ଯଦେଷନ୍ମୋହମ୍ ଆଦତ୍ତେ ନାଦତ୍ତେ ପଵନସ୍ ତଦା । ନ ତ୍ଵ୍ ଆଦତ୍ତେ ଯଥା ପ୍ରାଣାନ୍ ମୋହମ୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମ ଆସି ଧରିଥାଏ, ଶ୍ୱାସ ନେଇପାରେନି; ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଜୀବନରେ ନେଇଥିବା ପରି ନେଇନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଭ୍ରମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆସିଯାଏ।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଟତାଂ ଯାତୈର୍ ମୋହାତ୍ ସଂଵେଦନଭ୍ରମୈଃ । ଜନ୍ତୁଃ ପାଷାଣତାମ୍ ଏତି ସ୍ଥିତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଦିସର୍ଗତଃ
ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଜଣା ପ୍ରତିତିର ଗୋଲାମି ଏକାଉଁଅନ୍ୟକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ, ଜୀବ ଏକ ପାଥର ପରି ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏହି ଅବସ୍ଥା ତାହାର ମୂଳ ଅବସ୍ଥା।
ଵ୍ଯଥାଂ ଵିମୋହଂ ମୂର୍ଛାଂ ଚ ଭ୍ରମଂ ଵ୍ଯାଧିମ୍ ଅଚେତନମ୍ । କିମ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଅଯମ୍ ଆଯାତି ଦେହୋ ଖଣ୍ଡାଙ୍ଗଵାନ୍ ଅପି
ଏହି ଦେହ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭ୍ରମ, ଅଚେତନତା, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ରୋଗ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନତା ଅନୁଭବ କରେ?
ଏଵଂ ସଂଵିଦିତଂ କର୍ମ ସର୍ଗାଦୌ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵିଦଃ । ଯଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସମଯେ ଦୁଃଖଂ କାଲେନୈତାଵତେଦୃଶମ୍
ଏଭଳି ଜଣାଯାଏ ଯେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କର୍ମ ନାମକ କ୍ରିୟା ଏକ ଉତ୍ପାଦନ ଅଟୁଟ ଚଳାଚଳ; ଏହି ସମୟରେ ଯଦି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ତେବେ ଏହା ସେଇ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଯାତ୍ କଚତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଟପଗୁଚ୍ଛଵତ୍ ତତ୍ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । ଵେତ୍ତି ଚିତ୍ତ୍ଵଵିଜୃମ୍ଭୋତ୍ଥଂ ନାନ୍ଯଦ୍ ଅତ୍ରାସ୍ତି କାରଣମ୍
ଏହା ଏମିତି ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖାଗୁଡିକ ହଲେଇ ଥାଏ — ଏହି ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ। ଏହା ଚିତ୍ତର ବିସ୍ତାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ଯଦା ଵ୍ଯଥାଵଶାନ୍ ନାଡ୍ଯସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କୋଚଵିକାସନେ । ତ୍ଯଜନ୍ତି ମରୁତୋ ଦେହାତ୍ ପରିଯାନ୍ତି ନିଜାଂ ସ୍ଥିତିମ୍
ଯେତେବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ପ୍ରଭାବରେ ନାଡିଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହକୁ ଛାଡି ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନ ଵିନିର୍ଯାନ୍ତି ନିର୍ଯାତାଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ନୋ । ଯଦା ଵାତା ଵିନାଡିତ୍ଵାତ୍ ତଦାସ୍ପନ୍ଦାନ୍ ମୃତିର୍ ଭଵେତ୍
ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନିକାସ ହୁଅନାହିଁ, କିମ୍ବା ବାହାରି ଆସି ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କରନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ନାଡି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ନିର୍ବିକଳ୍ପତାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ।
ନ ଵିଶତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵା ନୈଵ ନିର୍ଯାତି ପଵନୋ ଯଦା । ଶରୀରାନ୍ ନାଡିଵୈଧୁର୍ଯେ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ପବନ ଦେହକୁ ନ ପ୍ରବେଶ କରେ, ନ ବାହାରି ଯାଏ, ଏବଂ ନାଡିର ଅସମ୍ବଳରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ନାଶଂ କାଲେନୈତାଵତେତି ଯା । ପୂର୍ଵଂ ସଂଵିଦିତା ସଂଵିଦ୍ ଯାତି ତଚ୍ଚୋଦିତା ମୃତିମ୍
ମୋତେ ଏହି ସମୟରେ ନଶ୍ଟ ହେବାକୁ ପଡିବ — ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଦିଗରେ ଆଗକୁ ବଢିଯାଏ।
ଈଦୃଶେନ ମଯେହେତ୍ଥଂ ଭାଵ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଦିସର୍ଗଜା । ସଂଵିଦ୍ ବୀଜକଲାନାଶଂ ନ କଦାଚନ ଗଚ୍ଛତି
ମୋତେ ଏହିପରି କାମ କରିବାକୁ ହେବ — ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ଆରମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କେବେ ଚେତନାର ମୂଳ ଅଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଯାଏନାହିଁ।
ସଂଵିଦୋ ଵେଦନଂ ନାମ ସ୍ଵଭାଵୋ ଽଵ୍ଯତିରେକଵାନ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵଭାଵସଂଵିତ୍ତେର୍ ନାନ୍ଯନ୍ ମରଣଜନ୍ମନୀ
ଚେତନାର ନିଜର ଗୁଣଟିଏ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ସଦା ଅଭିନ୍ନ। ଏହି ଚେତନାର ଗୁଣ ଛଡା ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଆଵର୍ତଵଦ୍ ଦୌସ୍ସ୍ଥ୍ଯଂ କ୍ଵଚିନ୍ ନଦ୍ଯାଂ ଜଲଂ ଯଥା । କ୍ଵଚିତ୍ ସୌମ୍ଯଂ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜୀଵଧର୍ମୀଦଂ ଚେତନଂ ତଥା
କେବେ କେବେ ଚେତନା ଭୂମିକା ଭୂମିକାରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ନଦୀର ଜଳ ଭଳି ସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ମୃଦୁ ହୁଏ — ଏହି ଜୀବ ଚେତନା ଏଭଳି।
ଯଥା ଲତାଯାଃ ପର୍ଵାଣି ଦୀର୍ଘାଯା ମଧ୍ଯମଧ୍ଯତଃ । ତଥା ଚେତନସତ୍ତାଯା ଜନ୍ମାନି ମରଣାନି ଚ
ଯେପରି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ଗଠିଯୋଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଚେତନାର ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଚେତନଂ ପୁରୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମଵଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଏତତ୍ ପଶ୍ଯତି କେଵଲମ୍
ଚେତନା, ମନୁଷ୍ୟ, କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ ଓ କେବେ ମରେନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ପୁରୁଷଶ୍ ଚେତନାମାତ୍ରଂ ସ କଦା କ୍ଵେଵ ନଶ୍ଯତି । ଚେତନଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଚ ଵଦାନ୍ଯତ୍ କିଂ ପୁମାନ୍ ଭଵେତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ—ଏହା କେବେ କେଉଁଠି ନଷ୍ଟ ହେବ? ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କଣ ମନୁଷ୍ୟ ହେବ? କହ।
କ୍ଵାଦ୍ଯ ଯାଵନ୍ ମୃତଂ ବ୍ରୂହି ଚେତନଂ କସ୍ଯ କିଂ କଥମ୍ । ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଦେହଲକ୍ଷାଣି ଚେତନଂ ସ୍ଥିତମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍
କହ, ଏଯାଁଠୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କିଏର ଚେତନା କେବେ ମରିଛି, କିପରି ଓ କେଉଁଠି? ଅନେକ ଦେହ ମରିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଅପରିମିତ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଅମରିଷ୍ଯତ୍ ତୁ ଚେଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ତନ୍ମୃତେ । ଅଭଵିଷ୍ଯନ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ମୃତା ଏକମୃତାଵ୍ ଇହ
ଯଦି ଏକ ଜଣଙ୍କର ମନ ମରିଯାଏ, ତେବେ ସେ ଜଣେ ମରିଲେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ମରିଯାନ୍ତି।
ଵାସନାମାତ୍ରଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ ଯଜ୍ ଜୀଵୋ ଽନୁଭଵେତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ତସ୍ଯୈଵ ଜନ୍ମମରଣେ ନାମନୀ ପରିକଲ୍ପିତେ
ଜୀବ ନିଜେ କେବଳ ଅଭିପ୍ରାୟର ବିଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାମରେ ଦିଆଯାଇଛି।
ଏଵଂ ନ କିଞ୍ଚିନ୍ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ନ ଚ କଶ୍ଚନ । ଵାସନାଵର୍ତଗର୍ତେଷୁ ଜୀଵୋ ଲୁଠତି କେଵଲମ୍
ଏଭଳି, କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, କିଉଁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଜୀବ କେବଳ ଅଭିପ୍ରାୟର ଘୁରଣିରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ଅତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯାସୌ ଚ ଵାସନା । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତି ଵିଚାରେଣ ଦୃଢଜ୍ଞାନେ ଵିନଶ୍ଯତି
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ହେବାରୁ, ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟ 'ଏହା ନାହିଁ' ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ ଜ୍ଞାନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅନୁଦିତମ୍ ଉଦିତଂ ଜଗତ୍ପ୍ରବନ୍ଧଂ ଭଵଭଯତୋ ଵ୍ଯସନୈର୍ ଵିଲୋକ୍ଯ ସମ୍ଯକ୍ । ଅଲମ୍ ଅନୁଦିତଵାସନୋ ହି ଜୀଵୋ ଭଵତି ଵିମୁକ୍ତ ଇତୀହ ସତ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତୁ
ଏହି ସଂସାରର ଉତ୍ପତି ଓ ନାଶ, ଏବଂ ଜୀବନର ଭୟରୁ ଜନିଥିବା ଦୁଃଖଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଏଠାରେ ଏହି ସତ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ: ଯେଉଁ ଜୀବର ଅଭିପ୍ରାୟ ଉଦିତ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୁକ୍ତ।
ଯଥୈଷ ଜନ୍ତୁର୍ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ଚ ଯଥା ପୁନଃ । ତନ୍ ମେ କଥଯ ଦେଵେଶି ପୁନର୍ ବୋଧଵିଵୃଦ୍ଧଯେ
ଏହି ପ୍ରାଣୀ ଯେପରିକି ମରେ ଓ ପୁନି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏହା କିପରି ହୁଏ, ଦେବୀ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ଆଉ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ମତେ କହ।
ନାଡୀପ୍ରଵାହେ ଵିଧୁରେ ଯଦା ଵାତଵିସଂସ୍ଥତାମ୍ । ଜନ୍ତୁଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ହି ତଦା ଶାମ୍ଯତୀଵାସ୍ଯ ଚେତନମ୍
ନାଡିର ଚଳାଚଳ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, ବାୟୁର ଅସମ୍ବଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରାଣୀ ଯେତେବେଳେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ଚେତନା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ଶୁଦ୍ଧଂ ହି ଚେତନଂ ନିତ୍ଯଂ ନୋଦେତି ନ ଚ ଶାମ୍ଯତି । ସ୍ଥାଵରେ ଜଙ୍ଗମେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଶୈଲେ ଽଗ୍ନୌ ପଵନେ ସ୍ଥିତମ୍
ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ସଦା ଅବିନାଶୀ; ଏହା ଉଦୟ ନୁହେଁ, ଶାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ହୁଏନାହିଁ; ଏହା ଅଚଳ, ଚଳ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ଅଗ୍ନି ଓ ପବନରେ ବ୍ୟାପ୍ତ।
କେଵଲଂ ଵାତସଂରୋଧାଦ୍ ଯଦା ସ୍ପନ୍ଦଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ଦେହସ୍ ତଦା ସ ଜଡନାମକଃ
ଯେତେବେଳେ କେବଳ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଅଟକାଇ ଦେହର ସମସ୍ତ ଚଳାଚଳ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଦେହକୁ 'ମୃତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଦେହଟି ଜଡ ନାମକ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ ଦେହେ ଶଵୀଭୂତେ ଵାତେ ଖାନିଲତାଂ ଗତେ । ଚେତନଂ ଵାସନାଯୁକ୍ତଂ ଖାତ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତି
ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଶବର ଭଳି ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସଂସ୍କାର ଭର୍ତ୍ତି ଚେତନା, ଆକାଶ ସଦୃଶ ଆତ୍ମା, ସେଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ।
ଜୀଵ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତସ୍ଯ ନାମାଣୋର୍ ଵାସନାଵତଃ । ତତ୍ରୈଵାସ୍ତେ ସ ଚ ଶଵାଗାରେ ଗଗନକେ ତଥା
ଯେଉଁ ଆତ୍ମା ସଂସ୍କାର ଭର୍ତ୍ତି ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ତାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଏଠି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ, ଯେଉଁଠି ଦେହ ଶବ ଭଳି ଅଛି କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଅଛି।
ତତୋ ଽସୌ ପ୍ରେତଶବ୍ଦେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵ୍ଯଵହାରିଭିଃ । ଚେତନୋ ଵାସନାମିଶ୍ରସ୍ ସାମୋଦାନିଲଵତ୍ ସ୍ଥିତଃ
ଏହିପରେ ସାଧାରଣ ଭାଷାରେ ଏହାକୁ 'ପ୍ରେତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସଂସ୍କାର ମିଶ୍ରିତ ଚେତନା ସୁଗନ୍ଧିତ ବାୟୁର ଭଳି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ।
ଇଦଂ ସର୍ଵଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଦାସ୍ତେ ଦର୍ଶନାନ୍ତରେ । ସ ସ୍ଵପ୍ନ ଇଵ ସଙ୍କଲ୍ପ ଇଵ ନାନାକୃତିସ୍ ତଦା
ଏହି ସବୁକୁ ଛାଡି ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସ୍ଵପ୍ନ କିମ୍ବା ଚିନ୍ତା ପରି ଏହା ଅନେକ ରୂପ ନେଇଥାଏ।
ତସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ପ୍ରଦେଶେ ଽନ୍ତଃ ପୂର୍ଵଵତ୍ ସ୍ମୃତିଭାଗ୍ ଭଵେତ୍ । ତଦୈଵ ମୃତିମୂର୍ଛାନ୍ତେ ପଶ୍ଯତ୍ଯ୍ ଅନ୍ଯଚ୍ ଛରୀରକମ୍
ସେହି ସ୍ଥାନରେ, ଭିତରେ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ସ୍ମୃତି ଥାଏ, ସେପରି ରହିଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥା ପରେ, ଏହା ଅନ୍ୟ ଶରୀରକୁ ଦେଖିଥାଏ।