ପୁତ୍ରଦାରକଲତ୍ରାଣି ତନ୍ତ୍ରଂ ମନ୍ତ୍ରଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ପ୍ରସାରିତମ୍ ଅନେନେହ ଦୁରହଙ୍କାରଵୈରିଣା
ପୁଅ, ଝିଅ, ପରିବାର ଏହିଠାରେ ଏକ ଜାଲ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ ହୋଇଛି, ଯାହାରେ କୌଣସି ସତ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ନାହିଁ, ଏହା ସବୁ ଦୁର୍ଲଭ ଶତ୍ରୁ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି।
ପ୍ରମାର୍ଜିତେ ଽହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ମିନ୍ ପଦେ ସ୍ଵଯମ୍ ଅଖିଦ୍ଯତା । ପ୍ରମାର୍ଜିତା ଭଵନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵ ସର୍ଵ ଏଵ ଦୁରାଧଯଃ
ଯେତେବେଳେ 'ମୁଁ' ବୋଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମିଟିଯାଏ, ସେଇ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଦୁଃଖ ଏହିପରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅମ୍ବୁଦେ ଶାନ୍ତେ ଶନୈସ୍ ସୁଶମଶାଲିନି । ମନୋମନନସମ୍ମୋହମିହିକା କ୍ଵାପି ଗଚ୍ଛତି
'ମୁଁ' ବୋଧର ସମୁଦ୍ର ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ହେଲେ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଭ୍ରମର କୁହୁଡ଼ା ଦୀରେ-ଦୀରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ନିରହଙ୍କାରଵୃତ୍ତେର୍ ମେ ମୌର୍ଖ୍ଯାଚ୍ ଛୋକେନ ସୀଦତଃ । ଯତ୍ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଉଚିତଂ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ ତଦ୍ ଆଖ୍ଯାତୁମ୍ ଇହାର୍ହସି
ମୋର ମନରୁ ଅହଂକାର ହଟିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଅଛି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ, ଦୟାକରି ମୋତେ କହ।
ସର୍ଵାପଦାଂ ନିଲଯମ୍ ଅଧ୍ରୁଵମ୍ ଅନ୍ତରସ୍ଥମ୍ ଉନ୍ମୁକ୍ତମ୍ ଉତ୍ତମଗୁଣେନ ନ ସଂଶ୍ରଯାମି । ଯତ୍ନାଦ୍ ଅହଙ୍କୃତିପଦଂ ପରିତୋ ଽତିଦୁଃଖଂ ଶେଷେଣ ମାଂ ସମନୁଶାଧି ମହାନୁଭାଵ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅପମୂଳକ ଦୁଃଖର ଅସ୍ଥିର ଭିତର ଆଶ୍ରୟକୁ ନେଉନାହିଁ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣ ରହିତ ଓ ଅବିଧିବଦ୍ଧ; ହେ ମହାନ, ମୁଁ ଅହଂକାରର ଅତି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ ଶିଖାଅ।
ଦୋଷୈର୍ ଜର୍ଜରତାଂ ଯାତଂ ସତ୍କାର୍ଯାଦ୍ ଆର୍ଯସେଵିତାତ୍ । ଵାତାତ୍ତପିଞ୍ଛଲଵଵଚ୍ ଚେତଶ୍ ଚଲତି ଚଞ୍ଚଲମ୍
ଦୋଷରେ ଅତିକ୍ଳାନ୍ତ ମନ, ଯଦିଓ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ ଓ ଭଦ୍ରମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତଥାପି ବାତାସରେ ଉଡୁଥିବା ପଖିର ପରା ଭଳି ସଦା ଅସ୍ଥିର ଓ ଚଞ୍ଚଳ ରହେ।
ଇତଶ୍ ଚେତଶ୍ ଚ ସୁଵ୍ଯଗ୍ରଂ ଵ୍ଯର୍ଥମ୍ ଏଵାଭିଧାଵତି । ଦୂରାଦ୍ ଦୂରତରଂ ଦୀନଂ ଗ୍ରାମେ କୌଲେଯକୋ ଯଥା
ମନ ଏଠୁ ସେଠୁ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ସଦା ଦୂରକୁ ଦୂରେ ଯାଏ, ଯେପରି ଗାଁର ଲୋକ ଅଜଣା ଗ୍ରାମରେ ହେଲେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସହାୟ ହୁଏ।
ନ ପ୍ରାପ୍ନୋତି କ୍ଵଚିତ୍ କିଞ୍ଚିତ୍ ପ୍ରାପ୍ତୈର୍ ଅପି ମହାଧନୈଃ । ନାନ୍ତସ୍ ସମ୍ପୂର୍ଣତାମ୍ ଏତି କରଣ୍ଡକ ଇଵାମ୍ବୁଭିଃ
ଏହି ମନ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କିଛି ପାଉନାହିଁ, ବଡ଼ ଧନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଆସେନାହିଁ, ଯେପରି ଝାଲିକୁ ଜଳ ଭରିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏନାହିଁ।
ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ମନଶ୍ ଶୂନ୍ଯଂ କଦାଶାଵାଗୁରାଵୃତମ୍ । ନ ମନାଙ୍ ନିର୍ଵୃତିଂ ଯାତି ମୃଗୋ ଯୂଥାଦ୍ ଇଵ ଚ୍ଯୁତଃ
ମନ ସଦା ଖାଲି ଥାଏ, ଆଶା ର ଜାଲରେ ଆଟକି ରହିଥାଏ, ଏହା କେବେ ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ସନ୍ତୋଷ ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ଝୁଣ ଠାରୁ ଛିଣ୍ଡା ହରିଣ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ତରଙ୍ଗତରଲାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଦଧଦ୍ ଆଲୂନଶୀର୍ଣତାମ୍ । ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କ୍ଷଣମ୍ ଅପି ନ ମନୋ ଯାତି ନିର୍ଵୃତିମ୍
ମନର ଚିନ୍ତା ତରଙ୍ଗ ପରି ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅଳସିଯାଇଛି, ଏହା ଶାନ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୋଷକୁ ପାଉନାହିଁ।
ମନୋ ମନନଵିକ୍ଷୁବ୍ଧଂ ଦିଶୋ ଦଶ ଵିଧାଵତି । ମନ୍ଦରାହନନୋଦ୍ଧୂତଂ କ୍ଷୀରାର୍ଣଵପଯୋ ଯଥା
ମନ ଚିନ୍ତାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଦଶ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ମଥିତ ଦୁଧ ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।
କଲ୍ଲୋଲକଲନାଵର୍ତଂ ମାଯାମକରମାଲିନମ୍ । ନ ନିରୋଦ୍ଧୁଂ ସମର୍ଥୋ ଽସ୍ମି ମନୋମୋହମହାର୍ଣଵମ୍
ମୁଁ ମନର ମହାଭ୍ରମର ସମୁଦ୍ରକୁ, ଯେଉଁଥିରେ ତରଙ୍ଗ, ଚକ୍ରବାତ ଓ ମାୟାର ମଗର ରହିଛି, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରୁନାହିଁ।
ଭୋଗଦୂର୍ଵାଙ୍କୁରାକାଙ୍କ୍ଷୀ ଶ୍ଵଭ୍ରପାତମ୍ ଅଚିନ୍ତଯନ୍ । ମନୋହରିଣକୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୂରଂ ଵିପରିଧାଵତି
ଭୋଗର ନୂଆ ତିନ୍ତା ଆଶା କରି, ଗହଳିକୁ ପଡ଼ିବାକୁ ଭାବି ନହେଁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମନ ହରିଣ ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ।
ନ କଦାଚନ ମେ ଚେତସ୍ ତାମ୍ ଆଲୂନଵିଶୀର୍ଣତାମ୍ । ତ୍ଯଜତ୍ଯ୍ ଆକୁଲଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଚଞ୍ଚଲତ୍ଵମ୍ ଇଵାର୍ଣଵଃ
ମୋର ମନ କେବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉଖଣା ଓ ଛିଣ୍ଡା ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ, ଯେପରି ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦ୍ୱାରା ସମୁଦ୍ର ଚିରକାଳ ଚଞ୍ଚଳ ରହେ।
ଚେତଶ୍ ଚଞ୍ଚଲଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଚିନ୍ତାନିଚଯଚଞ୍ଚୁରମ୍ । ଧୃତିଂ ବଧ୍ନାତି ନୈକତ୍ର କେସରୀ ପଞ୍ଜରେ ଯଥା
ଚଞ୍ଚଳ ଚଳନରେ ମନ, ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ନିଜ ଧୃତିକୁ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧି ରଖେ, ଯେପରି ଏକ ସିଂହ ପଞ୍ଜରେ ଆଟକିଥାଏ।
ମନୋ ମୋହରଥାରୂଢଂ ଶରୀରାଚ୍ ଛମତାସୁଖମ୍ । ହରତ୍ଯ୍ ଉପଗତୋଦ୍ଯୋଗଂ ହଂସଃ କ୍ଷୀରମ୍ ଇଵାମ୍ଭସଃ
ମନ ମୋହର ରଥରେ ଚଢ଼ି, ଶରୀରର ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖକୁ ଚୁରି ନେଉଛି, ଯେପରି ହଂସ ପାଣିରୁ କ୍ଷୀରକୁ ବାହାର କରେ।
ଅନଲ୍ପକଲ୍ପନାତଲ୍ପେ ନିଲୀନାଶ୍ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତଯଃ । ମୁନୀନ୍ଦ୍ର ନ ପ୍ରବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ତେନ ତପ୍ତୋ ଽହମ୍ ଆକୁଲଃ
ଅନେକ କଳ୍ପନାର ଛୋଟ ଶଯ୍ୟାରେ ଲୁଚିଥିବା ମନର ଚଳନଗୁଡ଼ିକ ଜାଗେନାହିଁ, ହେ ମୁନୀନ୍ଦ୍ର, ଏହିଠାରୁ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅଶାନ୍ତ।
କ୍ରୋଡୀକୃତଦୃଢଗ୍ରନ୍ଥିତୃଷ୍ଣାସୂତ୍ରୋମ୍ଭିତାତ୍ମନା । ଵିହଗୋ ଜାଲକେନେଵ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ବଦ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ଦୃଢ଼ ତୃଷ୍ଣାର ଗଠି ଭିତରେ ଗଠି ହୋଇ ରହିଛି, ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ମୁଁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ପକ୍ଷୀ ଜାଲରେ ଆଟକିଯାଏ।
ସତତାମର୍ଷଧୂମେନ ଚିନ୍ତାଜ୍ଵାଲାବିଲେନ ଚ । ଵହ୍ନିନେଵ ତୃଣଂ ଶୁଷ୍କଂ ମୁନେ ଦଗ୍ଧୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ସଦା କ୍ରୋଧର ଧୂଆଁ ଓ ଚିନ୍ତାର ଅଗ୍ନିରେ, ମୁଁ ମନରେ ଏମିତି ପୁଡ଼ିଯାଉଛି, ଯେପରି ଶୁଖିଲା ଘାସକୁ ଅଗ୍ନି ପୁଡ଼ାଇଦିଏ ।
କ୍ରୂରେଣ ଜଡତାଂ ଯାତସ୍ ତୃଷ୍ଣାଭାର୍ଯାନୁଗାମିନା । ଶଵଃ କୌଲେଯକେନେଵ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭୁକ୍ତୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ନିର୍ଦୟ ଆସା ପଛରେ ଚାଲି, ମୋ ମନ ମୋତେ ଏମିତି ମୂର୍ଖ କରିଦେଇଛି, ଯେପରି ଶବକୁ କୁକୁର ଖାଇଯାଏ ।
ତରଙ୍ଗତରଲାସ୍ଫାଲଵୃତ୍ତିନା ଜଡରୂପିଣା । ତଟଵୃକ୍ଷ ଇଵୌଘେନ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ନୀତୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ଅସ୍ଥିର ଓ ଅଚେତନ ମନର ତରଙ୍ଗରେ, ମୁଁ ଏମିତି ଭାସିଯାଉଛି, ଯେପରି ତଟର ଗଛକୁ ଜଳସ୍ରୋତ ଭାହିନେଇଯାଏ ।
ଅଵାନ୍ତରନିପାତାଯ ଶୂନ୍ଯେନାକ୍ରମଣାଯ ଚ । ତୃଣଂ ଚଣ୍ଡାନିଲେନେଵ ଦୂରେ ନୁନ୍ନୋ ଽସ୍ମି ଚେତସା
ଖାଲି ଓ ଅସ୍ଥିର ମନ ମୋତେ ଦୂରକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ଯେପରି ତୀବ୍ର ପବନରେ ତିନି ଉଡ଼ିଯାଏ ।
ସଂସାରଜଲଧେର୍ ଅସ୍ମାନ୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଉତ୍ତରଣୋନ୍ମୁଖଃ । ସେତୁନେଵ ପଯଃପୂରୋ ରୋଧିତୋ ଽସ୍ମି କୁଚେତସା
ସଂସାର ସମୁଦ୍ରକୁ ଟପିବାକୁ ସଦା ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ମୋତେ ରୋକିଦେଇଛି, ଯେପରି ବନ୍ଧ ଜଳପ୍ରବାହକୁ ଅଟକାଇଦିଏ ।
ପାତାଲାଦ୍ ଗଚ୍ଛତା ପୃଷ୍ଠଂ ପୃଷ୍ଠାତ୍ ପାତାଲଗାମିନା । କୂପକାଷ୍ଠଂ କୁଦାମ୍ନେଵ ଵେଷ୍ଟିତୋ ହ୍ଯ୍ ଅସ୍ମି ଚେତସା
ପାତାଳକୁ ଯାଉଥିବା କିଛିକୁ ଆଉ ଏକ ଜିନିଷ ପଛରୁ ବାନ୍ଧିଦେଉଥିବା ପରି, ମୋ ମନ ମୋତେ ଏମିତି ଘେରିଛି, ଯେପରି କୂଆରେ କାଠକୁ ଦୈଁ ଘେରିଦିଏ ।
ମିଥ୍ଯୈଵ ସ୍ଫାରରୂପେଣ ଵିଚାରଵିଶରାରୁଣା । ବାଲୋ ଵେତାଲକେନେଵ ଗୃହୀତୋ ଽସ୍ମି ସ୍ଵଚେତସା
ମୋର ନିଜ ମନ, ଯାହା ଅସତ୍ୟ ଭାବେ ବଡ଼ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଅନେକ ଚିନ୍ତାରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହି ମନ ମୋତେ ଏମିତି ଧରିଛି, ଯେପରିକି ଏକ ଛୁଆଁକୁ ଭୂତ ଧରିନେଇଥାଏ।
ଵହ୍ନେର୍ ଉଷ୍ଣତରଶ୍ ଶୈଲାଦ୍ ଅପି କଷ୍ଟତରକ୍ରମଃ । ଵଜ୍ରାଦ୍ ଅପି ଦୃଢୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଦୁର୍ନିଗ୍ରହମନୋଗ୍ରହଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମନ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ଅଧିକ ତାପଦାୟକ, ପାହାଡ଼ଠାରୁ ଅଧିକ ଜଟିଳ, ହୀରାଠାରୁ ଅଧିକ କଠିନ ଏବଂ ଏହାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ।
ଚେତଃ ପତତି କାର୍ଯେଷୁ ଵିହଗଶ୍ ଚାମିଷେଷ୍ଵ୍ ଇଵ । କ୍ଷଣେନ ଵିରତିଂ ଯାତି ବାଲଃ କ୍ରୀଡନକାଦ୍ ଇଵ
ମନ ଯେପରିକି ପକ୍ଷୀ ଚାରା ଦେଖିଲେ ତାହାପରେ ଝପଟି ପଡ଼େ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଯାଏ; ଏବଂ ଏକ ଛୁଆଁ ଖେଳନାରୁ ଅସୁବିଧା ଲାଗିଲେ ଯେପରି ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ସେହିପରି ମନ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଦୂରେ ହଟିଯାଏ।
ଜଡପ୍ରକୃତିର୍ ଆଲୋଲୋ ଵିତତାଵର୍ତଵୃତ୍ତିମାନ୍ । ମନୋଽବ୍ଧିର୍ ଈହିତଵ୍ଯାଲୋ ଦୂରାନ୍ ନଯତି ତାତ ମାମ୍
ହେ ପିତା, ଏହି ମନ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଳସ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅତି ଚଞ୍ଚଳ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରେ ସର୍ପ ଘୁରୁଥିବା ପରି ଏହା ଅନେକ ଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ ଏବଂ ମୋତେ ଦୂରକୁ ନେଇଯାଏ।
ଅପ୍ଯ୍ ଅବ୍ଧିପାନାନ୍ ମହତସ୍ ସୁମେରୂଲ୍ଲଙ୍ଘନାଦ୍ ଅପି । ଅପି ଵହ୍ନ୍ଯଶନାତ୍ ସାଧୋ ଵିଷମଶ୍ ଚିତ୍ତନିଗ୍ରହଃ
ହେ ସାଧୁ, ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ପିଇଯିବା, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିବା, କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ଖାଇଯିବା ମଧ୍ୟ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାଠାରୁ ସହଜ।
ଚିତ୍ତଂ କାରଣମ୍ ଅର୍ଥାନାଂ ତସ୍ମିନ୍ ସତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍ । ତସ୍ମିନ୍ କ୍ଷୀଣେ ଜଗତ୍ କ୍ଷୀଣଂ ତଚ୍ ଚିକିତ୍ସ୍ଯଂ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ମନ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର କାରଣ; ଏହା ଥିଲେ ତିନି ଜଗତ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ସେହିପରି, ଏହି ମନକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଦରକାର।