏ।
ସ ଗର୍ଭୋ ଜାଯତେ ଲୋକେ ପୂର୍ଵକର୍ମାନୁସାରତଃ । ଭଵ୍ଯୋ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଭଵ୍ଯୋ ଵା ବାଲକୋ ଲଲିତାକୃତିଃ
ଗର୍ଭ ଏହି ପୂର୍ବ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ; ଶିଶୁ ମନୋହର ଆକୃତି ନେଇ, କେବେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କେବେ ଅଭାଗା ହୋଇଥାଏ।
ତତୋ ଽନୁଭଵତୀଦଂ ହି ଯୌଵନଂ ମଦନୋନ୍ମୁଖମ୍ । ତତୋ ଜରାଂ ପଦ୍ମମୁଖେ ହିମାଶନିମ୍ ଇଵ ଚ୍ଯୁତାମ୍
ତାପରେ ସେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅନୁଭବ କରେ, ଯାହା ମୋହରେ ଭରିଥାଏ; ପରେ ମନୋହର ମୁହଁରେ ପାଣି ପଡିଥିବା ପଦ୍ମ ଭଳି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଯାଏ।
ତତୋ ଽପି ଵ୍ଯାଧିମରଣଂ ପୁନର୍ ମରଣମୂର୍ଛନମ୍ । ପୁନସ୍ ସ୍ଵପ୍ନଵଦ୍ ଆଯାତଂ ପିଣ୍ଡୈର୍ ଦେହପରିଗ୍ରହମ୍
ତାପରେ ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ, ପୁନି ମୃତ୍ୟୁର ଅଚେତନତା ଆସିଯାଏ; ପୁନି ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ନେଇ ଆସେ।
ଯାମ୍ଯଂ ଯାତି ପୁନର୍ ଲୋକଂ ପୁନର୍ ଏନଂ ଭ୍ରମକ୍ରମମ୍ । ଭୂଯୋ ଭୂଯୋ ଽନୁଭଵତି ଵ୍ଯୋମ୍ନ୍ଯ୍ ଏଵ ଵ୍ଯୋମରୂପଵାନ୍
ସେ ପୁନି ଯମର ଲୋକକୁ ଯାଏ, ପୁନି ଏହି ଭ୍ରମଣ ଚକ୍ରକୁ ଅନୁସରେ; ଆଉ ଆଉ ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଭଳି ଅନୁଭବ କରେ।
ଆଦିସର୍ଗେ ଯଥା ଦେଵି ଭ୍ରମ ଏଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ତଥା କଥଯ ମେ ଭୂଯଃ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ବୋଧଵୃଦ୍ଧଯେ
ଓ ଦେବୀ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଯେପରି ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେପରି ମୋର ବୁଦ୍ଧି ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ତୁମର କୃପାରେ ଆଉଥରେ କହିଦିଅ।
ପରମାର୍ଥଘନଂ ଶୈଲାଃ ପରମାର୍ଥଘନଂ ଦ୍ରୁମାଃ । ପରମାର୍ଥଘନଂ ପୃଥ୍ଵୀ ପରମାର୍ଥଘନଂ ନଭଃ
ପାହାଡ଼, ଗଛ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶ — ସବୁ ଉଚ୍ଚତମ ସତ୍ୟର ଅଂଶ।
ସର୍ଵାତ୍ମକତ୍ଵାତ୍ ସ ଯତୋ ଯଥୋଦେତି ଚିଦୀଶ୍ଵରଃ । ପରମାକାଶଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ତଥା ତତ୍ର ଭଵତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ସବୁର ଆତ୍ମା ଯେପରି ଚିତ୍ତ-ପ୍ରଭୁ, ତାହାରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆକାଶ ପରି ଶୁଦ୍ଧ; ଏହି ଅଟୁଟ ଏବଂ ପ୍ରୟାପ୍ତ।
ସର୍ଗାଦୌ ସ୍ଵପ୍ନପୁରୁଷନ୍ଯାଯେନାଦିପ୍ରଜାପତିଃ । ଯଥା ସ୍ଫୁରତ୍ପ୍ରକଚିତସ୍ ତଥାଦ୍ଯାପି ସ୍ଥିତା ସ୍ଥିତିଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ସ୍ୱପ୍ନର ଲୋକ ପରି, ପ୍ରଥମ ପ୍ରଜାପତି ଚମକୁଥିବା ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତି; ଏହି ଅବସ୍ଥା ଆଜିଯାଏ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ପ୍ରଥମୋ ଽସୌ ପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ଦଃ ପଦାର୍ଥାନାଂ ହି ବିମ୍ବକମ୍ । ପ୍ରତିବିମ୍ବିତମ୍ ଏତସ୍ମାଦ୍ ଯତ୍ ତଦ୍ ଅଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପ୍ରତିଛାୟାଟି ହେଉଛି ଏକ ମୂଳ ଆକୃତି; ଏଠାରୁ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ହୁଏ, ସେଟି ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯନ୍ ନାମ ସୁଶିରଂ ସ୍ଥାନଂ ଦେହାନାଂ ତଦ୍ଗତୋ ଽନିଲଃ । କରୋତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗପରିସ୍ପନ୍ଦଂ ଜୀଵତୀତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତତଃ
ଦେହର ଭିତର ଯେଉଁ ଖାଲି ସ୍ଥାନକୁ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ପବନ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେହିଠି ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଚଳାଇଥାଏ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହାକୁ ଜୀବନ ରହିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସର୍ଗାଦାଵ୍ ଏଵ ମେ ଵୈଷା ଜଙ୍ଗମେ ଽଧିଷ୍ଠିତା ସ୍ଥିତିଃ । ଚେତନା ଅପି ନିସ୍ସ୍ପନ୍ଦାସ୍ ତେନ ତେ ପାଦପାଦଯଃ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚଳନଶୀଳ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଚେତନା ନିଶ୍ଚଳ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହିକାରଣରୁ ଗଛପାତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେମିତି ଅଛନ୍ତି, ସେମିତି ଅଛନ୍ତି।
ଚିଦାକାଶୋ ଽଯମ୍ ଏଵାଂଶଂ କୁରୁତେ ଚେତନୋଦିତମ୍ । ସ ଏଵ ସଂଵିଦ୍ ଭଵତି ଶେଷଂ ତଦ୍ ଅପି ନୈଵ ତତ୍
ଏହି ଚେତନାର ଆକାଶ ଏକ ଅଂଶକୁ ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ଜାଗୃତ କରେ; ଏହି ଅଂଶଟି ନିଜେ ସଂବିଦ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ତାହା ନୁହେଁ।
ନରୋ ଯଦି ଖୁରପ୍ରାନ୍ତଂ ଚେତତ୍ଯ୍ ଅକ୍ଷିପଟଂ ନ ତୁ । ତତ୍ ତସ୍ଯ ନାକ୍ଷିଣିର୍ଜୀଵଂ ନାଜୀଵତ୍ଯ୍ ଏଵ ସର୍ଵତଃ
ଯଦି କୌଣସି ଲୋକ ତାଙ୍କର ଖୁରାର ଟିପ୍ କିମ୍ବା ଚକୁର ପତିର ଧାରକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ତେବେ ଚକୁକୁ ନୁହେଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚକୁର ଜୀବନ ଅନୁପସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ, ଏବଂ କୌଣସି ଭାବରେ ଚକୁ ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ।
ତଥା ଖଂ ଖତଯା ଭୂମିର୍ ଭୂମିତ୍ଵେନାପ୍ତଯା ଜଲମ୍ । ଯଦ୍ ଯଥା ଚେତତି ସ୍ଵୈରଂ ତଦ୍ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ତଥାଵପୁଃ
ଏହିପରି, ଆକାଶକୁ ଆକାଶ ଭାବରେ, ଭୂମିକୁ ଭୂମି ଭାବରେ, ଜଳକୁ ଜଳ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯାହାକୁ ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେହି ଭାବରେ ଏହାକୁ ଜଣାଯାଏ।
ଇତି ସର୍ଵଶରୀରେଣ ଜଙ୍ଗମତ୍ଵେନ ଜଙ୍ଗମମ୍ । ସ୍ଥାଵରଂ ସ୍ଥାଵରତ୍ଵେନ ସର୍ଵାତ୍ମା ଭାଵଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଏପରି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେହକୁ ଚଳନଶୀଳ ଭାବରେ ଭାବନା କରନ୍ତି, ଏବଂ ଅଚଳକୁ ଅଚଳ ଭାବରେ ଭାବନା କରନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯଜ୍ ଜଙ୍ଗମଂ ନାମ ତତ୍ ସଚୋପନରୂପଧୃତ୍ । ତେନ ବୁଦ୍ଧଂ ତତସ୍ ତଦ୍ଵତ୍ ତଦ୍ ଏଵାଦ୍ଯାପି ସଂସ୍ଥିତମ୍
ଏହିପରି, ଯାହାକୁ 'ଚଳନଶୀଳ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେହି ଭାବରେ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ; ଏହିପରି ଜଣାଯାଇଥିଲେ, ଏହା ଏଯାଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଛି।
ଯଜ୍ ଜଡାଭିଧମ୍ ଆବୁଦ୍ଧଂ ସ୍ଥାଵରଂ ତେନ ଵୈ ପୁନଃ । ଜଡମ୍ ଅଦ୍ଯାପି ସଂଵିଦ୍ଧି ଶିଲାତରୁତୃଣାଦି ତତ୍
ଯେଉଁଠି 'ଅଜଡ' ଭାବରେ ଅଜଣା ଓ ଅଚଳ ବସ୍ତୁ ଅଛି, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଜଡ ଭାବରେ ଜଣିବା; ଯେପରିକି ପଥର, ଗଛ, ଘାସ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ।
ନ ତୁ ଜାଡ୍ଯଂ ପୃଥକ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅସ୍ତି ନାପି ଚ ଚେତନମ୍ । ନାସ୍ତି ଭେଦୋ ଽତ୍ର ସର୍ଗାଦୌ ସତ୍ତାସାମାନ୍ଯକେନ ତୁ
କିନ୍ତୁ ଜଡତା ଓ ଚେତନାର ଅଲଗା ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିଛି ନାହିଁ; ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ସମସ୍ତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏକାଟି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ।
ଵୃକ୍ଷାଣାମ୍ ଉପଲାନାଂ ଯା ନାମାନ୍ତସ୍ସ୍ଥାସ୍ ସ୍ଵସଂଵିଦଃ । ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦୀନୀହିତାନ୍ଯ୍ ଏଵ ତାନି ତେଷାମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତିଃ
ଗଛ ଓ ପଥରରେ ଯେଉଁ ନାମ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଜ୍ଞାନ; ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଏହାର ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ।
ଵିଦୋ ଽନ୍ତସ୍ ସ୍ଥାଵରାଦେର୍ ଯାସ୍ ତସ୍ଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯାଦଯୋ ହି ତେ । ଅନ୍ଯାଭିଧାନାସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅନ୍ଯାର୍ଥାସ୍ ସଙ୍କେତୈର୍ ଅପରୈସ୍ ସ୍ଥିତାଃ
ଅଚଳ ଓ ଏହାର ସମସ୍ତର ଅନ୍ତରେ ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଅନ୍ୟ ନାମ ଭାବରେ, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ଭିନ୍ନ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।