ଅତୋ ଜ୍ଞାନଵିଵେକେନ ପୁଣ୍ଯେନାଥ ଵରେଣ ଵା । ପୁଣ୍ଯଦେହେ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପରଂ ଲୋକମ୍ ଅନେନ ନୋ
ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ, କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଦୟାର ଫଳରେ, କେବଳ ପୁଣ୍ୟମୟ ଦେହ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଶୁଷ୍କପର୍ଣଂ କିଲାଙ୍ଗାରେ ପତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଦହ୍ଯତେ । ଅଯଂ ଦେଵମଯୀଂ ଦେହଃ ପ୍ରାପ୍ତ ଏଵ ଵିଶୀର୍ଯତେ
ଯେପରି ଶୁଖା ପତ୍ର କୋଇଳା ଉପରେ ପଡିଲେ ତୁରନ୍ତ ଜଳିଯାଏ, ସେପରି ଦେବମୟ ଦେହ ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵ ଭଵତି ଵରଲାଭଵିଜୃମ୍ଭିତୈଃ । ଯଥା ସଂଵିତ୍ ସ ଏଵାହଂ ତଥା ସ୍ମୃତ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ
ସୁଭାଗ୍ୟରେ ଯେତେ ଲାଭ ହୁଏ, ତାହାର ବିସ୍ତାର ଏତିକି: ଯେପରି ଜଣେ ଭାବେ, 'ମୁଁ ସେ ଚେତନା', ସେପରି ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।
ଯସ୍ ସର୍ପପ୍ରତ୍ଯଯୋ ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସ କଥଂ ସର୍ପକାର୍ଯକୃତ୍ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ଯୋ ନାସ୍ତି ତସ୍ଯ କା କାର୍ଯକାରିତା
ଯେଉଁଠି ରଜ୍ଜୁକୁ ସର୍ପ ଭାବିବା ହୁଏ, ସେ କିପରି ସର୍ପର କାମ କରିପାରିବ? ଯାହା ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ, ତାହାରୁ କିପରି କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରିବ?
ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତନ୍ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ମିଥ୍ଯା ସମନୁଭୂଯତେ । ପ୍ରାଗଭ୍ଯାସସ୍ଯ ପୁଷ୍ଟସ୍ଯ ନାମୈତତ୍ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ 'ମୃତ' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଠି ଏହା କେବଳ ଭୁଲ ଭାବନା; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅଭ୍ୟାସ ହେବାର ଫଳ ମାତ୍ର।
ସ୍ଵାନୁଭୂତେ ଜଗଜ୍ଜାଲେ ସୁଗମେ ସଂସୃତିଭ୍ରମଃ । ନାନ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପିତେ ନାମ ସର୍ଗାଦ୍ଯଭ୍ଯାସ ଈଦୃଶଃ
ନିଜର ଅନୁଭବରେ ଜଗତର ଜାଲରେ ସଂସାରର ଭ୍ରମ ସହଜ ଭାବେ ହୁଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହା କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ସେଠି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ ଅନୁଭୂଯମାନାସ୍ ସଂସୃତଯୋ ବାହ୍ଯଭୂତଜାଲାନାମ୍ । ଅଵିଦିତଵେଦ୍ଯଦୃଶାମ୍ ଅତିଦୂରେ ପୁଂସାମ୍ ଇଵୈନ୍ଦଵଂ ବିମ୍ବମ୍
ମନରେ ଅନୁଭବ ହେଉଥିବା ସଂସାରଗତ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜାଲରୁ ଅତି ଦୂରରେ ଅଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ବିମ୍ବ ଦେଖିବାକୁ ନାପାରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯେ ଵେଦ୍ଯଵେତ୍ତାରୋ ଯେ ଵା ଧର୍ମଂ ପରଂ ଶ୍ରିତାଃ । ଆତିଵାହିକଦେହତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ନେତରେ
ସେହିପରି, ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୋଧକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆତିବାହିକ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହା ପାଇନାହିଁ।
ଆଧିଭୌତିକଦେହତ୍ଵଂ ମିଥ୍ଯା ଭ୍ରମମଯାତ୍ମକମ୍ । କଥମ୍ ଅନ୍ଯେ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତୁ ଚ୍ଛାଯାସ୍ ତେ କଥମ୍ ଆତପେ
ପଞ୍ଚଭୂତର ଦେହର ଅବସ୍ଥା ଭୁଲ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ଭରିତ; ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ସ୍ଥିରତାକୁ ପାଇପାରିବେ? ଯେପରି ଛାୟା ଧୂପରେ ଟିକିପାରେନାହିଁ।
ଲୀଲା ଵିଦିତଵେଦ୍ଯା ନୋ ପରମଂ ଧର୍ମମ୍ ଆଶ୍ରିତା । କେଵଲଂ ତେନ ସା ଭର୍ତୃକଲ୍ପିତଂ ନଗରଂ ଗତା
ଲୀଳା ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯାଇପାରିଥିବା ଜିନିଷକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇନାହାନ୍ତି; ସେ କେବଳ ତାଙ୍କର ପତି କଳ୍ପନା କରିଥିବା ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଏଷା ପ୍ରଯାତା ତୁ ଭର୍ତା ପଶ୍ଯ ମମାମ୍ବିକେ । ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ପ୍ରାଣସନ୍ତ୍ଯାଗେ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ କିମ୍ ଇହାଧୁନା
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହୋଇଯାଇଛି, ମା ଅମ୍ବିକା, ଦେଖ—ତାଙ୍କର ପତି ଜୀବନଶକ୍ତି ଛାଡିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଭାଵାଭାଵେଷୁ ଭାଵାନାଂ କଥଂ ନିଯତିର୍ ଆଗତା । କଥଂ ଭୂଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନିଯତିର୍ ମୃତିଜନ୍ମାଦିଷୂଚିତା
ଜୀବମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱରେ ଭାଗ୍ୟ କିପରି ଆସିଗଲା? ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ପରି ଘଟଣାରେ ଅଭାଗ୍ୟକୁ କିପରି ପୁନି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି?
କଥଂ ସ୍ଵଭାଵସଂସିଦ୍ଧିଃ କଥଂ ସତ୍ତା ପଦାର୍ଥଗା । କଥମ୍ ଅଗ୍ନ୍ଯାଦିଷୂଷ୍ଣତ୍ଵଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦୌ ସ୍ଥିରତା କଥମ୍
କିପରି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ସ୍ୱତଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? କିପରି ବସ୍ତୁମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଥାନ୍ତି? ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ କିପରି ତାପତା ରହିଥାଏ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଓ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ କିପରି ଦୃଢତା ଅଛି?
ହିମାଦିଷୁ କଥଂ ଶୈତ୍ଯଂ କା ସତ୍ତା କାଲଖାଦିଷୁ । ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗସ୍ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମଦୃଶଃ କଥମ୍
ହିମ ଓ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ କିପରି ଶୀତଳତା ଅଛି? କାଳ, ଖାଲି ଏବଂ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ କଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ? ଭାବ ଓ ଅଭାବର ଆଗମନ-ବିଦାୟ, ଏବଂ ଥୁଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେଖିବା କିପରି ହୁଏ?
କଥମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଛ୍ରାଯଂ ତୃଣଗୁଲ୍ମାଙ୍କୁରାଦିକମ୍ । ଵସ୍ତୁନାଯାତ୍ଯ୍ ଅନଷ୍ଟେ ଽପି ସ୍ଥିତେ ସ୍ଵୋଚ୍ଛ୍ରାଯକାରଣେ
ତୃଣ, ଜଣ୍ଗଲ ଗଛ, ଅଙ୍କୁର ଓ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ ବଡ଼ ଉଚ୍ଚତା କିପରି ଆସେ, ଯେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚତାର କାରଣ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇନଥିଲେ କିପରି ଏହି ଉଚ୍ଚତା ଆସେନାହିଁ?
ମହାପ୍ରଲଯସଂପତ୍ତୌ ସର୍ଗାସ୍ଥାସ୍ତମଯେ ସତି । ଅନନ୍ତାକାଶମ୍ ଆଶାନ୍ତଂ ସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵାଵତିଷ୍ଠତେ
ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏହାର ଆଧାର ଅସ୍ତମିତ ହେଲାପରେ, ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଅବିକଳ ରହିଥାଏ।
ତଚ୍ଚିଦ୍ରୂପତଯା ତେଜଃକଣୋ ଽହମ୍ ଇତି ଚେତତି । ସ୍ଵପ୍ନେ ସଂଵିଦ୍ ଯଥା ହି ତ୍ଵମ୍ ଆକାଶଗମନାଦି ଵା
ସେ ଚେତନାର ରୂପରେ ନିଜକୁ ଏକ ଆଲୋକ କଣ ଭାବି, 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଦ୍ରୀମ୍ ରେ ତୁମେ ଜଣା ଅନୁଭବ କରିବା କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଉଡିବା ଭାବେ ଦେଖିବା, ସେପରି।
ତେଜଃକଣୋ ସୌସ୍ଥୂଲତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ଵିନ୍ଦତି । ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାଭଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ତଦ୍ ଇଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେ ଆଲୋକ କଣ ନିଜ ଭିତରେ ଏକ ଦୃଢତା ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅସଲି ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖିବାରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି।
ତତ୍ରାନ୍ତର୍ ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍ ଵେତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାହମ୍ ଅଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ । ମନୋରାଜ୍ଯଂ ସ କୁରୁତେ ଖାତ୍ମୈଵ ତଦ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ସେଠି ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା' ଭାବେ ଜଣାଇ ଅନୁଭବ କରେ। ପରେ ସେ ନିଜ ଚିନ୍ତାର ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କର ଆକାଶ ସଦୃଶ ନିଜ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଥମତସ୍ ସର୍ଗେ ଯା ଯଥା ଯତ୍ର ସଂଵିଦଃ । କଥିତାସ୍ ତାସ୍ ତଥା ତତ୍ର ସ୍ଥିତା ଅଦ୍ଯାପି ନିଶ୍ଚଲାଃ
ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ସମ୍ବିଦ୍ଧି ଥିଲା ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ଏଯାଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ଯଦ୍ ଯଥା ସ୍ଫୁରିତଂ ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ତତ୍ ତଥାନ୍ଯତ୍ମ ଚିଦ୍ ଭଵେତ୍ । ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନିଯମିତସ୍ ତତସ୍ ସ୍ଯାନ୍ ନେହ କିଞ୍ଚନ
ଚେତନା ଯେଉଁ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ, ସେଉଁ ଭାବରେ ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମା ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଅନିୟମିତ ଥିବାରୁ, ଏଠାରେ କିଛି ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ନ ଚ ନାମ ନକିଞ୍ଚିତ୍ତ୍ଵଂ ଯୁଜ୍ଯତେ ଚିତ୍ସ୍ଵରୂପିଣଃ । ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସମସ୍ତସଂସ୍ଥାନଂ ହି ସଂତିଷ୍ଠତୁ ଵୈ କଥମ୍
ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବକୁ 'କିଛି ନୁହେଁ' ବୋଲି କହିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଆକୃତି ଛାଡି ଦେଲେ, ଏହା କିପରି ଅଟୁଟ ରହିପାରିବ?
ସର୍ଗାଦୌ ସ୍ଵଯମ୍ ଏଵାନ୍ତଶ୍ ଚିଦ୍ ଯଥା କଚିତାତ୍ମନି । ହିମାଗ୍ନ୍ଯାଦିତଯାଦ୍ଯାପି ସା ତଥାସ୍ତେ ସ୍ଵସତ୍ତଯା
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ, ଚେତନା ନିଜ ଭିତରେ ନିଜେ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ନେଇଥିଲା; ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଶୀତ, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଆକୃତିରେ ଅଛି।
ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଵସତ୍ତାସନ୍ତ୍ଯାଗସ୍ ସତଃ କର୍ତୁଂ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ । ଯଦା ଚିଦାଦେସ୍ ତେନେଯଂ ନିଯତିର୍ ନ ଵିନଶ୍ଯତି
ଏହିପରି, ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଛାଡିବା କିଏ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚେତନା ଓ ତାହାର ସ୍ୱରୂପ ଅଛି, ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅବିନାଶୀ ରହିଥାଏ।
ଯଦ୍ ଯଥା କଚିତଂ ଯତ୍ର ଵ୍ଯୋମରୂପ୍ଯ୍ ଅପି ପାର୍ଥିଵମ୍ । ସର୍ଗାଦୌ ତସ୍ଯ ଚଲିତୁମ୍ ଅଦ୍ଯ ଯାଵନ୍ ନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯେଉଁଠି ଯେଉଁପରି ଗଠିତ ହୋଇଛି, ଚାହେଁ ଆକାଶ ସଦୃଶ ହେଉ କିମ୍ବା ପୃଥିବୀ ସଦୃଶ, ସେଠାରୁ ଏହା ଅଲଗା ହେବା କିମ୍ବା ଚଳିଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଯା ଯଥା ଚିତ୍ ପ୍ରକଚିତା ପ୍ରତିପକ୍ଷଵିଦଂ ଵିନା । ନ ସା ତତଃ ପ୍ରଚଲତି ଵେଦନାଭ୍ଯାସତସ୍ ସ୍ଵଯମ୍
ଚେତନା ଯେଉଁପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେଉଁପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯଦି ବିପରୀତ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ସେଉଁଠି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ; ଅନୁଭବର ଅଭ୍ୟାସରେ ଏହା ସ୍ୱୟଂ ଏପରି ରହିଯାଏ।
ଜଗଦାଦାଵ୍ ଅନୁତ୍ପନ୍ନଂ ଯଚ୍ ଚେଦମ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ତତ୍ ସଂଵିଦ୍ଵ୍ଯୋମକଚନଂ ସ୍ଵପ୍ନସ୍ତ୍ରୀସୁରତଂ ଯଥା
ଜଗତର ଆରମ୍ଭରେ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନଥିଲା, ତଥାପି ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ— ସେହି ଚେତନାର ଆକାଶର ଗଠନ, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜନନୀର ଆନନ୍ଦ ଭଳି।
ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାଭଂ ପ୍ରତିଭାନମ୍ ଇତି ସ୍ଥିତମ୍ । ଇତି ସ୍ଵଭାଵସଂଵିତ୍ତିର୍ ଇତ୍ଥଂ ଭୂତାନୁଭୂତଯଃ
ଯଦିଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ସତ୍ୟ ଲାଗେ, ତଥାପି ଏହା ଅସତ୍ୟ; ଏହିପରି ଚେତନାର ସ୍ୱଭାବ ଏପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଏବଂ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଅନୁଭବ ମଧ୍ୟ ଏପରି।
ସର୍ଗାଦୌ ଯା ଯଥା ରୂଢା ସଂଵିତ୍କଚନସନ୍ତତିଃ । ସାଦ୍ଯାପି ଚାଲିତାନ୍ଯେନ ସ୍ଥିତା ନିଯତିର୍ ଦୃଶ୍ଯତେ
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରୁ ଯେଉଁ ଚେତନାର ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେଇ ଧାରା ଆଜିଯାଏ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ନିୟମ ଭଳି ଅଟୁଟ ରହିଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
ଗୃହୀତଵ୍ଯୋମତାସଂଵିଚ୍ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ଵ୍ଯୋମତାଂ ଗତମ୍ । ଗୃହୀତକାଲତାସଂଵିଚ୍ ଚିନ୍ନଭଃ କାଲତାଂ ଗତମ୍
ଯେଉଁ ଚେତନା ଆକାଶର ଗୁଣ ଧରିଛି, ସେ ଆକାଶର ଚେତନା ହୋଇଯାଏ; ଯେଉଁ ଚେତନା କାଳର ଗୁଣ ଧରିଛି, ସେ କାଳ ଭଳି ଆକାଶର ଚେତନା ହୋଇଯାଏ।