ସଂଵିଦୋ ଵେଦନଂ ନାମ ସ୍ଵଭାଵୋ ଽଵ୍ଯତିରେକଵାନ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵଭାଵସଂଵିତ୍ତେର୍ ନାନ୍ଯନ୍ ମରଣଜନ୍ମନୀ
ଚେତନାର ନିଜର ଗୁଣଟିଏ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ସଦା ଅଭିନ୍ନ। ଏହି ଚେତନାର ଗୁଣ ଛଡା ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଆଵର୍ତଵଦ୍ ଦୌସ୍ସ୍ଥ୍ଯଂ କ୍ଵଚିନ୍ ନଦ୍ଯାଂ ଜଲଂ ଯଥା । କ୍ଵଚିତ୍ ସୌମ୍ଯଂ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜୀଵଧର୍ମୀଦଂ ଚେତନଂ ତଥା
କେବେ କେବେ ଚେତନା ଭୂମିକା ଭୂମିକାରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ନଦୀର ଜଳ ଭଳି ସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ମୃଦୁ ହୁଏ — ଏହି ଜୀବ ଚେତନା ଏଭଳି।
ଯଥା ଲତାଯାଃ ପର୍ଵାଣି ଦୀର୍ଘାଯା ମଧ୍ଯମଧ୍ଯତଃ । ତଥା ଚେତନସତ୍ତାଯା ଜନ୍ମାନି ମରଣାନି ଚ
ଯେପରି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ଗଠିଯୋଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଚେତନାର ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଚେତନଂ ପୁରୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମଵଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଏତତ୍ ପଶ୍ଯତି କେଵଲମ୍
ଚେତନା, ମନୁଷ୍ୟ, କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ ଓ କେବେ ମରେନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ପୁରୁଷଶ୍ ଚେତନାମାତ୍ରଂ ସ କଦା କ୍ଵେଵ ନଶ୍ଯତି । ଚେତନଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଚ ଵଦାନ୍ଯତ୍ କିଂ ପୁମାନ୍ ଭଵେତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ—ଏହା କେବେ କେଉଁଠି ନଷ୍ଟ ହେବ? ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କଣ ମନୁଷ୍ୟ ହେବ? କହ।
କ୍ଵାଦ୍ଯ ଯାଵନ୍ ମୃତଂ ବ୍ରୂହି ଚେତନଂ କସ୍ଯ କିଂ କଥମ୍ । ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଦେହଲକ୍ଷାଣି ଚେତନଂ ସ୍ଥିତମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍
କହ, ଏଯାଁଠୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କିଏର ଚେତନା କେବେ ମରିଛି, କିପରି ଓ କେଉଁଠି? ଅନେକ ଦେହ ମରିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଅପରିମିତ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଅମରିଷ୍ଯତ୍ ତୁ ଚେଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ତନ୍ମୃତେ । ଅଭଵିଷ୍ଯନ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ମୃତା ଏକମୃତାଵ୍ ଇହ
ଯଦି ଏକ ଜଣଙ୍କର ମନ ମରିଯାଏ, ତେବେ ସେ ଜଣେ ମରିଲେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ମରିଯାନ୍ତି।
ଵାସନାମାତ୍ରଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ ଯଜ୍ ଜୀଵୋ ଽନୁଭଵେତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ତସ୍ଯୈଵ ଜନ୍ମମରଣେ ନାମନୀ ପରିକଲ୍ପିତେ
ଜୀବ ନିଜେ କେବଳ ଅଭିପ୍ରାୟର ବିଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାମରେ ଦିଆଯାଇଛି।
ଏଵଂ ନ କିଞ୍ଚିନ୍ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ନ ଚ କଶ୍ଚନ । ଵାସନାଵର୍ତଗର୍ତେଷୁ ଜୀଵୋ ଲୁଠତି କେଵଲମ୍
ଏଭଳି, କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, କିଉଁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଜୀବ କେବଳ ଅଭିପ୍ରାୟର ଘୁରଣିରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ଅତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯାସୌ ଚ ଵାସନା । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତି ଵିଚାରେଣ ଦୃଢଜ୍ଞାନେ ଵିନଶ୍ଯତି
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ହେବାରୁ, ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟ 'ଏହା ନାହିଁ' ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ ଜ୍ଞାନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅନୁଦିତମ୍ ଉଦିତଂ ଜଗତ୍ପ୍ରବନ୍ଧଂ ଭଵଭଯତୋ ଵ୍ଯସନୈର୍ ଵିଲୋକ୍ଯ ସମ୍ଯକ୍ । ଅଲମ୍ ଅନୁଦିତଵାସନୋ ହି ଜୀଵୋ ଭଵତି ଵିମୁକ୍ତ ଇତୀହ ସତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତୁ
ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତି ଓ ନାଶ, ଏବଂ ଜୀବନର ଭୟରୁ ଜନିଥିବା ଦୁଃଖଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଏଠାରେ ଏହି ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ: ଯେଉଁ ଜୀବର ଅଭିପ୍ରାୟ ଉଦିତ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତ।
ଯଥୈଷ ଜନ୍ତୁର୍ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ଚ ଯଥା ପୁନଃ । ତନ୍ ମେ କଥଯ ଦେଵେଶି ପୁନର୍ ବୋଧଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଯେପରିକି ମରେ ଓ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏହା କିପରି ହୁଏ, ଦେବୀ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ଆଉ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ମତେ କହ।
ନାଡୀପ୍ରଵାହେ ଵିଧୁରେ ଯଦା ଵାତଵିସଂସ୍ଥତାମ୍ । ଜନ୍ତୁଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ହି ତଦା ଶାମ୍ଯତୀଵାସ୍ଯ ଚେତନମ୍
ନାଡିର ଚଳାଚଳ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ବାୟୁର ଅସମ୍ବଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଚେତନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଶୁଦ୍ଧଂ ହି ଚେତନଂ ନିତ୍ଯଂ ନୋଦେତି ନ ଚ ଶାମ୍ଯତି । ସ୍ଥାଵରେ ଜଙ୍ଗମେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶୈଲେ ଽଗ୍ନୌ ପଵନେ ସ୍ଥିତମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସଦା ଅବିନାଶୀ; ଏହା ଉଦୟ ନୁହେଁ, ଶାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅଚଳ, ଚଳ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
କେଵଲଂ ଵାତସଂରୋଧାଦ୍ ଯଦା ସ୍ପନ୍ଦଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଦେହସ୍ ତଦା ସ ଜଡନାମକଃ
ଯେତେବେଳେ କେବଳ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅଟକାଇ ଦେହର ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହକୁ 'ମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଦେହଟି ଜଡ ନାମକ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ ଦେହେ ଶଵୀଭୂତେ ଵାତେ ଖାନିଲତାଂ ଗତେ । ଚେତନଂ ଵାସନାଯୁକ୍ତଂ ଖାତ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଶବର ଭଳି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଂସ୍କାର ଭର୍ତ୍ତି ଚେତନା, ଆକାଶ ସଦୃଶ ଆତ୍ମା, ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ।
ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ନାମାଣୋର୍ ଵାସନାଵତଃ । ତତ୍ରୈଵାସ୍ତେ ସ ଚ ଶଵାଗାରେ ଗଗନକେ ତଥା
ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସଂସ୍କାର ଭର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଦେହ ଶବ ଭଳି ଅଛି କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଅଛି।
ତତୋ ଽସୌ ପ୍ରେତଶବ୍ଦେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵ୍ଯଵହାରିଭିଃ । ଚେତନୋ ଵାସନାମିଶ୍ରସ୍ ସାମୋଦାନିଲଵତ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଏହିପରେ ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରେତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସଂସ୍କାର ମିଶ୍ରିତ ଚେତନା ସୁଗନ୍ଧିତ ବାୟୁର ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ।
ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଦାସ୍ତେ ଦର୍ଶନାନ୍ତରେ । ସ ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵ ସଙ୍କଲ୍ପ ଇଵ ନାନାକୃତିସ୍ ତଦା
ଏହି ସବୁକୁ ଛାଡି ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ପରି ଏହା ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପ୍ରଦେଶେ ଽନ୍ତଃ ପୂର୍ଵଵତ୍ ସ୍ମୃତିଭାଗ୍ ଭଵେତ୍ । ତଦୈଵ ମୃତିମୂର୍ଛାନ୍ତେ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଛରୀରକମ୍
ସେହି ସ୍ଥାନରେ, ଭିତରେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସ୍ମୃତି ଥାଏ, ସେପରି ରହିଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥା ପରେ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସ୍ଥିଘଟାପୁଷ୍ଟମ୍ ଅନ୍ଯସ୍ଯ ଵ୍ଯୋମ କେଵଲମ୍ । ଆଧାରେ ଭୂତଲେ ସାର୍କମ୍ ଆକାଶଜନଵାସନମ୍
ନିଜରେ ଏହା ଅସ୍ଥିର ଢାଞ୍ଚା ଭରିଥିବା ଦେଖିଥାଏ; ଅନ୍ୟରେ କେବଳ ଆକାଶ ଦେଖିଥାଏ; ଭୂମିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏହା ଆକାଶରେ ଜନମିଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ ଦେଖିଥାଏ।
ଭଵନ୍ତି ଯଦ୍ଵିଧାଃ ପ୍ରେତାସ୍ ତେଷାଂ ଭେଦମ୍ ଇମଂ ଶୃଣୁ । ସାମାନ୍ଯପାପିନୋ ମଧ୍ଯପାପିନସ୍ ସ୍ଥୂଲପାପିନଃ
ପ୍ରେତମାନେ ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ସାଧାରଣ ପାପୀ, ମଧ୍ୟମ ପାପୀ ଏବଂ ଗୁରୁତର ପାପୀ।
ସାମାନ୍ଯଧର୍ମା ମଧ୍ଯସ୍ଥଧର୍ମା ଚୋତ୍ତମଧର୍ମଵାନ୍ । ଏତେଷାଂ କସ୍ଯଚିଦ୍ ଭେଦୋ ଦ୍ଵୌ ତ୍ରଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅଥ କସ୍ଯଚିତ୍
କେହି ସାଧାରଣ ଧର୍ମ, କେହି ମଧ୍ୟମ ଧର୍ମ, ଆଉ କେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ ରଖିଥାନ୍ତି; କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ତିନିଟି ଧର୍ମରେ ଭିନ୍ନତା ରହିଥାଏ, ଆଉ କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଟି କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଏକାଠି ରହିଥାଏ।
କଶ୍ଚିନ୍ ମହାପାତକଵାନ୍ ଵତ୍ସରାନ୍ ମୃତିମୂର୍ଛନାମ୍ । ଵିମୂଢୋ ଽନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତଃ ପାଷାଣହୃଦଯୋପମାମ୍
ଯେଉଁଠି ବଡ଼ ପାପ କରିଥିବା କେହି ଜଣେ, ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ; ଭିତରେ ଭିତରେ ଭ୍ରମରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ହୃଦୟ ପାଷାଣ ପରି କଠୋର ହୋଇଯାଏ।
ତତଃ କାଲେନ ସମ୍ବୁଦ୍ଧୋ ଵାସନାଜଠରୋଦିତମ୍ । ଅନୁଭୂଯ ଚିରଂ କାଲଂ ଵାସନାଦୁଃଖମ୍ ଅକ୍ଷତମ୍
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ, ଚିତ୍ତରେ ଲୁଚିଥିବା ଆଗ୍ରହ ଉପ୍ରେ ଜାଗି ଉଠି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଏହି ଆଗ୍ରହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅବିରତ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋନିଶତାନ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଦୁଃଖାଦ୍ ଦୁଃଖାନ୍ତରଂ ଗତଃ । କଦାଚିଦ୍ ଇମମ୍ ଆଯାତି ସଂସାରସ୍ଵପ୍ନଵିଭ୍ରମମ୍
ସେ ଉଚ୍ଚ ଦୁଃଖରୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖକୁ ଯାଇ, ଶତାଧିକ ଯୋନି ଭୋଗ କରିବା ପରେ, କେବେ କେବେ ଏହି ସଂସାରର ଭ୍ରମର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଅଥ ଵା ମୃତିମୋହାନ୍ତେ ଜଡାଂ ଦୁଃଖଶତାକୁଲାଂ । କ୍ଷଣାଦ୍ ଵୃକ୍ଷାଦିତାମ୍ ଏଵ ହୃତ୍ସ୍ଥାମ୍ ଅନୁଭଵନ୍ତି ତେ
ମୃତ୍ୟୁର ମୋହ ଶେଷ ହେଲା ପରେ, କେବେ କେବେ ମନେ ହୃଦୟରେ ଗଢି ରହିଥିବା ଏକ ଜଡତା, ଯାହା ଶତଶ: ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇଥାଏ, ସେମାନେ ଏକ ଗଛ କିମ୍ବା ଏହା ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜନ୍ମ ନେଇ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ।
ସ୍ଵଵାସନାନୁରୂପାଣି ଦୁଃଖାନି ନରକେ ପୁନଃ । ଅନୁଭୂଯାଥ ଯୋନୀଷୁ ଜାଯନ୍ତେ ଭୂତଲେ ଚିରାତ୍
ନିଜର ଅଭିପ୍ରାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦୁଃଖଗୁଡିକୁ ନରକରେ ଅନୁଭବ କରି, ଏହା ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ପୃଥିବୀରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଆସନ୍ତି ।
ଅଥ ମଧ୍ଯମପାପୋ ଯୋ ମୃତିମୋହାଦ୍ ଅନନ୍ତରମ୍ । ସ ଶିଲାଜଠରଂ ଜାଡ୍ଯଂ କଞ୍ଚିତ୍ କାଲଂ ପ୍ରପଶ୍ଯତି
ମଧ୍ୟମ ପାପ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମୃତ୍ୟୁର ମୋହ ପରେ, କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ପାଥରର ଗଭୀର ଭଳି ଜଡତା ଦେଖିଥାଏ ।
ତତଃ ପ୍ରବୁଧ୍ଯ କାଲେନ କେନଚିଦ୍ ଵା ତଥୈଵ ଵା । ତିର୍ଯଗାଦିକ୍ରମୈର୍ ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋନୀସ୍ ସଂସାରମ୍ ଏଷ୍ଯତି
ତାପରେ, କିଛି ସମୟ ପରେ କିମ୍ବା କୌଣସି କାରଣରୁ ସଚେତନ ହେଇ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଅନେକ ଜନ୍ମ ଭୋଗି, ସେ ସଂସାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ ।