ମରଣଂ ମେ ସମାସେନ କଥଯେନ୍ଦୁସମାନନେ । କିଂ ସୁଖଂ ମରଣଂ କିଂ ଵା ଦୁଃଖଂ ମୃତ୍ଵା ଚ କିଂ ଭଵେତ୍
ଚନ୍ଦ୍ରମୁଖୀ, ମୋତେ ସଂକ୍ଷେପରେ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ କହ। କେଉଁ ଦିନ ମୃତ୍ୟୁ ମଧୁର ହୁଏ, କେଉଁ ଦିନ ଦୁଃଖଦାୟକ ହୁଏ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କଣ ଘଟେ?
ତ୍ରିଵିଧାଃ ପୁରୁଷାସ୍ ସନ୍ତି ଦେହସ୍ଯାନ୍ତେ ମୁମୂର୍ଷଵଃ । ମୂର୍ଖୋ ଽଥ ଧାରଣାଭ୍ଯାସୀ ଯୁକ୍ତିମାନ୍ ପୁରୁଷସ୍ ତଥା
ଦେହ ଶେଷରେ ମୃତ୍ୟୁ ଚାହୁଁଥିବା ତିନି ପ୍ରକାରର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି: ଜଣେ ଅଜ୍ଞ, ଜଣେ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସୀ, ଏବଂ ଜଣେ ବିବେକଶୀଳ।
ଅଭ୍ଯସ୍ଯ ଧାରଣାଶ୍ ଚେଷ୍ଟା ଦେହଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଥାସୁଖମ୍ । ପ୍ରଯାତି ଧାରଣାଭ୍ଯାସୀ ଯୁକ୍ତିଯୁକ୍ତସ୍ ତଥୈଵ ଚ
ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିବା ଲୋକ ଏବଂ ବିବେକଶୀଳ ଲୋକ ଦେହ ଛାଡି ଆନନ୍ଦରେ ଯାନ୍ତି।
ଧାରଣା ଯସ୍ଯ ନାଭ୍ଯାସଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନୈଵ ସ ମୁକ୍ତିଭାକ୍ । ମୂର୍ଖସ୍ ସ୍ଵମୃତିକାଲେ ଽସୌ ଦୁଃଖମ୍ ଏତ୍ଯ୍ ଅଵଶାଶଯଃ
ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇନାହିଁ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ଅଜ୍ଞ ଲୋକ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଦୁଃଖ ଭୋଗନ୍ତି, ନିରାଶ ଏବଂ ଅସହାୟ ହୋଇ।
ଵାସନାଵେଶଵୈଵଶ୍ଯଂ ଭାଵଯନ୍ ଵିଷଯାଶଯଃ । ଦୀନତାଂ ପରମାମ୍ ଏତି ପରିଲୂନମ୍ ଇଵାମ୍ବୁଜମ୍
ଯେତେବେଳେ ମନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ଜମାଇ ରହେ, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ଆଦତର ପ୍ରଭାବରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏକ ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଫୁଲ ପରି ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ ।
ଅଶାସ୍ତ୍ରସଂସ୍କୃତମତିର୍ ଅସଜ୍ଜନପରାଯଣଃ । ମୃତାଵ୍ ଅନୁଭଵତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଦାହମ୍ ଅଗ୍ନାଵ୍ ଇଵ ଚ୍ଯୁତଃ
ଯେଉଁ ମନ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କ ସଂଗରେ ଲାଗି ରହେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଭିତରେ ଦହିବା ଅନୁଭବ କରେ, ଏକ ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ପରି ।
ଯଦା ଘର୍ଘରକଣ୍ଠତ୍ଵଂ ଵୈରୂପ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟିଵର୍ଣଜମ୍ । ଗଚ୍ଛତ୍ଯ୍ ଏଷ ଵିନାଶାତ୍ମା ତଦା ଭଵତି ଦୀନଧୀଃ
ଯେତେବେଳେ କଣ୍ଠ ଘର୍ଘରା ହୁଏ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେହର ଆକୃତି ବିକୃତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ନାଶକ ପରିସ୍ଥିତି ମନକୁ ଦୁଃଖିତ କରିଦିଏ ।
ପରମଶ୍ଯାମଲାଲୋକୋ ଦିଵାଭ୍ଯୁଦିତରାତ୍ରିକଃ । ଭ୍ରମଦ୍ଦିଙ୍ମଣ୍ଡଲାଭୋଗୋ ଘନମେଚକିତାମ୍ବରଃ
ତାଙ୍କର ଦେହ ଦିନରେ ରାତି ଆସିଥିବା ପରି ପ୍ରମାଦ ଅନ୍ଧାର ହୋଇଯାଏ; ତାଙ୍କର ଆକୃତି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗରେ ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ଘନ ମେଘର ଭଳି ଅନ୍ଧାର ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରହେ ।
ମର୍ମଵ୍ଯଥାଵିଧୁରିତଃ ପ୍ରଭ୍ରମଦ୍ଵୃକ୍ଷମଣ୍ଡଲଃ । ଆକାଶୀଭୂତଵସୁଧୋ ଵସୁଧୀଭୂତଖାନ୍ତରଃ
ମୂଳବିନ୍ଦୁରେ ବିଥାରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଗଛମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭମ୍ରଣ କରୁଛି; ପୃଥିବୀ ଆକାଶ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଆକାଶ ପୃଥିବୀ ଭଳି ଲାଗୁଛି।
ପରିଵୃତ୍ତକକୁପ୍ଚକ୍ର ଉହ୍ଯମାନ ଇଵାର୍ଣଵେ । ନୀଯମାନ ଇଵାକାଶେ ଘନନିଦ୍ରୋନ୍ମୁଖାଶଯଃ
ଏକ କୂଆର ଚକ୍ର ଭଳି ଘୁରୁଛି, ସମୁଦ୍ରରେ ତଳାଯାଉଥିବା ପରି ଅନୁଭବ, ଆକାଶକୁ ଟାଣିଯାଉଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି; ତାଙ୍କର ମନ ଘନ ମେଘର ନିଦ୍ରାକୁ ଚାହୁଁଛି।
ଅନ୍ଧକୂପମ୍ ଇଵାପନ୍ନଶ୍ ଶିଲାନ୍ତର୍ ଇଵ ଯୋଜିତଃ । ସ୍ଵଯଂ ଜଡୀଭଵଜ୍ଜିହ୍ଵୋ ଵିକର୍ତିତ ଇଵାଶଯେ
ଅନ୍ଧା ତଳକୁ ପଡିଯାଇଛି ଭଳି, ପଥର ମଧ୍ୟରେ ଫସିଯାଇଛି ଭଳି; ଜିଭ ନିଜେ ଜଡ ହୋଇଯାଇଛି, ମନ ଭାଗିଯାଇଛି ଭଳି ଅନୁଭବ।
ପତତୀଵ ନଭୋମାର୍ଗାଦ୍ ଘୁଣାଵର୍ତ ଇଵାର୍ପିତଃ । ରଥଦ୍ରୁତ ଇଵାରୂଢୋ ହିମଵଦ୍ଗଲନୋନ୍ମୁଖଃ
ଆକାଶର ପଥରୁ ପଡିଯାଉଛି ଭଳି ଲାଗୁଛି, ଘୁଣିରେ ଫସିଯାଇଛି ଭଳି; ଦ୍ରୁତ ରଥରେ ଚଡିଛି ଭଳି, ହିମାଳୟର ମୁହଁକୁ ଯାଉଛି।
ଜ୍ଯୋତ୍କୁର୍ଵନ୍ନ୍ ଇଵ ସଂସାରଂ ଵହ୍ନିମଧ୍ଯଂ ସ୍ପୃଶନ୍ନ୍ ଇଵ । ଭ୍ରମିତଃ କ୍ଷେପଣେଣେଵ ଵାତଯନ୍ତ୍ର ଇଵ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଏହି ସଂସାରକୁ ଏକ ଆଲୋକମୟ ଜଗତ ଭଳି ଘୁମାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ଜଣେ ଅଗ୍ନିର ମଧ୍ୟକୁ ଛୁଇଁବା ପରି ଅନୁଭବ କରିବା, ଏକ ଶକ୍ତିରେ ଘୁମାଇ ଦେଉଛନ୍ତି, ବାୟୁରେ ଚାଲିଥିବା ଯନ୍ତ୍ର ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଉଡ଼ିବା ପରି ଅଛନ୍ତି।
ଭ୍ରମିତୋ ଵା ଭ୍ରମ ଇଵ କୃଷ୍ଟୋ ରଶନଯେଵ ଵା । ଭ୍ରମନ୍ନ୍ ଇଵ ଜଲାଵର୍ତେ ଶସ୍ତ୍ରଯନ୍ତ୍ର ଇଵାର୍ପିତଃ
ସେ ଏକ ମାୟା ପରି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛନ୍ତି, ରସିରେ ଟାଣିବା ପରି ଟାଣିଯାଉଛନ୍ତି, ଜଳର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ଘୁମାଇବା ପରି ଘୁମାଉଛନ୍ତି, ଶସ୍ତ୍ର ଯନ୍ତ୍ରରେ ରଖିବା ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି।
ପ୍ରୋହ୍ଯମାନସ୍ ତୃଣମ୍ ଇଵ ମହତ୍ଯ୍ ଅର୍ଣଵମାରୁତେ । ଦୂରୋଢୋ ଵାରିପୂରେଣ ନିପତନ୍ନ୍ ଇଵ ଵାଡଵେ
ସେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରର ବାୟୁରେ ତୃଣ ପରି ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି, ଜଳର ବଡ଼ ପ୍ରବାହରେ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଉଛନ୍ତି, ଭୂମି ତଳର ଅଗ୍ନିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି।
ଅନନ୍ତଗଗନେ ଶ୍ଵଭ୍ରେ ଚକ୍ରାଵର୍ତେ ପତନ୍ନ୍ ଇଵ । ଅଦ୍ରିଦ୍ଯୂର୍ଵୀଵିପର୍ଯାସଦଶାମ୍ ଅନୁଭଵନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ସେ ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ, ଗଭୀର ଖାଦିରେ, ଚକ୍ରର ଘୂର୍ଣ୍ଣିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି ପରି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି; ପାହାଡ଼ ଓ ଭୂମିର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରି ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି।
ପତନ୍ନ୍ ଇଵାନଵରତଂ ପ୍ରୋତ୍ପତନ୍ନ୍ ଇଵ ଵାଭିତଃ । ଘୂତ୍କାରାକର୍ଣନୋଦ୍ଭ୍ରାନ୍ତଃ ପୂର୍ଣସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯଵ୍ରଜଃ
ସେ ଅନ୍ତହୀନ ଭାବରେ ପଡ଼ୁଥିବା ପରି, କିମ୍ବା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି ଲାଗେ; ଗର୍ଜନ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଭୟଭୀତ ହୋଇଯାଏ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରବଳ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥାଏ।
କ୍ରମାଚ୍ ଛ୍ଯାମଲତାଂ ଯାନ୍ତି ତସ୍ଯ ସର୍ଵାର୍ଥସଂଵିଦଃ । ଯଥାସ୍ତଙ୍ଗଚ୍ଛନ୍ତି ରଵୌ ମନ୍ଦାଲୋକତଯା ଦିଶଃ
ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ଭାବରେ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅର୍ଥବୋଧ ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅନ୍ଧାର ହେଉଛି; ଯେପରି ରବି ଅସ୍ତମିତ ହେଲେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ଆଲୋକ କମିଯାଏ।
ପୂର୍ଵାପରଂ ନ ଜାନାତି ସ୍ମୃତିସ୍ ତାନଵମ୍ ଆଗତା । ଯଥା ପାଶ୍ଚାତ୍ଯସନ୍ଧ୍ଯାନ୍ତେ ନଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟିର୍ ଦିଗଷ୍ଟକେ
ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ କିଛି ଜାଣିପାରେନି; ଯେପରି ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଦିଗଗୁଡ଼ିକର ଦୃଷ୍ଟି ହରାଇଯାଏ।
ମନଃକଲ୍ପନସାମର୍ଥ୍ଯଂ ଜହାତ୍ଯ୍ ଅସ୍ଯ ଵିମୋହିତଃ । ଅଵିଵେକେନ ତେନାସୌ ମହାମୋହେ ନିମଜ୍ଜତି
ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ସେ ମନର କଳ୍ପନା କ୍ଷମତା ହରାଇଯାଏ; ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିବେକ ନଥିବାରୁ, ସେ ଭୟଙ୍କର ମୋହରେ ଡୁବିଯାଏ।
ଯଦେଷନ୍ମୋହମ୍ ଆଦତ୍ତେ ନାଦତ୍ତେ ପଵନସ୍ ତଦା । ନ ତ୍ଵ୍ ଆଦତ୍ତେ ଯଥା ପ୍ରାଣାନ୍ ମୋହମ୍ ଆଯାତ୍ଯ୍ ଅଲଂ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ଏହି ଭ୍ରମ ଆସି ଧରିଥାଏ, ଶ୍ୱାସ ନେଇପାରେନି; ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସ ଜୀବନରେ ନେଇଥିବା ପରି ନେଇନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଭ୍ରମ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆସିଯାଏ।
ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଟତାଂ ଯାତୈର୍ ମୋହାତ୍ ସଂଵେଦନଭ୍ରମୈଃ । ଜନ୍ତୁଃ ପାଷାଣତାମ୍ ଏତି ସ୍ଥିତମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଦିସର୍ଗତଃ
ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଜଣା ପ୍ରତିତିର ଗୋଲାମି ଏକାଉଁଅନ୍ୟକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ, ଜୀବ ଏକ ପାଥର ପରି ଅନୁଭୂତିହୀନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏହି ଅବସ୍ଥା ତାହାର ମୂଳ ଅବସ୍ଥା।
ଵ୍ଯଥାଂ ଵିମୋହଂ ମୂର୍ଛାଂ ଚ ଭ୍ରମଂ ଵ୍ଯାଧିମ୍ ଅଚେତନମ୍ । କିମ୍ ଅର୍ଥମ୍ ଅଯମ୍ ଆଯାତି ଦେହୋ ଖଣ୍ଡାଙ୍ଗଵାନ୍ ଅପି
ଏହି ଦେହ, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, କିପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଭ୍ରମ, ଅଚେତନତା, ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ରୋଗ ଓ ଅନୁଭୂତିହୀନତା ଅନୁଭବ କରେ?
ଏଵଂ ସଂଵିଦିତଂ କର୍ମ ସର୍ଗାଦୌ ସ୍ପନ୍ଦନଂ ଵିଦଃ । ଯଦ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ସମଯେ ଦୁଃଖଂ କାଲେନୈତାଵତେଦୃଶମ୍
ଏଭଳି ଜଣାଯାଏ ଯେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ କର୍ମ ନାମକ କ୍ରିୟା ଏକ ଉତ୍ପାଦନ ଅଟୁଟ ଚଳାଚଳ; ଏହି ସମୟରେ ଯଦି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅଛି, ତେବେ ଏହା ସେଇ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ସ୍ଯାତ୍ କଚତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵିଟପଗୁଚ୍ଛଵତ୍ ତତ୍ ସ୍ଵଭାଵଜମ୍ । ଵେତ୍ତି ଚିତ୍ତ୍ଵଵିଜୃମ୍ଭୋତ୍ଥଂ ନାନ୍ଯଦ୍ ଅତ୍ରାସ୍ତି କାରଣମ୍
ଏହା ଏମିତି ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖାଗୁଡିକ ହଲେଇ ଥାଏ — ଏହି ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁଣ। ଏହା ଚିତ୍ତର ବିସ୍ତାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ।
ଯଦା ଵ୍ଯଥାଵଶାନ୍ ନାଡ୍ଯସ୍ ସ୍ଵସଙ୍କୋଚଵିକାସନେ । ତ୍ଯଜନ୍ତି ମରୁତୋ ଦେହାତ୍ ପରିଯାନ୍ତି ନିଜାଂ ସ୍ଥିତିମ୍
ଯେତେବେଳେ ଯନ୍ତ୍ରଣାର ପ୍ରଭାବରେ ନାଡିଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହକୁ ଛାଡି ନିଜ ଅବସ୍ଥାକୁ ଫେରିଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନ ଵିନିର୍ଯାନ୍ତି ନିର୍ଯାତାଃ ପ୍ରଵିଶନ୍ତି ନୋ । ଯଦା ଵାତା ଵିନାଡିତ୍ଵାତ୍ ତଦାସ୍ପନ୍ଦାନ୍ ମୃତିର୍ ଭଵେତ୍
ପ୍ରାଣବାୟୁ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନିକାସ ହୁଅନାହିଁ, କିମ୍ବା ବାହାରି ଆସି ପୁଣି ପ୍ରବେଶ କରନାହିଁ, ଯେତେବେଳେ ନାଡି ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ନିର୍ବିକଳ୍ପତାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ।
ନ ଵିଶତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵା ନୈଵ ନିର୍ଯାତି ପଵନୋ ଯଦା । ଶରୀରାନ୍ ନାଡିଵୈଧୁର୍ଯେ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଯତେ ତଦା
ଯେତେବେଳେ ପବନ ଦେହକୁ ନ ପ୍ରବେଶ କରେ, ନ ବାହାରି ଯାଏ, ଏବଂ ନାଡିର ଅସମ୍ବଳରୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ମଯା ନାଶଂ କାଲେନୈତାଵତେତି ଯା । ପୂର୍ଵଂ ସଂଵିଦିତା ସଂଵିଦ୍ ଯାତି ତଚ୍ଚୋଦିତା ମୃତିମ୍
ମୋତେ ଏହି ସମୟରେ ନଶ୍ଟ ହେବାକୁ ପଡିବ — ଏହି ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିଥିଲି, ଯେତେବେଳେ ଏହିପରି ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଦିଗରେ ଆଗକୁ ବଢିଯାଏ।
ଈଦୃଶେନ ମଯେହେତ୍ଥଂ ଭାଵ୍ଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଆଦିସର୍ଗଜା । ସଂଵିଦ୍ ବୀଜକଲାନାଶଂ ନ କଦାଚନ ଗଚ୍ଛତି
ମୋତେ ଏହିପରି କାମ କରିବାକୁ ହେବ — ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ଆରମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କେବେ ଚେତନାର ମୂଳ ଅଂଶକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଯାଏନାହିଁ।