ଅନ୍ଧକୂପମ୍ ଇଵାପନ୍ନଶ୍ ଶିଲାନ୍ତର୍ ଇଵ ଯୋଜିତଃ । ସ୍ଵଯଂ ଜଡୀଭଵଜ୍ଜିହ୍ଵୋ ଵିକର୍ତିତ ଇଵାଶଯେ
ଅନ୍ଧା ତଳକୁ ପଡିଯାଇଛି ଭଳି, ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଫସିଯାଇଛି ଭଳି; ଜିଭ ନିଜେ ଜଡ ହୋଇଯାଇଛି, ମନ ଭାଗିଯାଇଛି ଭଳି ଅନୁଭବ।
ପତତୀଵ ନଭୋମାର୍ଗାଦ୍ ଘୁଣାଵର୍ତ ଇଵାର୍ପିତଃ । ରଥଦ୍ରୁତ ଇଵାରୂଢୋ ହିମଵଦ୍ଗଲନୋନ୍ମୁଖଃ
ଆକାଶର ପଥରୁ ପଡିଯାଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଛି, ଘୁଣିରେ ଫସିଯାଇଛି ଭଳି; ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଡିଛି ଭଳି, ହିମାଳୟର ମୁହଁକୁ ଯାଉଛି।
ଜ୍ଯୋତ୍କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଇଵ ସଂସାରଂ ଵହ୍ନିମଧ୍ଯଂ ସ୍ପୃଶନ୍ନ୍ ଇଵ । ଭ୍ରମିତଃ କ୍ଷେପଣେଣେଵ ଵାତଯନ୍ତ୍ର ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଏକ ଆଲୋକମୟ ଜଗତ ଭଳି ଘୁମାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ଜଣେ ଅଗ୍ନିର ମଧ୍ୟକୁ ଛୁଇଁବା ପରି ଅନୁଭବ କରିବା, ଏକ ଶକ୍ତିରେ ଘୁମାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ବାୟୁରେ ଚାଲିଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ିବା ପରି ଅଛନ୍ତି।
ଭ୍ରମିତୋ ଵା ଭ୍ରମ ଇଵ କୃଷ୍ଟୋ ରଶନଯେଵ ଵା । ଭ୍ରମନ୍ନ୍ ଇଵ ଜଲାଵର୍ତେ ଶସ୍ତ୍ରଯନ୍ତ୍ର ଇଵାର୍ପିତଃ
ସେ ଏକ ମାୟା ପରି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛନ୍ତି, ରସିରେ ଟାଣିବା ପରି ଟାଣିଯାଉଛନ୍ତି, ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଘୁମାଇବା ପରି ଘୁମାଉଛନ୍ତି, ଶସ୍ତ୍ର ଯନ୍ତ୍ରରେ ରଖିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି।
ପ୍ରୋହ୍ଯମାନସ୍ ତୃଣମ୍ ଇଵ ମହତ୍ଯ୍ ଅର୍ଣଵମାରୁତେ । ଦୂରୋଢୋ ଵାରିପୂରେଣ ନିପତନ୍ନ୍ ଇଵ ଵାଡଵେ
ସେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ବାୟୁରେ ତୃଣ ପରି ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଜଳର ବଡ଼ ପ୍ରବାହରେ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ଭୂମି ତଳର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି।
ଅନନ୍ତଗଗନେ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ଚକ୍ରାଵର୍ତେ ପତନ୍ନ୍ ଇଵ । ଅଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀଵିପର୍ଯାସଦଶାମ୍ ଅନୁଭଵନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ, ଗଭୀର ଖାଦିରେ, ଚକ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି; ପାହାଡ଼ ଓ ଭୂମିର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରି ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।
ପତନ୍ନ୍ ଇଵାନଵରତଂ ପ୍ରୋତ୍ପତନ୍ନ୍ ଇଵ ଵାଭିତଃ । ଘୂତ୍କାରାକର୍ଣନୋଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଃ ପୂର୍ଣସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵ୍ରଜଃ
ସେ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବରେ ପଡ଼ୁଥିବା ପରି, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି ଲାଗେ; ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଏ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରବଳ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥାଏ।
କ୍ରମାଚ୍ ଛ୍ଯାମଲତାଂ ଯାନ୍ତି ତସ୍ଯ ସର୍ଵାର୍ଥସଂଵିଦଃ । ଯଥାସ୍ତଙ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ରଵୌ ମନ୍ଦାଲୋକତଯା ଦିଶଃ
ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ଭାବରେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅର୍ଥବୋଧ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅନ୍ଧାର ହେଉଛି; ଯେପରି ରବି ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋକ କମିଯାଏ।
ପୂର୍ଵାପରଂ ନ ଜାନାତି ସ୍ମୃତିସ୍ ତାନଵମ୍ ଆଗତା । ଯଥା ପାଶ୍ଚାତ୍ଯସନ୍ଧ୍ଯାନ୍ତେ ନଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଦିଗଷ୍ଟକେ
ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ କିଛି ଜାଣିପାରେନି; ଯେପରି ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ଦୃଷ୍ଟି ହରାଇଯାଏ।
ମନଃକଲ୍ପନସାମର୍ଥ୍ଯଂ ଜହାତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଵିମୋହିତଃ । ଅଵିଵେକେନ ତେନାସୌ ମହାମୋହେ ନିମଜ୍ଜତି
ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେ ମନର କଳ୍ପନା କ୍ଷମତା ହରାଇଯାଏ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିବେକ ନଥିବାରୁ, ସେ ଭୟଙ୍କର ମୋହରେ ଡୁବିଯାଏ।
ଯଦେଷନ୍ମୋହମ୍ ଆଦତ୍ତେ ନାଦତ୍ତେ ପଵନସ୍ ତଦା । ନ ତ୍ଵ୍ ଆଦତ୍ତେ ଯଥା ପ୍ରାଣାନ୍ ମୋହମ୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମ ଆସି ଧରିଥାଏ, ଶ୍ୱାସ ନେଇପାରେନି; ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଜୀବନରେ ନେଇଥିବା ପରି ନେଇନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଭ୍ରମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆସିଯାଏ।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଟତାଂ ଯାତୈର୍ ମୋହାତ୍ ସଂଵେଦନଭ୍ରମୈଃ । ଜନ୍ତୁଃ ପାଷାଣତାମ୍ ଏତି ସ୍ଥିତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଦିସର୍ଗତଃ
ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଜଣା ପ୍ରତିତିର ଗୋଲାମି ଏକାଉଁଅନ୍ୟକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ, ଜୀବ ଏକ ପାଥର ପରି ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏହି ଅବସ୍ଥା ତାହାର ମୂଳ ଅବସ୍ଥା।
ଵ୍ଯଥାଂ ଵିମୋହଂ ମୂର୍ଛାଂ ଚ ଭ୍ରମଂ ଵ୍ଯାଧିମ୍ ଅଚେତନମ୍ । କିମ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଅଯମ୍ ଆଯାତି ଦେହୋ ଖଣ୍ଡାଙ୍ଗଵାନ୍ ଅପି
ଏହି ଦେହ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭ୍ରମ, ଅଚେତନତା, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ରୋଗ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନତା ଅନୁଭବ କରେ?
ଏଵଂ ସଂଵିଦିତଂ କର୍ମ ସର୍ଗାଦୌ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵିଦଃ । ଯଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସମଯେ ଦୁଃଖଂ କାଲେନୈତାଵତେଦୃଶମ୍
ଏଭଳି ଜଣାଯାଏ ଯେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କର୍ମ ନାମକ କ୍ରିୟା ଏକ ଉତ୍ପାଦନ ଅଟୁଟ ଚଳାଚଳ; ଏହି ସମୟରେ ଯଦି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ତେବେ ଏହା ସେଇ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଯାତ୍ କଚତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଟପଗୁଚ୍ଛଵତ୍ ତତ୍ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । ଵେତ୍ତି ଚିତ୍ତ୍ଵଵିଜୃମ୍ଭୋତ୍ଥଂ ନାନ୍ଯଦ୍ ଅତ୍ରାସ୍ତି କାରଣମ୍
ଏହା ଏମିତି ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖାଗୁଡିକ ହଲେଇ ଥାଏ — ଏହି ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ। ଏହା ଚିତ୍ତର ବିସ୍ତାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ଯଦା ଵ୍ଯଥାଵଶାନ୍ ନାଡ୍ଯସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କୋଚଵିକାସନେ । ତ୍ଯଜନ୍ତି ମରୁତୋ ଦେହାତ୍ ପରିଯାନ୍ତି ନିଜାଂ ସ୍ଥିତିମ୍
ଯେତେବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ପ୍ରଭାବରେ ନାଡିଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହକୁ ଛାଡି ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନ ଵିନିର୍ଯାନ୍ତି ନିର୍ଯାତାଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ନୋ । ଯଦା ଵାତା ଵିନାଡିତ୍ଵାତ୍ ତଦାସ୍ପନ୍ଦାନ୍ ମୃତିର୍ ଭଵେତ୍
ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନିକାସ ହୁଅନାହିଁ, କିମ୍ବା ବାହାରି ଆସି ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କରନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ନାଡି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ନିର୍ବିକଳ୍ପତାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ।
ନ ଵିଶତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵା ନୈଵ ନିର୍ଯାତି ପଵନୋ ଯଦା । ଶରୀରାନ୍ ନାଡିଵୈଧୁର୍ଯେ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ପବନ ଦେହକୁ ନ ପ୍ରବେଶ କରେ, ନ ବାହାରି ଯାଏ, ଏବଂ ନାଡିର ଅସମ୍ବଳରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ନାଶଂ କାଲେନୈତାଵତେତି ଯା । ପୂର୍ଵଂ ସଂଵିଦିତା ସଂଵିଦ୍ ଯାତି ତଚ୍ଚୋଦିତା ମୃତିମ୍
ମୋତେ ଏହି ସମୟରେ ନଶ୍ଟ ହେବାକୁ ପଡିବ — ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଦିଗରେ ଆଗକୁ ବଢିଯାଏ।
ଈଦୃଶେନ ମଯେହେତ୍ଥଂ ଭାଵ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଦିସର୍ଗଜା । ସଂଵିଦ୍ ବୀଜକଲାନାଶଂ ନ କଦାଚନ ଗଚ୍ଛତି
ମୋତେ ଏହିପରି କାମ କରିବାକୁ ହେବ — ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ଆରମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କେବେ ଚେତନାର ମୂଳ ଅଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଯାଏନାହିଁ।
ସଂଵିଦୋ ଵେଦନଂ ନାମ ସ୍ଵଭାଵୋ ଽଵ୍ଯତିରେକଵାନ୍ । ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵଭାଵସଂଵିତ୍ତେର୍ ନାନ୍ଯନ୍ ମରଣଜନ୍ମନୀ
ଚେତନାର ନିଜର ଗୁଣଟିଏ ହେଉଛି ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ସଦା ଅଭିନ୍ନ। ଏହି ଚେତନାର ଗୁଣ ଛଡା ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁରେ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଆଵର୍ତଵଦ୍ ଦୌସ୍ସ୍ଥ୍ଯଂ କ୍ଵଚିନ୍ ନଦ୍ଯାଂ ଜଲଂ ଯଥା । କ୍ଵଚିତ୍ ସୌମ୍ଯଂ କ୍ଵଚିଜ୍ ଜୀଵଧର୍ମୀଦଂ ଚେତନଂ ତଥା
କେବେ କେବେ ଚେତନା ଭୂମିକା ଭୂମିକାରେ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ନଦୀର ଜଳ ଭଳି ସ୍ଥିର ହୁଏ, କେବେ ମୃଦୁ ହୁଏ — ଏହି ଜୀବ ଚେତନା ଏଭଳି।
ଯଥା ଲତାଯାଃ ପର୍ଵାଣି ଦୀର୍ଘାଯା ମଧ୍ଯମଧ୍ଯତଃ । ତଥା ଚେତନସତ୍ତାଯା ଜନ୍ମାନି ମରଣାନି ଚ
ଯେପରି ଏକ ଦୀର୍ଘ ଲତାର ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ଗଠିଯୋଗ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଚେତନାର ଅବିରତ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଘଟେ।
ନ ଜାଯତେ ନ ମ୍ରିଯତେ ଚେତନଂ ପୁରୁଷଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ସ୍ଵପ୍ନସମ୍ଭ୍ରମଵଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତମ୍ ଏତତ୍ ପଶ୍ଯତି କେଵଲମ୍
ଚେତନା, ମନୁଷ୍ୟ, କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହିଁ ଓ କେବେ ମରେନାହିଁ; ଏହା କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନର ଭ୍ରମ ଭଳି ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଦେଖିଥାଏ।
ପୁରୁଷଶ୍ ଚେତନାମାତ୍ରଂ ସ କଦା କ୍ଵେଵ ନଶ୍ଯତି । ଚେତନଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ଚ ଵଦାନ୍ଯତ୍ କିଂ ପୁମାନ୍ ଭଵେତ୍
ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଛଡ଼ା କିଛି ନୁହେଁ—ଏହା କେବେ କେଉଁଠି ନଷ୍ଟ ହେବ? ଚେତନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କଣ ମନୁଷ୍ୟ ହେବ? କହ।
କ୍ଵାଦ୍ଯ ଯାଵନ୍ ମୃତଂ ବ୍ରୂହି ଚେତନଂ କସ୍ଯ କିଂ କଥମ୍ । ମ୍ରିଯନ୍ତେ ଦେହଲକ୍ଷାଣି ଚେତନଂ ସ୍ଥିତମ୍ ଅକ୍ଷଯମ୍
କହ, ଏଯାଁଠୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, କିଏର ଚେତନା କେବେ ମରିଛି, କିପରି ଓ କେଉଁଠି? ଅନେକ ଦେହ ମରିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଚେତନା ଅପରିମିତ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଅମରିଷ୍ଯତ୍ ତୁ ଚେଚ୍ ଚିତ୍ତ୍ଵମ୍ ଏକସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ତନ୍ମୃତେ । ଅଭଵିଷ୍ଯନ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ମୃତା ଏକମୃତାଵ୍ ଇହ
ଯଦି ଏକ ଜଣଙ୍କର ମନ ମରିଯାଏ, ତେବେ ସେ ଜଣେ ମରିଲେ ସମସ୍ତେ ଏଠାରେ ମରିଯାନ୍ତି।
ଵାସନାମାତ୍ରଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ ଯଜ୍ ଜୀଵୋ ଽନୁଭଵେତ୍ ସ୍ଵଯମ୍ । ତସ୍ଯୈଵ ଜନ୍ମମରଣେ ନାମନୀ ପରିକଲ୍ପିତେ
ଜୀବ ନିଜେ କେବଳ ଅଭିପ୍ରାୟର ବିଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନାମରେ ଦିଆଯାଇଛି।
ଏଵଂ ନ କିଞ୍ଚିନ୍ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ନ ଚ କଶ୍ଚନ । ଵାସନାଵର୍ତଗର୍ତେଷୁ ଜୀଵୋ ଲୁଠତି କେଵଲମ୍
ଏଭଳି, କିଛି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ, କିଉଁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଜୀବ କେବଳ ଅଭିପ୍ରାୟର ଘୁରଣିରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ଅତ୍ଯନ୍ତାସମ୍ଭଵାଦ୍ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯାସୌ ଚ ଵାସନା । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵେତି ଵିଚାରେଣ ଦୃଢଜ୍ଞାନେ ଵିନଶ୍ଯତି
ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସମ୍ଭବ ହେବାରୁ, ଏହି ଅଭିପ୍ରାୟ 'ଏହା ନାହିଁ' ବିଚାର ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ ଜ୍ଞାନରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।