ମନୋ ମନନଵିକ୍ଷୁବ୍ଧଂ ଦିଶୋ ଦଶ ଵିଧାଵତି । ମନ୍ଦରାହନନୋଦ୍ଧୂତଂ କ୍ଷୀରାର୍ଣଵପଯୋ ଯଥା
ମନ ଚିନ୍ତାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଦଶ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ମଥିତ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
କଲ୍ଲୋଲକଲନାଵର୍ତଂ ମାଯାମକରମାଲିନମ୍ । ନ ନିରୋଦ୍ଧୁଂ ସମର୍ଥୋ ଽସ୍ମି ମନୋମୋହମହାର୍ଣଵମ୍
ମୁଁ ମନର ମହାଭ୍ରମର ସମୁଦ୍ରକୁ, ଯେଉଁଥିରେ ତରଙ୍ଗ, ଚକ୍ରବାତ ଓ ମାୟାର ମଗର ରହିଛି, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନାହିଁ।
ଭୋଗଦୂର୍ଵାଙ୍କୁରାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଶ୍ଵଭ୍ରପାତମ୍ ଅଚିନ୍ତଯନ୍ । ମନୋହରିଣକୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୂରଂ ଵିପରିଧାଵତି
ଭୋଗର ନୂଆ ତିନ୍ତା ଆଶା କରି, ଗହଳିକୁ ପଡ଼ିବାକୁ ଭାବି ନହେଁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମନ ହରିଣ ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ନ କଦାଚନ ମେ ଚେତସ୍ ତାମ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣତାମ୍ । ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଆକୁଲଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵମ୍ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ମୋର ମନ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଖଣା ଓ ଛିଣ୍ଡା ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ଯେପରି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ଚିରକାଳ ଚଞ୍ଚଳ ରହେ।
ଚେତଶ୍ ଚଞ୍ଚଲଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଚିନ୍ତାନିଚଯଚଞ୍ଚୁରମ୍ । ଧୃତିଂ ବଧ୍ନାତି ନୈକତ୍ର କେସରୀ ପଞ୍ଜରେ ଯଥା
ଚଞ୍ଚଳ ଚଳନରେ ମନ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ନିଜ ଧୃତିକୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ପଞ୍ଜରେ ଆଟକିଥାଏ।
ମନୋ ମୋହରଥାରୂଢଂ ଶରୀରାଚ୍ ଛମତାସୁଖମ୍ । ହରତ୍ଯ୍ ଉପଗତୋଦ୍ଯୋଗଂ ହଂସଃ କ୍ଷୀରମ୍ ଇଵାମ୍ଭସଃ
ମନ ମୋହର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଶରୀରର ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖକୁ ଚୁରି ନେଉଛି, ଯେପରି ହଂସ ପାଣିରୁ କ୍ଷୀରକୁ ବାହାର କରେ।
ଅନଲ୍ପକଲ୍ପନାତଲ୍ପେ ନିଲୀନାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତଯଃ । ମୁନୀନ୍ଦ୍ର ନ ପ୍ରବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ତେନ ତପ୍ତୋ ଽହମ୍ ଆକୁଲଃ
ଅନେକ କଳ୍ପନାର ଛୋଟ ଶଯ୍ୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ମନର ଚଳନଗୁଡ଼ିକ ଜାଗେନାହିଁ, ହେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ର, ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ।
କ୍ରୋଡୀକୃତଦୃଢଗ୍ରନ୍ଥିତୃଷ୍ଣାସୂତ୍ରୋମ୍ଭିତାତ୍ମନା । ଵିହଗୋ ଜାଲକେନେଵ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ଦୃଢ଼ ତୃଷ୍ଣାର ଗଠି ଭିତରେ ଗଠି ହୋଇ ରହିଛି, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମୁଁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଜାଲରେ ଆଟକିଯାଏ।
ସତତାମର୍ଷଧୂମେନ ଚିନ୍ତାଜ୍ଵାଲାବିଲେନ ଚ । ଵହ୍ନିନେଵ ତୃଣଂ ଶୁଷ୍କଂ ମୁନେ ଦଗ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ସଦା କ୍ରୋଧର ଧୂଆଁ ଓ ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନିରେ, ମୁଁ ମନରେ ଏମିତି ପୁଡ଼ିଯାଉଛି, ଯେପରି ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଅଗ୍ନି ପୁଡ଼ାଇଦିଏ ।
କ୍ରୂରେଣ ଜଡତାଂ ଯାତସ୍ ତୃଷ୍ଣାଭାର୍ଯାନୁଗାମିନା । ଶଵଃ କୌଲେଯକେନେଵ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭୁକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ନିର୍ଦୟ ଆସା ପଛରେ ଚାଲି, ମୋ ମନ ମୋତେ ଏମିତି ମୂର୍ଖ କରିଦେଇଛି, ଯେପରି ଶବକୁ କୁକୁର ଖାଇଯାଏ ।
ତରଙ୍ଗତରଲାସ୍ଫାଲଵୃତ୍ତିନା ଜଡରୂପିଣା । ତଟଵୃକ୍ଷ ଇଵୌଘେନ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୀତୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଚେତନ ମନର ତରଙ୍ଗରେ, ମୁଁ ଏମିତି ଭାସିଯାଉଛି, ଯେପରି ତଟର ଗଛକୁ ଜଳସ୍ରୋତ ଭାହିନେଇଯାଏ ।
ଅଵାନ୍ତରନିପାତାଯ ଶୂନ୍ଯେନାକ୍ରମଣାଯ ଚ । ତୃଣଂ ଚଣ୍ଡାନିଲେନେଵ ଦୂରେ ନୁନ୍ନୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ଖାଲି ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ମୋତେ ଦୂରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନରେ ତିନି ଉଡ଼ିଯାଏ ।
ସଂସାରଜଲଧେର୍ ଅସ୍ମାନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଉତ୍ତରଣୋନ୍ମୁଖଃ । ସେତୁନେଵ ପଯଃପୂରୋ ରୋଧିତୋ ଽସ୍ମି କୁଚେତସା
ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଟପିବାକୁ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ମୋତେ ରୋକିଦେଇଛି, ଯେପରି ବନ୍ଧ ଜଳପ୍ରବାହକୁ ଅଟକାଇଦିଏ ।
ପାତାଲାଦ୍ ଗଚ୍ଛତା ପୃଷ୍ଠଂ ପୃଷ୍ଠାତ୍ ପାତାଲଗାମିନା । କୂପକାଷ୍ଠଂ କୁଦାମ୍ନେଵ ଵେଷ୍ଟିତୋ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମି ଚେତସା
ପାତାଳକୁ ଯାଉଥିବା କିଛିକୁ ଆଉ ଏକ ଜିନିଷ ପଛରୁ ବାନ୍ଧିଦେଉଥିବା ପରି, ମୋ ମନ ମୋତେ ଏମିତି ଘେରିଛି, ଯେପରି କୂଆରେ କାଠକୁ ଦୈଁ ଘେରିଦିଏ ।
ମିଥ୍ଯୈଵ ସ୍ଫାରରୂପେଣ ଵିଚାରଵିଶରାରୁଣା । ବାଲୋ ଵେତାଲକେନେଵ ଗୃହୀତୋ ଽସ୍ମି ସ୍ଵଚେତସା
ମୋର ନିଜ ମନ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ମନ ମୋତେ ଏମିତି ଧରିଛି, ଯେପରିକି ଏକ ଛୁଆଁକୁ ଭୂତ ଧରିନେଇଥାଏ।
ଵହ୍ନେର୍ ଉଷ୍ଣତରଶ୍ ଶୈଲାଦ୍ ଅପି କଷ୍ଟତରକ୍ରମଃ । ଵଜ୍ରାଦ୍ ଅପି ଦୃଢୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୁର୍ନିଗ୍ରହମନୋଗ୍ରହଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମନ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଅଧିକ ତାପଦାୟକ, ପାହାଡ଼ଠାରୁ ଅଧିକ ଜଟିଳ, ହୀରାଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ ଏବଂ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।
ଚେତଃ ପତତି କାର୍ଯେଷୁ ଵିହଗଶ୍ ଚାମିଷେଷ୍ଵ୍ ଇଵ । କ୍ଷଣେନ ଵିରତିଂ ଯାତି ବାଲଃ କ୍ରୀଡନକାଦ୍ ଇଵ
ମନ ଯେପରିକି ପକ୍ଷୀ ଚାରା ଦେଖିଲେ ତାହାପରେ ଝପଟି ପଡ଼େ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଯାଏ; ଏବଂ ଏକ ଛୁଆଁ ଖେଳନାରୁ ଅସୁବିଧା ଲାଗିଲେ ଯେପରି ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ସେହିପରି ମନ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଦୂରେ ହଟିଯାଏ।
ଜଡପ୍ରକୃତିର୍ ଆଲୋଲୋ ଵିତତାଵର୍ତଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ମନୋଽବ୍ଧିର୍ ଈହିତଵ୍ଯାଲୋ ଦୂରାନ୍ ନଯତି ତାତ ମାମ୍
ହେ ପିତା, ଏହି ମନ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଳସ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଚଞ୍ଚଳ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ସର୍ପ ଘୁରୁଥିବା ପରି ଏହା ଅନେକ ଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ ଏବଂ ମୋତେ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଏ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅବ୍ଧିପାନାନ୍ ମହତସ୍ ସୁମେରୂଲ୍ଲଙ୍ଘନାଦ୍ ଅପି । ଅପି ଵହ୍ନ୍ଯଶନାତ୍ ସାଧୋ ଵିଷମଶ୍ ଚିତ୍ତନିଗ୍ରହଃ
ହେ ସାଧୁ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ପିଇଯିବା, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଖାଇଯିବା ମଧ୍ୟ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାଠାରୁ ସହଜ।
ଚିତ୍ତଂ କାରଣମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ ତସ୍ମିନ୍ ସତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷୀଣେ ଜଗତ୍ କ୍ଷୀଣଂ ତଚ୍ ଚିକିତ୍ସ୍ଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ମନ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର କାରଣ; ଏହା ଥିଲେ ତିନି ଜଗତ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସେହିପରି, ଏହି ମନକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର।
ଚିତ୍ତାଦ୍ ଇମାନି ସୁଖଦୁଃଖଶତାନି ନୂନମ୍ ଅଭ୍ଯାଗତାନ୍ଯ୍ ଅଗଵରାଦ୍ ଇଵ କାନନାନି । ତସ୍ମିନ୍ ଵିଵେକଵଶତସ୍ ତନୁତାଂ ପ୍ରଯାତେ ମନ୍ଯେ ମୁନେ ନିପୁଣମ୍ ଏଵ ଗଲନ୍ତି ତାନି
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଏହି ସଂଖ୍ୟାହୀନ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଉପଜାଉ ଜମିରୁ ଜଙ୍ଗଲ ଗଢ଼ିଯାଏ। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମନ ହ୍ରସ୍ୱ ହେଲେ, ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମୁନି, ଏହି ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ।
ସକଲଗୁଣଜଯାଶା ଯତ୍ର ବଦ୍ଧା ମହଦ୍ଭିସ୍ ତମ୍ ଅରିମ୍ ଇହ ଵିଜେତୁଂ ଚିତ୍ତମ୍ ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ଽହମ୍ । ଵିଗତରତିତଯାନ୍ତର୍ ନାଭିନନ୍ଦାମି ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ଜଡମଲିନଵିଶାଲାଂ ମେଘମାଲାମ୍ ଇଵେନ୍ଦୁଃ
ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଗୁଣକୁ ଜୟ କରିବା ଆଶା ମହାନମାନେ ବନ୍ଧିଛନ୍ତି, ସେଇ ଶତ୍ରୁ ମନକୁ ଜିତିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଉଠିଛି। ଭିତରର ଅଶାନ୍ତି ଶମିତ ହେବା ପରେ, ମୁଁ ଏହି ବିଶାଳ, ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ଆନନ୍ଦ ମାନୁନି, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଘନ ମେଘମାଳାକୁ ଭଲପାଏନି।
ହାର୍ଦାନ୍ଧକାରଶର୍ଵର୍ଯା ତୃଷ୍ଣଯେହ ଦୁରନ୍ତଯା । ଚରନ୍ତି ଚେତନାକାଶେ ଦୋଷକୌଶିକପଙ୍କ୍ତଯଃ
ମନର ଆକାଶରେ ଭିତରର ଅନ୍ଧକାର ରାତି ବେଳେ, ଅପରିମିତ ତୃଷ୍ଣା ଦୋଷର ପକ୍ଷୀମାନେ ପଙ୍କ୍ତିରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପରି ଘୁରୁଛି।
ଅନ୍ତର୍ଦାହପ୍ରଦାଯିନ୍ଯା ସମୂଢରସମାର୍ଦଵଃ । ପଙ୍କ ଆଦିତ୍ଯଦୀପ୍ତ୍ଯେଵ ଶୋଷଂ ନୀତୋ ଽସ୍ମି ଚିନ୍ତଯା
ଭିତରର ଜଳନା, ଯାହାର ସାର ଏବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି, ତାହା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଚିନ୍ତାରେ ଏମିତି ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ କାଦୁଅ ଶୁଖିଯାଏ।
ମମ ଚିତ୍ତମହାରଣ୍ଯେ ଵ୍ଯାମୋହତିମିରାକୁଲେ । ଶୂନ୍ଯେ ତାଣ୍ଡଵିନୀ ମତ୍ତା ଭୃଶମ୍ ଆଶାପିଶାଚିକା
ମୋର ମନର ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ, ଭ୍ରମର ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧକାର ଭିତରେ, ଆଶାର ପିଶାଚି ମଦମସ୍ତ ହୋଇ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଜୋରେ ନାଚୁଛି।
ରଜୋରଚିତନୀହାରା କାଞ୍ଚନାଵଚଯୋଜ୍ଜ୍ଵଲା । ନୂନଂ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ଚିନ୍ତା ମେ ଽଶୋକମଞ୍ଜରୀ
ରଜୋଗୁଣରେ ଗଢ଼ା ଧୂସର ପଟା, ସୁନାର ରଙ୍ଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋର ଚିନ୍ତା ଏବେ ଅଶୋକ ମଞ୍ଜରୀ ପରି ଫୁଲିଉଠିଛି।
ଅଲମ୍ ଅନ୍ତର୍ ଭ୍ରମାଯୈଷା ତୃଷ୍ଣା କଵଲିତାଶଯା । ଆଯାତା ଵିଷମୋଲ୍ଲାସମ୍ ଊର୍ମିର୍ ଅମ୍ବୁନିଧାଵ୍ ଇଵ
ଏହି ଭିତର ଭ୍ରମ ଆଉ ଚାଲିବ ନାହିଁ—ଏହି ତୃଷ୍ଣା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ଗିଳି ନେଉଛି, ବିଷ ଭରା ଆନନ୍ଦ ସହ ଉଠିଛି, ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଉତ୍ସାହରେ ବଢ଼ିଯାଏ।
ଉଦ୍ଦାମକଲ୍ଲୋଲରଵା ଦେହାଦ୍ରୌ ଵହତୀଵ ମେ । ତରଙ୍ଗିତତରାକାରା ତରତ୍ତୃଷ୍ଣାତରଙ୍ଗିଣୀ
ଏହି ତୃଷ୍ଣା ନଦୀ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ତରଙ୍ଗର ଶବ୍ଦରେ ମୋ ଦେହ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ ବହୁଛି, ଏହା ଅସ୍ଥିର ତରଙ୍ଗରେ ଭରିଥିବା ଏକ ନଦୀ, ଯାହା ସବୁବେଳେ ରୂପ ବଦଳାଏ।
ଵେଗଂ ସଂରୋଦ୍ଧୁମ୍ ଉଦିତୋ ଵାତ୍ଯଯେଵ ଜରତ୍ତୃଣମ୍ । ନୀତଃ କଲୁଷଯା କ୍ଵାପି ଧିଯାଯଂ ଚିତ୍ତଚାତକଃ
ମୁଁ ଏହାର ତୀବ୍ରତାକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏହା ବଡ଼ ବାତ୍ୟାରେ ଶୁଖିଲା ଘାସ ପରି ହୋଇଯାଏ; ମୋ ମନ, ଚାତକ ପକ୍ଷୀ ପରି, ଅଶୁଦ୍ଧ ଚିନ୍ତାରେ କେଉଁଠି ତାହା ଭାସିଯାଏ।
ଯାଂ ଯାମ୍ ଅହମ୍ ଅଧୀତାସ୍ଥାମ୍ ଆଶ୍ରଯାମି ଗୁଣଶ୍ରିଯମ୍ । ତାଂ ତାଂ କୃନ୍ତତି ମେ ତୃଷ୍ଣା ତନ୍ତ୍ରୀମ୍ ଇଵ କୁମୂଷିକା
ମୁଁ ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ଗୁଣ କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟବୋଧକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେଠାରେ ତୃଷ୍ଣା ତାହାକୁ ବିନାଶ କରିଦିଏ, ଯେପରି ଏକ ଉଁଦୁଆ ତନ୍ତୁବାଦ୍ୟର ତାର କାଟିଦିଏ।