ସ ରାଜା ସା ଚ ତେ ଭୃତ୍ଯାସ୍ ସର୍ଵ ଏଵ ପରସ୍ପରମ୍ । ଚିଦାକାଶୈକତାଯୋଗାଦ୍ ଆଵଯୋଶ୍ ଚ ପ୍ରଭାଵତଃ
ସେ ରାଜା, ସେ ଦେବୀ ଏବଂ ସେ ଦାସଦାସୀମାନେ — ସମସ୍ତେ ଏକାଠି — ଚେତନାର ଆକାଶର ଏକତା ଏବଂ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ପରସ୍ପରକୁ ଜଣିପାରିବେ।
ମହାଚିତ୍ପ୍ରତିଭାସାଶ୍ ଚ ମହାନିଯତିନିଶ୍ଚଯାତ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯମ୍ ଏଵଂ ଵେତ୍ସ୍ଯନ୍ତି ମିଥସ୍ ସମ୍ପ୍ରତିବିମ୍ବିତମ୍
ବଡ଼ ଚେତନାର ପ୍ରତିଭାସମାନେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଦୃଢ ନିଷ୍ଠାରେ, ଏଭଳି ପରସ୍ପରକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବେ; ଯେପରି ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ।
ଇଯଂ ମେ ସହଜା ଭାର୍ଯା ମମେଯଂ ସହଜା ସଖୀ । ମମେଯଂ ସହଜା ରାଜ୍ଞୀ ଭୃତ୍ଯୋ ଽଯଂ ସହଜୋ ମମ
ଏହି ମୋର ଜନ୍ମଜାତ ପତ୍ନୀ, ଏହି ମୋର ଜନ୍ମଜାତ ସହଚରୀ, ଏହି ମୋର ଜନ୍ମଜାତ ରାଣୀ, ଏହି ଜନ୍ମଜାତ ଦାସ ମୋର ଅଟୁଟ ସମ୍ପର୍କରେ ଅଛି।
କେଵଲଂ ତ୍ଵମ୍ ଅହଂ ସା ଚ ଯଥାଵୃତ୍ତମ୍ ଅଖଣ୍ଡିତମ୍ । ଜ୍ଞାସ୍ଯାମ ମହଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ନ ତୁ କଶ୍ଚିଦ୍ ଅପୀତରଃ
କେବଳ ତୁମେ, ମୁଁ ଓ ସେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଜାଣିପାରିବା; ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣାକୁ ଆମେ ବୁଝିପାରିବା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ କେହି ଜାଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଅମୁନୈଵ ଶରୀରେଣ କିମର୍ଥଂ ନାଗତା ପତିମ୍ । ଏଷା ଵରେ ଽପି ସଂପ୍ରାପ୍ତେ ଲୀଲା ଲଲିତଵାଦିନି
ଏହି ଦେହରେ ସେ କାହିଁକି ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ପାଖକୁ ନାଆସିଲେ, ଯେତେବେଳେ ବିବାହ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲା? ଲୀଳା, ତୁମେ ମଧୁର ଭାବରେ କଥା କହୁଛ।
ଅପ୍ରବୁଦ୍ଧଧିଯସ୍ ସିଦ୍ଧଲୋକାନ୍ ପୁଣ୍ଯଵଶୋଦିତାନ୍ । ନ ସମର୍ଥାସ୍ ସ୍ଵଦେହେନ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ଛାଯା ଇଵାତପାନ୍
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ ଜାଗିନାହିଁ, ତାଙ୍କର ପୁଣ୍ୟର ଫଳରେ ସିଦ୍ଧମଣ୍ଡଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ନିଜ ଦେହରେ ସେଠାକୁ ଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହନ୍ତି; ଏହା ଏମିତି ଯେ, ଛାୟା ତାପରେ ପହଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ।
ଆଦିସର୍ଗେ ହି ନିଯତିସ୍ ସ୍ଥାପିତେତି ପ୍ରବୋଧିଭିଃ । ଯଥା ସତ୍ଯମ୍ ଅଲୀକେନ ନ ମିଲତ୍ଯ୍ ଏଵ କିଞ୍ଚନ
ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ, ଜାଗୃତ ଲୋକମାନେ ଭାଗ୍ୟକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥାନ୍ତି; ଯେପରି ଏକ ସତ୍ୟ କେବେ ମିଥ୍ୟା ସହିତ ମିଶିପାରିବ ନାହିଁ।
ଯାଵଦ୍ ଵେତାଲସଙ୍କଲ୍ପୋ ବାଲସ୍ଯ କିଲ ଵିଦ୍ଯତେ । ନିର୍ଵେତାଲଧିଯସ୍ ତାଵଦ୍ ଉଦଯସ୍ ତସ୍ଯ କଃ କଥମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ଶିଶୁର ମନରେ ବେତାଳ ଭାବନା ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭାବନାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଅନୁଭୂତି କିପରି ଆସିପାରିବ?
ଅଵିଵେକଜ୍ଵରୋଷ୍ଣତ୍ଵଂ ଵିଦ୍ଯତେ ଯାଵଦ୍ ଆତ୍ମନି । ତାଵଦ୍ ଵିଵେକଶୀତାଂଶୁଶୈତ୍ଯଂ କୁତ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବିବେକର ଜ୍ୱର ରହିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିବେକର ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୀତଳତା କିପରି ଉଦୟ ହେବ?
ଅହଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦିଦେହଃ ଖେଗତିର୍ ନାସ୍ତି ମମୋତ୍ତମା । ଇତି ନିଶ୍ଚଯଵାନ୍ ଯୋ ଽନ୍ତଃ କଥଂ ସ୍ଯାତ୍ ସୋ ଽନ୍ଯନିଶ୍ଚଯଃ
ଯିଏ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି—'ମୁଁ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଗଠିତ ଦେହ, ମୋର ଉଚ୍ଚ ଗତି ନାହିଁ'—ସେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିଶ୍ଚୟ କିପରି ରଖିପାରିବ?
ଅତୋ ଜ୍ଞାନଵିଵେକେନ ପୁଣ୍ଯେନାଥ ଵରେଣ ଵା । ପୁଣ୍ଯଦେହେ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପରଂ ଲୋକମ୍ ଅନେନ ନୋ
ଏହିପରି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ, କିମ୍ବା ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଦୟାର ଫଳରେ, କେବଳ ପୁଣ୍ୟମୟ ଦେହ ଥିଲେ ମାତ୍ର ଉଚ୍ଚ ଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିବା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଶୁଷ୍କପର୍ଣଂ କିଲାଙ୍ଗାରେ ପତଦ୍ ଏଵାଶୁ ଦହ୍ଯତେ । ଅଯଂ ଦେଵମଯୀଂ ଦେହଃ ପ୍ରାପ୍ତ ଏଵ ଵିଶୀର୍ଯତେ
ଯେପରି ଶୁଖା ପତ୍ର କୋଇଳା ଉପରେ ପଡିଲେ ତୁରନ୍ତ ଜଳିଯାଏ, ସେପରି ଦେବମୟ ଦେହ ମିଳିଲେ ମାତ୍ର ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଏତାଵଦ୍ ଏଵ ଭଵତି ଵରଲାଭଵିଜୃମ୍ଭିତୈଃ । ଯଥା ସଂଵିତ୍ ସ ଏଵାହଂ ତଥା ସ୍ମୃତ ଇତି ସ୍ଥିତିଃ
ସୁଭାଗ୍ୟରେ ଯେତେ ଲାଭ ହୁଏ, ତାହାର ବିସ୍ତାର ଏତିକି: ଯେପରି ଜଣେ ଭାବେ, 'ମୁଁ ସେ ଚେତନା', ସେପରି ତାଙ୍କର ଅବସ୍ଥା ହୁଏ।
ଯସ୍ ସର୍ପପ୍ରତ୍ଯଯୋ ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସ କଥଂ ସର୍ପକାର୍ଯକୃତ୍ । ଆତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ହି ଯୋ ନାସ୍ତି ତସ୍ଯ କା କାର୍ଯକାରିତା
ଯେଉଁଠି ରଜ୍ଜୁକୁ ସର୍ପ ଭାବିବା ହୁଏ, ସେ କିପରି ସର୍ପର କାମ କରିପାରିବ? ଯାହା ଆତ୍ମାରେ ନାହିଁ, ତାହାରୁ କିପରି କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରିବ?
ଯତ୍ ତ୍ଵ୍ ଏତନ୍ ମୃତ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ମିଥ୍ଯା ସମନୁଭୂଯତେ । ପ୍ରାଗଭ୍ଯାସସ୍ଯ ପୁଷ୍ଟସ୍ଯ ନାମୈତତ୍ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭିତମ୍
ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ 'ମୃତ' ବୋଲି ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, ସେଠି ଏହା କେବଳ ଭୁଲ ଭାବନା; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଅଭ୍ୟାସ ହେବାର ଫଳ ମାତ୍ର।
ସ୍ଵାନୁଭୂତେ ଜଗଜ୍ଜାଲେ ସୁଗମେ ସଂସୃତିଭ୍ରମଃ । ନାନ୍ଯସଙ୍କଲ୍ପିତେ ନାମ ସର୍ଗାଦ୍ଯଭ୍ଯାସ ଈଦୃଶଃ
ନିଜର ଅନୁଭବରେ ଜଗତର ଜାଲରେ ସଂସାରର ଭ୍ରମ ସହଜ ଭାବେ ହୁଏ; ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହା କଳ୍ପନା କରନ୍ତି, ସେଠି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏପରି ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଅନ୍ତର୍ ଅନୁଭୂଯମାନାସ୍ ସଂସୃତଯୋ ବାହ୍ଯଭୂତଜାଲାନାମ୍ । ଅଵିଦିତଵେଦ୍ଯଦୃଶାମ୍ ଅତିଦୂରେ ପୁଂସାମ୍ ଇଵୈନ୍ଦଵଂ ବିମ୍ବମ୍
ମନରେ ଅନୁଭବ ହେଉଥିବା ସଂସାରଗତ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ବାହ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଜାଲରୁ ଅତି ଦୂରରେ ଅଛି, ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରର ବିମ୍ବ ଦେଖିବାକୁ ନାପାରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଯେ ଵେଦ୍ଯଵେତ୍ତାରୋ ଯେ ଵା ଧର୍ମଂ ପରଂ ଶ୍ରିତାଃ । ଆତିଵାହିକଦେହତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ନେତରେ
ସେହିପରି, ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୋଧକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି କିମ୍ବା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆତିବାହିକ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଏହା ପାଇନାହିଁ।
ଆଧିଭୌତିକଦେହତ୍ଵଂ ମିଥ୍ଯା ଭ୍ରମମଯାତ୍ମକମ୍ । କଥମ୍ ଅନ୍ଯେ ସ୍ଥିତିଂ ଯାତୁ ଚ୍ଛାଯାସ୍ ତେ କଥମ୍ ଆତପେ
ପଞ୍ଚଭୂତର ଦେହର ଅବସ୍ଥା ଭୁଲ ଏବଂ ଭ୍ରମରେ ଭରିତ; ଅନ୍ୟମାନେ କିପରି ସ୍ଥିରତାକୁ ପାଇପାରିବେ? ଯେପରି ଛାୟା ଧୂପରେ ଟିକିପାରେନାହିଁ।
ଲୀଲା ଵିଦିତଵେଦ୍ଯା ନୋ ପରମଂ ଧର୍ମମ୍ ଆଶ୍ରିତା । କେଵଲଂ ତେନ ସା ଭର୍ତୃକଲ୍ପିତଂ ନଗରଂ ଗତା
ଲୀଳା ଯେତେବେଳେ ଜଣାଯାଇପାରିଥିବା ଜିନିଷକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇନାହାନ୍ତି; ସେ କେବଳ ତାଙ୍କର ପତି କଳ୍ପନା କରିଥିବା ସହରକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଏଵମ୍ ଏଷା ପ୍ରଯାତା ତୁ ଭର୍ତା ପଶ୍ଯ ମମାମ୍ବିକେ । ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ ପ୍ରାଣସନ୍ତ୍ଯାଗେ କର୍ତଵ୍ଯମ୍ କିମ୍ ଇହାଧୁନା
ଏଭଳି ତାଙ୍କ ପ୍ରସ୍ଥାନ ହୋଇଯାଇଛି, ମା ଅମ୍ବିକା, ଦେଖ—ତାଙ୍କର ପତି ଜୀବନଶକ୍ତି ଛାଡିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଭାଵାଭାଵେଷୁ ଭାଵାନାଂ କଥଂ ନିଯତିର୍ ଆଗତା । କଥଂ ଭୂଯୋ ଽପ୍ଯ୍ ଅନିଯତିର୍ ମୃତିଜନ୍ମାଦିଷୂଚିତା
ଜୀବମାନଙ୍କର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱରେ ଭାଗ୍ୟ କିପରି ଆସିଗଲା? ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଜନ୍ମ ପରି ଘଟଣାରେ ଅଭାଗ୍ୟକୁ କିପରି ପୁନି ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଉଛି?
କଥଂ ସ୍ଵଭାଵସଂସିଦ୍ଧିଃ କଥଂ ସତ୍ତା ପଦାର୍ଥଗା । କଥମ୍ ଅଗ୍ନ୍ଯାଦିଷୂଷ୍ଣତ୍ଵଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦୌ ସ୍ଥିରତା କଥମ୍
କିପରି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ସ୍ୱତଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? କିପରି ବସ୍ତୁମାନେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଥାନ୍ତି? ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ବସ୍ତୁରେ କିପରି ତାପତା ରହିଥାଏ, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ଓ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ କିପରି ଦୃଢତା ଅଛି?
ହିମାଦିଷୁ କଥଂ ଶୈତ୍ଯଂ କା ସତ୍ତା କାଲଖାଦିଷୁ । ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗସ୍ ସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମଦୃଶଃ କଥମ୍
ହିମ ଓ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ କିପରି ଶୀତଳତା ଅଛି? କାଳ, ଖାଲି ଏବଂ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ କଣ ଅସ୍ତିତ୍ୱ? ଭାବ ଓ ଅଭାବର ଆଗମନ-ବିଦାୟ, ଏବଂ ଥୁଳ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେଖିବା କିପରି ହୁଏ?
କଥମ୍ ଅତ୍ଯନ୍ତମ୍ ଉଚ୍ଛ୍ରାଯଂ ତୃଣଗୁଲ୍ମାଙ୍କୁରାଦିକମ୍ । ଵସ୍ତୁନାଯାତ୍ଯ୍ ଅନଷ୍ଟେ ଽପି ସ୍ଥିତେ ସ୍ଵୋଚ୍ଛ୍ରାଯକାରଣେ
ତୃଣ, ଜଣ୍ଗଲ ଗଛ, ଅଙ୍କୁର ଓ ଏହା ପରି ବସ୍ତୁରେ ବଡ଼ ଉଚ୍ଚତା କିପରି ଆସେ, ଯେତେବେଳେ ଉଚ୍ଚତାର କାରଣ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନଷ୍ଟ ହୋଇନଥିଲେ କିପରି ଏହି ଉଚ୍ଚତା ଆସେନାହିଁ?
ମହାପ୍ରଲଯସଂପତ୍ତୌ ସର୍ଗାସ୍ଥାସ୍ତମଯେ ସତି । ଅନନ୍ତାକାଶମ୍ ଆଶାନ୍ତଂ ସଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵାଵତିଷ୍ଠତେ
ବଡ଼ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ଏହାର ଆଧାର ଅସ୍ତମିତ ହେଲାପରେ, ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତ ଆକାଶ ସଦୃଶ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଅବିକଳ ରହିଥାଏ।
ତଚ୍ଚିଦ୍ରୂପତଯା ତେଜଃକଣୋ ଽହମ୍ ଇତି ଚେତତି । ସ୍ଵପ୍ନେ ସଂଵିଦ୍ ଯଥା ହି ତ୍ଵମ୍ ଆକାଶଗମନାଦି ଵା
ସେ ଚେତନାର ରୂପରେ ନିଜକୁ ଏକ ଆଲୋକ କଣ ଭାବି, 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଦ୍ରୀମ୍ ରେ ତୁମେ ଜଣା ଅନୁଭବ କରିବା କିମ୍ବା ଆକାଶରେ ଉଡିବା ଭାବେ ଦେଖିବା, ସେପରି।
ତେଜଃକଣୋ ସୌସ୍ଥୂଲତ୍ଵମ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନି ଵିନ୍ଦତି । ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାଭଂ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଂ ତଦ୍ ଇଦଂ ସ୍ମୃତମ୍
ସେ ଆଲୋକ କଣ ନିଜ ଭିତରେ ଏକ ଦୃଢତା ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଅସଲି ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେଖିବାରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଗଣାଯାଇଛି।
ତତ୍ରାନ୍ତର୍ ବ୍ରହ୍ମ ତଦ୍ ଵେତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାହମ୍ ଅଯମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅଥ । ମନୋରାଜ୍ଯଂ ସ କୁରୁତେ ଖାତ୍ମୈଵ ତଦ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍
ସେଠି ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜକୁ 'ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମା' ଭାବେ ଜଣାଇ ଅନୁଭବ କରେ। ପରେ ସେ ନିଜ ଚିନ୍ତାର ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତାଙ୍କର ଆକାଶ ସଦୃଶ ନିଜ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ତସ୍ମିନ୍ ପ୍ରଥମତସ୍ ସର୍ଗେ ଯା ଯଥା ଯତ୍ର ସଂଵିଦଃ । କଥିତାସ୍ ତାସ୍ ତଥା ତତ୍ର ସ୍ଥିତା ଅଦ୍ଯାପି ନିଶ୍ଚଲାଃ
ପ୍ରଥମ ସୃଷ୍ଟିରେ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ସମ୍ବିଦ୍ଧି ଥିଲା ବର୍ଣ୍ନନା କରାଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ଏଯାଁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଭାବେ ଏଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।