ଅନୁଦିତମ୍ ଉଦିତଂ ଜଗତ୍ପ୍ରବନ୍ଧଂ ଭଵଭଯତୋ ଵ୍ଯସନୈର୍ ଵିଲୋକ୍ଯ ସମ୍ଯକ୍ । ଅଲମ୍ ଅନୁଦିତଵାସନୋ ହି ଜୀଵୋ ଭଵତି ଵିମୁକ୍ତ ଇତୀହ ସତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତୁ
ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତି ଓ ନାଶ, ଏବଂ ଜୀବନର ଭୟରୁ ଜନିଥିବା ଦୁଃଖଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଏଠାରେ ଏହି ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ: ଯେଉଁ ଜୀବର ଅଭିପ୍ରାୟ ଉଦିତ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତ।
ଯଥୈଷ ଜନ୍ତୁର୍ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ଚ ଯଥା ପୁନଃ । ତନ୍ ମେ କଥଯ ଦେଵେଶି ପୁନର୍ ବୋଧଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଯେପରିକି ମରେ ଓ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏହା କିପରି ହୁଏ, ଦେବୀ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ଆଉ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ମତେ କହ।
ନାଡୀପ୍ରଵାହେ ଵିଧୁରେ ଯଦା ଵାତଵିସଂସ୍ଥତାମ୍ । ଜନ୍ତୁଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ହି ତଦା ଶାମ୍ଯତୀଵାସ୍ଯ ଚେତନମ୍
ନାଡିର ଚଳାଚଳ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ବାୟୁର ଅସମ୍ବଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଚେତନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଶୁଦ୍ଧଂ ହି ଚେତନଂ ନିତ୍ଯଂ ନୋଦେତି ନ ଚ ଶାମ୍ଯତି । ସ୍ଥାଵରେ ଜଙ୍ଗମେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶୈଲେ ଽଗ୍ନୌ ପଵନେ ସ୍ଥିତମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସଦା ଅବିନାଶୀ; ଏହା ଉଦୟ ନୁହେଁ, ଶାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅଚଳ, ଚଳ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
କେଵଲଂ ଵାତସଂରୋଧାଦ୍ ଯଦା ସ୍ପନ୍ଦଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଦେହସ୍ ତଦା ସ ଜଡନାମକଃ
ଯେତେବେଳେ କେବଳ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅଟକାଇ ଦେହର ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହକୁ 'ମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଦେହଟି ଜଡ ନାମକ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ ଦେହେ ଶଵୀଭୂତେ ଵାତେ ଖାନିଲତାଂ ଗତେ । ଚେତନଂ ଵାସନାଯୁକ୍ତଂ ଖାତ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଶବର ଭଳି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଂସ୍କାର ଭର୍ତ୍ତି ଚେତନା, ଆକାଶ ସଦୃଶ ଆତ୍ମା, ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ।
ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ନାମାଣୋର୍ ଵାସନାଵତଃ । ତତ୍ରୈଵାସ୍ତେ ସ ଚ ଶଵାଗାରେ ଗଗନକେ ତଥା
ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସଂସ୍କାର ଭର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଦେହ ଶବ ଭଳି ଅଛି କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଅଛି।
ତତୋ ଽସୌ ପ୍ରେତଶବ୍ଦେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵ୍ଯଵହାରିଭିଃ । ଚେତନୋ ଵାସନାମିଶ୍ରସ୍ ସାମୋଦାନିଲଵତ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଏହିପରେ ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରେତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସଂସ୍କାର ମିଶ୍ରିତ ଚେତନା ସୁଗନ୍ଧିତ ବାୟୁର ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ।
ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଦାସ୍ତେ ଦର୍ଶନାନ୍ତରେ । ସ ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵ ସଙ୍କଲ୍ପ ଇଵ ନାନାକୃତିସ୍ ତଦା
ଏହି ସବୁକୁ ଛାଡି ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ପରି ଏହା ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପ୍ରଦେଶେ ଽନ୍ତଃ ପୂର୍ଵଵତ୍ ସ୍ମୃତିଭାଗ୍ ଭଵେତ୍ । ତଦୈଵ ମୃତିମୂର୍ଛାନ୍ତେ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଛରୀରକମ୍
ସେହି ସ୍ଥାନରେ, ଭିତରେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସ୍ମୃତି ଥାଏ, ସେପରି ରହିଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥା ପରେ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିଘଟାପୁଷ୍ଟମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯୋମ କେଵଲମ୍ । ଆଧାରେ ଭୂତଲେ ସାର୍କମ୍ ଆକାଶଜନଵାସନମ୍
ନିଜରେ ଏହା ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା ଭରିଥିବା ଦେଖିଥାଏ; ଅନ୍ୟରେ କେବଳ ଆକାଶ ଦେଖିଥାଏ; ଭୂମିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏହା ଆକାଶରେ ଜନମିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଦେଖିଥାଏ।
ଭଵନ୍ତି ଯଦ୍ଵିଧାଃ ପ୍ରେତାସ୍ ତେଷାଂ ଭେଦମ୍ ଇମଂ ଶୃଣୁ । ସାମାନ୍ଯପାପିନୋ ମଧ୍ଯପାପିନସ୍ ସ୍ଥୂଲପାପିନଃ
ପ୍ରେତମାନେ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ସାଧାରଣ ପାପୀ, ମଧ୍ୟମ ପାପୀ ଏବଂ ଗୁରୁତର ପାପୀ।
ସାମାନ୍ଯଧର୍ମା ମଧ୍ଯସ୍ଥଧର୍ମା ଚୋତ୍ତମଧର୍ମଵାନ୍ । ଏତେଷାଂ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଭେଦୋ ଦ୍ଵୌ ତ୍ରଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଥ କସ୍ଯଚିତ୍
କେହି ସାଧାରଣ ଧର୍ମ, କେହି ମଧ୍ୟମ ଧର୍ମ, ଆଉ କେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ ରଖିଥାନ୍ତି; କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନିଟି ଧର୍ମରେ ଭିନ୍ନତା ରହିଥାଏ, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଏକାଠି ରହିଥାଏ।
କଶ୍ଚିନ୍ ମହାପାତକଵାନ୍ ଵତ୍ସରାନ୍ ମୃତିମୂର୍ଛନାମ୍ । ଵିମୂଢୋ ଽନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପାଷାଣହୃଦଯୋପମାମ୍
ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ପାପ କରିଥିବା କେହି ଜଣେ, ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଭିତରେ ଭିତରେ ଭ୍ରମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ହୃଦୟ ପାଷାଣ ପରି କଠୋର ହୋଇଯାଏ।
ତତଃ କାଲେନ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଵାସନାଜଠରୋଦିତମ୍ । ଅନୁଭୂଯ ଚିରଂ କାଲଂ ଵାସନାଦୁଃଖମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ଚିତ୍ତରେ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହ ଉପ୍ରେ ଜାଗି ଉଠି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏହି ଆଗ୍ରହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅବିରତ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋନିଶତାନ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖାନ୍ତରଂ ଗତଃ । କଦାଚିଦ୍ ଇମମ୍ ଆଯାତି ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମମ୍
ସେ ଉଚ୍ଚ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଇ, ଶତାଧିକ ଯୋନି ଭୋଗ କରିବା ପରେ, କେବେ କେବେ ଏହି ସଂସାରର ଭ୍ରମର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଅଥ ଵା ମୃତିମୋହାନ୍ତେ ଜଡାଂ ଦୁଃଖଶତାକୁଲାଂ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଵୃକ୍ଷାଦିତାମ୍ ଏଵ ହୃତ୍ସ୍ଥାମ୍ ଅନୁଭଵନ୍ତି ତେ
ମୃତ୍ୟୁର ମୋହ ଶେଷ ହେଲା ପରେ, କେବେ କେବେ ମନେ ହୃଦୟରେ ଗଢି ରହିଥିବା ଏକ ଜଡତା, ଯାହା ଶତଶ: ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥାଏ, ସେମାନେ ଏକ ଗଛ କିମ୍ବା ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମ ନେଇ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।
ସ୍ଵଵାସନାନୁରୂପାଣି ଦୁଃଖାନି ନରକେ ପୁନଃ । ଅନୁଭୂଯାଥ ଯୋନୀଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ଭୂତଲେ ଚିରାତ୍
ନିଜର ଅଭିପ୍ରାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଃଖଗୁଡିକୁ ନରକରେ ଅନୁଭବ କରି, ଏହା ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ପୃଥିବୀରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଆସନ୍ତି ।
ଅଥ ମଧ୍ଯମପାପୋ ଯୋ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ସ ଶିଲାଜଠରଂ ଜାଡ୍ଯଂ କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ମଧ୍ୟମ ପାପ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁର ମୋହ ପରେ, କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ପାଥରର ଗଭୀର ଭଳି ଜଡତା ଦେଖିଥାଏ ।
ତତଃ ପ୍ରବୁଧ୍ଯ କାଲେନ କେନଚିଦ୍ ଵା ତଥୈଵ ଵା । ତିର୍ଯଗାଦିକ୍ରମୈର୍ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋନୀସ୍ ସଂସାରମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ତାପରେ, କିଛି ସମୟ ପରେ କିମ୍ବା କୌଣସି କାରଣରୁ ସଚେତନ ହେଇ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଭୋଗି, ସେ ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ।
ମୃତ ଏଵାନୁଭଵତି କଶ୍ଚିତ୍ ସାମାନ୍ଯପାତକୀ । ସ୍ଵଵାସନାନୁସାରେଣ ଦେହଂ ସମ୍ପନ୍ନମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍
ମରିଗଲା ପରେ, ସାଧାରଣ ଅପରାଧ କରିଥିବା ଲୋକ ନିଜ ଆଦତ ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅକ୍ଷତ ଦେହ ପାଇଁ ଅନୁଭବ କରେ।
ସଙ୍କଲ୍ପ ଇଵ ସଙ୍କଲ୍ପ ଇଵ ଵେତ୍ତି ସ ତାଦୃଶମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ କ୍ଷଣେ ତସ୍ଯ ସ୍ମୃତିର୍ ଇତ୍ଥମ୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅପି
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଯେପରି, ଯେପରି ଭାବିଥାଏ ସେପରି ଦେଖିଥାଏ; ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏପରି ମନେ ପକାଇଥାଏ।
ଯେ ତୂତ୍ତମମହାପୁଣ୍ଯମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ସ୍ଵର୍ଗଂ ଵିଦ୍ଯାଧରପୁରଂ ସ୍ମୃତ୍ଯାସ୍ଵ୍ ଅନୁଭଵନ୍ତି ତେ
ଯେଉଁମାନେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଥିଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭ୍ରମ ପରେ ସତ୍ୱରେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କ ସହର ଜଣା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ତତୋ ଽନ୍ଯକର୍ମସଦୃଶଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵାନ୍ଯତ୍ର ନିଜଂ ଫଲମ୍ । ଜାଯନ୍ତେ ମାନୁଷେ ଲୋକେ ସଶ୍ରୀକେ ସଜ୍ଜନାସ୍ପଦେ
ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅନ୍ୟ ଜଗତରେ ଭୋଗି, ନିଜ କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେମାନେ ମାନବ ଜଗତରେ ଶୁଭ ଓ ସଜ୍ଜନ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ଯେ ଽଥ ମଧ୍ଯମଧର୍ମାଣୋ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ତ ଇହୋତ୍ତାରଂ କୁର୍ଵନ୍ତସ୍ ସ୍ଥିତଂ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଦେହକମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟମ ନୀତିରେ ଅଛନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭ୍ରମର ପରେ ସେମାନେ ନିଜ ଦେହକୁ ଏକା ଶୟାନ ଦେଖନ୍ତି, ଏବଂ ଏହାରୁ ଉପରକୁ ଉଠୁଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଯେ ଽଥ ସାମାନ୍ଯଧର୍ମାଣୋ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ତେ ଵ୍ଯୋମଵାଯୁଵଲିତାଃ ପ୍ରଯାନ୍ତ୍ଯ୍ ଓଷଧିପଲ୍ଲଵାନ୍
ଯେଉଁମାନେ ସାଧାରଣ ନୀତିରେ ଅଛନ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭ୍ରମର ପରେ ସେମାନେ ପବନରେ ଉଡି ଆକାଶ ମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି ଏବଂ ଗଛ ଓ କଳିକା ମାନେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।
ତତ୍ର ଚାରୁଫଲଂ ଭୂତ୍ଵା ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହୃଦଯଂ ନୃଣାମ୍ । ତତସ୍ ତାମ୍ ଅଧିତିଷ୍ଠନ୍ତି ଗର୍ଭେ ଜାତିକ୍ରମୋଦିତେ
ସେଠାରେ ସୁନ୍ଦର ଫଳ ହେଇ, ଲୋକମାନଙ୍କର ହୃଦୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ଜନ୍ମ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଗର୍ଭରେ ବସିଯାନ୍ତି।
ସ୍ଵଵାସନାନୁସାରେଣ ପ୍ରେତା ଏତାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତିଂ । ମୂର୍ଛାନ୍ତେ ଽନୁଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ କ୍ରମେଣୈଵାକ୍ରମେଣ ଚ
ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ଆଗ୍ରହ ଅନୁସାରେ, ଏହି ପରଲୋକୀୟ ପ୍ରାଣମାନେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାର ଶେଷରେ ଏହି ଅନୁକ୍ରମକୁ କେବେ ଦୀରେ ଦୀରେ, କେବେ ଏକା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଆଦୌ ମୃତା ଵଯମ୍ ଇତି ବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ତଦନୁକ୍ରମାତ୍ । ବନ୍ଧୁପିଣ୍ଡାଦିଦାନେନ ପ୍ରୋତ୍ପନ୍ନା ଇତି ଵେଦିନଃ
ପ୍ରଥମେ ଆମେ ମରିଗଲୁ ବୋଲି ବୁଝିପାରିବା। ପରେ ପରେ, ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଚିଁହା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ ଦେଇଥିବାରୁ, ଆମେ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହେଲୁ ବୋଲି ଜଣାପଡେ।
ତତୋ ଯମଭଟା ଏତେ କାଲପାଶାନ୍ଵିତାସ୍ ତଥା । ନୀଯମାନୋ ଵ୍ରଜାମ୍ଯ୍ ଏଭିଃ କ୍ଷଣାଦ୍ ଯମପୁରଂ ତ୍ଵ୍ ଇତି
ତାପରେ, ଏହି ଯମର ସେବକମାନେ କାଳର ଫାସ ନେଇ ଆସନ୍ତି। ମୁଁ ଏମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଆଯାଉଛି ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଯମପୁରକୁ ଯାଉଛି ବୋଲି ଭାବିବା।