ଦେହେନାନେନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅନଯା ଵୀରଭାର୍ଯଯା । ଯତ୍ରାଵାଭ୍ଯାଂ ଚ ତତ୍ ସ୍ଥାନଂ କଥଂ ଗନ୍ତଵ୍ଯମ୍ ଅମ୍ବିକେ
ଏହି ଦେହ ନେଇ, ଏହି ବୀରଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ—ହେ ଅମ୍ବିକେ, ଆମେ ଦୁହେଁ ଯେଉଁଠାରେ ଯିବାକୁ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ କିପରି ପହଞ୍ଚିବୁ? ମୋତେ କୁହ।
ଏଵଂରୂପମହାରମ୍ଭେ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ରାଷ୍ଟ୍ରସମ୍ଭ୍ରମେ । ସଂପନ୍ନେ ଽପି ସ୍ଥିତେ ଽପ୍ଯ୍ ଉଚ୍ଚୈର୍ ଵିଚିତ୍ରାରମ୍ଭମନ୍ଥରେ
ଏପରି ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ—ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ ବା ଦେଶର ଅସ୍ଥିରତା—ସେଥିରେ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଚର୍ଚ୍ଚା ହୁଏ, ବଡ଼ ସବୁ ଆରମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଦେରି ହୁଏ।
ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଅପି ସଂପନ୍ନଂ ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ନ ଚ ମହୀତଲମ୍ । ନ ସ୍ଥିତଂ କ୍ଵଚନାପ୍ଯ୍ ଏଵଂ ସ୍ଵପ୍ନାତ୍ମକମ୍ ଇଦଂ ଯତଃ
କିଛି ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ; ରାଜ୍ୟ ବା ପୃଥିବୀ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିନଥାଏ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ସ୍ୱପ୍ନ ସଦୃଶ।
ତସ୍ଯ ତ୍ଵନ୍ମଣ୍ଡପସ୍ଯାନ୍ତଶ୍ ଶଵସ୍ଯ ନିକଟାମ୍ବରେ । ଇତ୍ଥଂ ଭୂରାଷ୍ଟ୍ରମ୍ ଆଭାତି ଭର୍ତୃଜୀଵସ୍ଯ ତେ ଽନଘେ
ସେ ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ, ଶବର ନିକଟରେ ଥିବା ଖାଲି ଜାଗାରେ, ହେ ନିର୍ମଳେ, ତୁମର ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ଜୀବନ ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀର ରାଜ୍ୟ ଏଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ଅନ୍ତଃପୁରଗୃହଂ ତେ ତଦ୍ ଇଦଂ ରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ଵିତୋଦରମ୍ । ଵସିଷ୍ଠଵିପ୍ରଗେହେ ଽନ୍ତଶ୍ ଶଵଗେହେ ଜଗତ୍ ସ୍ଥିତମ୍
ତୁମର ଅନ୍ତଃପୁର ଘରଟିଏ ଏହି ଘର, ଯାହାର ଗଭିର ଭାଗ ରାଜ୍ୟ ସହ ଯୁକ୍ତ। ବସିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ଘର ଭିତରେ, ମୃତଦେହ ରଖାଯାଉଥିବା ଘର ଭିତରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅଛି।
ଏଵମ୍ ଏଷ ମହାରମ୍ଭୋ ଜଗତ୍ତ୍ରଯମଯୋ ଭ୍ରମଃ । ତ୍ଵଯା ମଯାନଯାନେନ ସଂଯୁକ୍ତସ୍ ସାର୍ଣଵାଵନିଃ
ଏଭଳି, ଏହି ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟଟି ତିନି ଜଗତର ମିଶ୍ର ମାୟା। ତୁମେ, ମୁଁ ଏବଂ ଏହି ଯାନ, ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ପୃଥିବୀ ସହ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଛୁ।
ଗିରିଗ୍ରାମକଗେହେ ଽନ୍ତର୍ ମଧ୍ଯେ ଗଗନକୋଶକେ । ଖାତ୍ମାଵକଚତି ଵ୍ଯକ୍ତୋ ନ କଚତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵା କ୍ଵଚିତ୍
ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମର ଘର ଭିତରେ, ଆକାଶର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାତ୍ର ଭିତରେ, ଆକାଶର ଆତ୍ମା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଚଳାଚଳ କରେ କିମ୍ବା କେଉଁଠି ଚଳେ ନାହିଁ।
ଏଵମ୍ ଆରମ୍ଭଘନଯୋର୍ ଅପି ମଣ୍ଡପଯୋସ୍ ତଯୋଃ । ଉଦରେ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆକାଶମ୍ ଏଵାସ୍ତି ନ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମଃ
ଏଭଳି, ଏହି ଦୁଇଟି ମୋଟ ମଣ୍ଡପର ଭିତରେ, ତାଙ୍କର ଗଭିର ଭାଗରେ କେବଳ ଖାଲି ଆକାଶ ଅଛି; ଏଠାରେ ଜଗତର ମାୟା ନାହିଁ।
ଭ୍ରମଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଅଭାଵେ ହି କୀଦୃଶୀ ଭ୍ରମତା ଭ୍ରମେ । ନାସ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ଭ୍ରମସତ୍ତା ତୁ ଯଦ୍ ଅସ୍ତି ତଦ୍ ଅଜଂ ପଦମ୍
ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରମଣକୁ ଦେଖିବା ଲୋକ ନାହିଁ, ତେବେ ଭ୍ରମଣ ମଧ୍ୟରେ କେମିତି ଭ୍ରମଣ ହେବ? ଭ୍ରମର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମାନିବାକୁ ନାହିଁ; ଯାହା ଅଛି, ସେହି ଅଜନ୍ମ ଦଶା।
ଭ୍ରମେ ଦୃଶ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ ତସ୍ଯ ଦ୍ରଷ୍ଟୁର୍ ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦଶା କୁତଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯକ୍ରମାଭାଵାଦ୍ ଅତ୍ର ଯତ୍ ସହଜଂ ହି ତତ୍
ଭ୍ରମରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷ ଅସତ୍ୟ; ଏହିପାଇଁ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକର ଦଶା କେମିତି ହେବ? ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୁଇଟିର ଅନୁକ୍ରମ ନଥିବାରୁ, ଏଠାରେ ଯାହା ସ୍ଵଭାବିକ ଅଛି, ସେହି ଅଟୁଟ।
ତତ୍ ପଦଂ ପରମଂ ଵିଦ୍ଧି ନାଶୋତ୍ପାଦଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ସ୍ଵକଂ କଚତି ଚାଭାତଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆଦ୍ଯମ୍ ଅନାମଯମ୍
ସେହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦଶାକୁ ଜାଣ, ଯାହା ନାଶ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ; ଏହା ସ୍ଵଯଂ, ଅପ୍ରକାଶିତ, ଶାନ୍ତ, ଆଦି, ଓ ଦୁଃଖରହିତ।
କିଲ ମଣ୍ଡପଗେହାନ୍ତସ୍ ସ୍ଵସ୍ଵଭାଵୋଦିତାତ୍ମନି । ଵିହରନ୍ତି ଜନାସ୍ ତତ୍ର ସ୍ଵଗୃହେ ସଂଵ୍ଯଵସ୍ଥଯା
ମଣ୍ଡପ ଘର ଭିତରେ, ନିଜ ସ୍ଵଭାବରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ଆତ୍ମାରେ ଲୋକେ ରହନ୍ତି; ସେଠାରେ, ନିଜ ଘରେ, ନିଜ ଉପାୟରେ ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି।
ନ ଜଗତ୍ ତତ୍ର ନୋ ସର୍ଗଃ କଶ୍ଚିତ୍ ତୈର୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ତେନାହଂ ଜଗଦ୍ ଆକାଶମ୍ ଅଜମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଏଵ ଵଚ୍ମି ତେ
ସେଠାରେ କୌଣସି ଜଗତ୍ ନାହିଁ, କୌଣସି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଏ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ଏହି ଜଗତ୍ ଆକାଶ ପରି, ଅଜନ୍ମା।
ସର୍ଵଂ ଶୂନ୍ଯାତ୍ମଵିଜ୍ଞାନଂ ମେର୍ଵାଦିଗିରିଜାଲକମ୍ । ନେଦଂ କୁଡ୍ଯମଯଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ମହାପୁରମ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଶୂନ୍ୟତାର ଚେତନାର ରୂପ; ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପର୍ବତମାଳା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ଦେଉଳ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ସ୍ୱପ୍ନର ସହର ଦେଉଳରେ ତିଆରି ହୋଇନାହିଁ।
ଦେଶେ ପ୍ରାଦେଶମାତ୍ରେ ଽପି ଗିରିଜାଲମଯାନ୍ଯ୍ ଅପି । ଵଜ୍ରସାରାଣି ଖାନ୍ଯ୍ ଏଵ ସମ୍ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଣୁକେ ଽଣୁକେ
ଅଙ୍ଗୁଠିର ଆକାରର ଏକ ଛୋଟ ଜାଗାରେ ମଧ୍ୟ, ପର୍ବତମାଳା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଜିନିଷ, ଯେଉଁମାନେ ହୀରା ପରି ଦୃଢ଼ ଭାବିଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ଏକ ଏକ ଅଣୁରେ ଖାଲି ଆକାର ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
କଦଲୀପଲ୍ଲଵାପୀଡସନ୍ନିଵେଶେନ ଭୂରିଶଃ । ତ୍ରିଜଗଚ୍ ଚିଦଣାଵ୍ ଅନ୍ତର୍ ଅସ୍ତି ସ୍ଵପ୍ନପୁରଂ ଯଥା
କଦଳୀ ପତ୍ରର ତଳ ଉପରେ ତଳ ଯେପରି ଗଠିତ ଅଛି, ସେପରି ତିନି ଜଗତର ଚେତନାର ଏକ ଏକ ଅଣୁ ଭିତରେ ଏକ ସ୍ୱପ୍ନ ସହର ଅଛି।
ତସ୍ଯାପ୍ଯ୍ ଅନ୍ତର୍ ଵିଭାଗେନ କ୍ରମାଦ୍ ଏକୈକଶୋ ଜଗତ୍ । ତେଷାଂ ଯସ୍ମିଞ୍ ଜଗତ୍ଯ୍ ଏଵ ପଦ୍ମୋ ରାଜା ଶଵସ୍ ସ୍ଥିତଃ
ସେଠି ମଧ୍ୟ ଭିତରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜଗତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ପ୍ରତିଟି ଜଗତ ଦେଖିବାକୁ ଆସେ। ସେମାନଙ୍କର ଏକ ଜଗତରେ, ପଦ୍ମ ନାମକ ରାଜାଙ୍କର ଶବ ପଡିଛି।
ଲୀଲା ତଵ ସପତ୍ନୀ ତଂ ପ୍ରାପ୍ତା ପୂର୍ଵତରଂ ଶୁଭେ । ଯଦୈଵ ମୂର୍ଛାମ୍ ଆଯାତା ଲୀଲେଯଂ ପୁରତସ୍ ତଵ । ତଦୈଵ ଭର୍ତୁଃ ପଦ୍ମସ୍ଯ ଶଵସ୍ଯ ନିକଟେ ସ୍ଥିତା
ଓ ଶୁଭେ, ତୁମର ସହପତ୍ନୀ ଲୀଳା ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଲୀଳା, ତୁମ ଅନ୍ୟ ରୂପ, ତୁମ ପୂର୍ବରୁ ଅଚେତନ ହେଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପତି ପଦ୍ମଙ୍କର ଶବ ପାଖରେ ଦଢିଥିଲେ।
କଥମ୍ ଏଷା ଗତା ଦେଵି ସମ୍ପନ୍ନା ତତ୍ର ଦେହିନୀ । କଥଂ କଥଂ ଵା ତତ୍ପତ୍ନୀଭାଵମ୍ ଆପ୍ତଵତୀ ସ୍ଥିତା
ଦେବୀ, ସେ କିପରି ସେଠିକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଦେହଧାରଣ କଲେ? ସେ କିପରି ତାଙ୍କର ପତି ହେବାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପାଇଲେ ଏବଂ ରହିଲେ?
ତେ ଵାସ୍ଯା ଵଦ କିଂ ରୂପଂ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଥ ଵଦନ୍ତି କିମ୍ । ତଦ୍ଗେହଵରଵାସ୍ତଵ୍ଯାସ୍ ସମାସେନେତି ମେ ଵଦ
ସେଠି ଥିବା ମହିଳାମାନେ କେଉଁ ରୂପ ଦେଖନ୍ତି କିମ୍ବା କଣ କହନ୍ତି? ତାଙ୍କ ଘରର ମୁଖ୍ୟ ନିବାସୀମାନେ ସଂକ୍ଷେପରେ କେଉଁଠି କିପରି ଅଛନ୍ତି, ମୋତେ କହ।
ଶୃଣୁ ସର୍ଵଂ ସମାସେନ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଵଦାମି ତେ । ଲୀଲେ ଲୀଲାସ୍ଵଵୃତ୍ତାନ୍ତମ୍ ଅନ୍ତଦଂ ଦୃଶ୍ଯଦୁର୍ଦୃଶାମ୍
ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଛୋଟ ଭାବରେ, ଯେପରି ମୁଁ ଦେଖିଛି, ତୁମକୁ କହିବି। ଲୀଳାଙ୍କର ଖେଳର କଥା, ଦେଖାଯାଉଥିବା ଓ ଦେଖିପାରିବା ନଥିବା ଦୃଶ୍ୟର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଅଟୁଟ ରହିଛି।
ପଦ୍ମ ଏଵ ସ ଭର୍ତୈଷ ଭ୍ରାନ୍ତିଂ ତାଵତ୍ ତତାମ୍ ଇମାମ୍ । ଇତ୍ଥଂ ଜଗନ୍ମଯୀଂ ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ସଦ୍ମନି ପଶ୍ଯତି
ପଦ୍ମ ଯେପରି ତାର ପୋଖରୀର ମାଲିକ, ସେପରି ଏହି ଭ୍ରମକୁ ଚାଲାଇଥାଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ସେ ଜଗତକୁ ନିଜ ଘରେ, ନିଜ ମନରେ ଏକତ୍ରିତ ଦେଖୁଥାଏ।
ଭ୍ରାନ୍ତିଯୁଦ୍ଧମ୍ ଇଦଂ ଯୁଦ୍ଧମ୍ ଇମେ ଭ୍ରାନ୍ତିଜନା ଜନାଃ । ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯୈଵାସ୍ତୀହ ମରଣମ୍ ଏଷ ଚୈଵ ଭ୍ରମାତ୍ମକଃ
ଏହି ଯୁଦ୍ଧ ଭ୍ରମର ଯୁଦ୍ଧ। ଏହି ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଏହା ଭ୍ରମର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱଭାବ।
ଭ୍ରମକ୍ରମେଣାନେନୈଵ ଲୀଲାସ୍ଯ ଦଯିତା ସ୍ଥିତା । ତ୍ଵଂ ଚୈଷା ଚ ଵରାରୋହେ ସ୍ଵପ୍ନମାତ୍ରା ଵରାଙ୍ଗନେ
ଏହି ଭ୍ରମର ଅନୁକ୍ରମରେ ଲୀଳାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଓ ସେ, ମନୋହରୀ, କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନ ମାତ୍ର, ମନୋହାର ଅଙ୍ଗବତୀ।
ତଥା ଭଵତ୍ଯୋର୍ ଭର୍ତୈଷ ତଥୈଵାହମ୍ ଅପି ସ୍ଵଯମ୍ । ଜଗଚ୍ଛୋଭୈଵ ସଂସାରେ ଦୃଶ୍ଯସେ ତଦ୍ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ଦୁଇଜଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ପ୍ରଭୁ ଅଛନ୍ତି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ନିଜେ ଅଛି; ଏହି ସଂସାରରେ ଜଗତର ଚମକ ଦେଖାଯାଏ, ଏହିଠାରେ ଏହିପରି କହାଯାଏ।
ଏତଦ୍ ଏଵ ପରିଜ୍ଞାତଂ ଦୃଶ୍ଯଶବ୍ଦାର୍ଥମ୍ ଉଜ୍ଝତି । ଏଵମ୍ ଏଷା ତ୍ଵମ୍ ଏଵଂ ଚ ସମ୍ପନ୍ନୈଵମ୍ ଅସୌ ନୃପଃ
ଏହି ଅନୁଭବ ହିଁ ବୁଝିବାକୁ ଆସିଛି, 'ଦେଖିବା' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଛାଡିଦିଆଯାଇଛି; ଏହିପରି, ସେ ତୁମେ ଯେପରି, ଏହିପରି ରାଜା ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଅହଂ ଚାତ୍ମନି ସତ୍ଯତ୍ଵଗତାସ୍ ସର୍ଵତଯାତ୍ମନଃ । ଇମେ ଵଯମ୍ ଇହାନ୍ଯୋଽନ୍ଯଂ ସମ୍ପନ୍ନାସ୍ ସ୍ଵୋଦିତା ଇଵ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଭାବରେ; ଏଠାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ସଫଳ ଭାବେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛୁ, ନିଜେ ଉପଜିଥିବା ପରି।
ଇତ୍ଥଂ ସର୍ଵାତ୍ମକତଯା ମହାଚିଦ୍ଘନସଂସ୍ଥିତେଃ । ଏଵମ୍ ଏଷା ସ୍ଥିତା ରାଜ୍ଞୀ ହାରିହାସଵିଲାସିନୀ
ଏପରି ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ଭାବରେ, ଉତ୍ତମ ଚେତନାର ଏକତାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ରାଣୀ ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି, ମନମୋହକ ହାସରେ ଚମକୁଛନ୍ତି।
ଲୀଲାଵିଲୋଲନଯନା ନଵଯୌଵନଶାଲିନୀ । ପେଶଲାଚାରମଧୁରା ମଧୁରୋଦାରଭାଷିଣୀ
ଲୀଳାରେ ଚାହିଁବା ନୟନ, ତାଙ୍କର ଯୁବାବୟସ ନୂତନ ରୂପରେ ଖିଲିଥିଲା; ତାଙ୍କର ଚାଳ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଓ ମୂଦ୍ର, ତାଙ୍କର କଥା ମିଠା ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
କୋକିଲସ୍ଵରସଙ୍କାଶା ମଦମନ୍ମଥମନ୍ଥରା । ଅସିତୋତ୍ପଲପତ୍ତ୍ରାକ୍ଷୀ ଵୃତ୍ତପୀନାପଯୋଧରା
ତାଙ୍କର କଣ୍ଠସ୍ୱର କୋକିଳାର ଗୀତ ଭଳି, ପ୍ରେମର ମଦରେ ତାଙ୍କର ଚାଳ ଅଳସ ଓ ଶାନ୍ତ; ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଅସିତ ଉତ୍ପଳ ପତ୍ର ଭଳି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ଥି ଭରିବା ଓ ଗୋଳାକାର।