ଅଯଂ ଵାସନଯା ଦେହୋ ଧ୍ରିଯତେ ଭୂତପଞ୍ଜରଃ । ତନୁନାନ୍ତର୍ନିଵିଷ୍ଟେନ ମୁକ୍ତୌଘସ୍ ତନ୍ତୁନା ଯଥା
ଏହି ଦେହ, ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଖଞ୍ଜରା, ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ହୁଏ; ଯେପରି ତନୁ ଭିତରେ ଥିବା ଏକ ତନୁ ରେଶା ଦ୍ୱାରା ଗୋଟିଏ ଗଠା ରହିଥାଏ, ସେପରି।
ଵାସନା ଦ୍ଵିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ଶୁଦ୍ଧା ଚ ମଲିନା ତଥା । ମଲିନା ଜନ୍ମନୋ ହେତୁଶ୍ ଶୁଦ୍ଧା ଜନ୍ମଵିନାଶିନୀ
ଭାବନା ଦୁଇ ପ୍ରକାରର କୁହାଯାଏ — ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ମଳିନ। ମଳିନ ଭାବନା ଜନ୍ମର କାରଣ, ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ଜନ୍ମକୁ ଶେଷ କରେ।
ଅଜ୍ଞାନସୁଘନାକାରା ଘନାହଙ୍କାରଶାଲିନୀ । ପୁନର୍ଜନ୍ମକରୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ମଲିନା ଵାସନା ବୁଧୈଃ
ଅଜ୍ଞାନରେ ଘନ ଓ ଆତ୍ମତ୍ୱରେ ଦୃଢ଼, ଯେଉଁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ଅଛି, ପୁଣି ଜନ୍ମର କାରଣ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ପୁନର୍ଜନ୍ମାଙ୍କୁରତ୍ଯକ୍ତା ସ୍ଥିତା ସମ୍ଭୃଷ୍ଟବୀଜଵତ୍ । ଦେହାନ୍ତଂ ଧ୍ରିଯତେ ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯା ଶୁଦ୍ଧେତି ସୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ପୁଣି ଜନ୍ମର ମୂଳକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ଭାବନା ଭଜା ବୀଜ ଭଳି ଦେହ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ, ଜଣା-ଅଜଣା ଏକାତ୍ମତା ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ଶୁଦ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅପୁନର୍ଜନ୍ମକରଣୀ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତେଷୁ ଦେହିଷୁ । ଵାସନା ଵିଦ୍ଯତେ ଶୁଦ୍ଧା ଦେହେ ଚକ୍ର ଇଵ ଭ୍ରମଃ
ଯେଉଁ ଦେହୀମାନେ ଜୀବନ କାଳରେ ମୁକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ଏମିତି ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଭାବନା ଅଛି, ଯାହା ପୁଣି ଜନ୍ମ ଦେଉନାହିଁ, ଏହା ଦେହରେ ଚକ୍ର ଘୂରାଣି ଭଳି ଚାଲିଥାଏ।
ଯେ ଶୁଦ୍ଧଵାସନା ଭୂଯୋ ନ ଜନ୍ମାନର୍ଥଭାଜନମ୍ । ଜ୍ଞାତଜ୍ଞେଯାସ୍ ତ ଉଚ୍ଯନ୍ତେ ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତା ମହାଧିଯଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଭାବନା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ପୁଣି ଜନ୍ମ ଓ ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଜଣା-ଅଜଣାର ଏକତା ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ 'ଜୀବନମୁକ୍ତ' ଏବଂ ପ୍ରକୃତ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତପଦଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯଥା ରାମୋ ମହାମତିଃ । ତତ୍ ତେ ଽହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଜରାମରଣଶାନ୍ତଯେ
ଯେପରି ମହାମତି ରାମ ଜୀବନମୁକ୍ତ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଜରା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଶାନ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ।
ଭରଦ୍ଵାଜ ମହାବୁଦ୍ଧେ ରାମକ୍ରମମ୍ ଇମଂ ଶୁଭମ୍ । ଶୃଣୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେନୈଵ ସର୍ଵଂ ଜ୍ଞାସ୍ଯସି ସର୍ଵଥା
ହେ ବରଦ୍ୱାଜ, ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ରାମଙ୍କର ଏହି ଶୁଭ୍ର ପଥକୁ ମୁଁ କହିବି, ତୁମେ ଶୁଣ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରିବ।
ଵିଦ୍ଯାଗୃହାଦ୍ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ରାମୋ ରାଜୀଵଲୋଚନଃ । ଦିଵସାନ୍ଯ୍ ଅନଯଦ୍ ଗେହେ ଲୀଲାଭିର୍ ଅକୁତୋଭଯଃ
ପଦ୍ମନୟନ ରାମ ଶିକ୍ଷା ଗୃହରୁ ବାହାରି ଆସି, ଘରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ଖେଳ କରି କରି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ କଟାଉଥିଲେ।
ଅଥ ଗଚ୍ଛତି କାଲେ ଽତ୍ର ପାଲଯତ୍ଯ୍ ଅଵନିଂ ନୃପେ । ପ୍ରଜାସୁ ଵୀତଶୋକାସୁ ସ୍ଥିତାସୁ ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ସମୟ ବିତିବା ସହ, ରାଜା ଭୂମିରେ ଶାସନ କରୁଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖରହିତ ଏବଂ ନିର୍ବିଗ୍ନ ଭାବେ ସ୍ଥିରତାରେ ବସୁଥିଲେ।
ତୀର୍ଥମୁନ୍ଯାଶ୍ରମଶ୍ରେଣୀଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠିତଂ ମନଃ । ରାମସ୍ଯାଭୂଦ୍ ଭୃଶଂ ତତ୍ର କଦାଚିଦ୍ ଗୁଣଶାଲିନଃ
ସେ ସମୟରେ ଗୁଣମୟ ରାମଙ୍କ ମନରେ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଭାରି ଆଗ୍ରହ ଜନ୍ମିଲା।
ରାଘଵଶ୍ ଚିନ୍ତଯିତ୍ଵୈଵମ୍ ଉପେତ୍ଯ ଚରଣୌ ପିତୁଃ । ହଂସଃ ପଦ୍ମାଵ୍ ଇଵ ନଵୌ ଜଗ୍ରାହ ନଖକେସରୌ
ଏପରି ଭାବି ରାଘବ ଜାଇ ନିଜ ବାପାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ, ଯେପରି ହଂସ ପଦ୍ମର ନୂତନ କେଶରକୁ ଧରେ।
ତୀର୍ଥାନି ଦେଵସଦ୍ମାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ । ଦ୍ରଷ୍ଟୁମ୍ ଉତ୍କଣ୍ଠିତଂ ତାତ ମମେଦଂ ହି ଭୃଶଂ ମନଃ
ବାପା, ମୋର ମନ ତୀର୍ଥ, ଦେବତାଙ୍କ ଗୃହ, ଅରଣ୍ୟ ଏବଂ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବାକୁ ବହୁତ ଆଗ୍ରହୀ।
ତଦ୍ ଏତାମ୍ ଅର୍ଥନାଂ ପୂର୍ଵାଂ ସଫଲୀକର୍ତୁମ୍ ଅର୍ହସି । ନ ସୋ ଽସ୍ତି ଭୁଵନେ ତାତ ତ୍ଵଯା ଯୋ ଽର୍ଥୀ ଵିମାନିତଃ
ତେଣୁ, ଏହି ଆଗରୁ କହିଥିବା ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଦିଅ। ବାପା, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ତୁମେ ଯାହାଠାରୁ କିଛି ଚାହିଲେ, ସେ କେବେ ନିରାଶ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
ଇତି ସମ୍ପ୍ରାର୍ଥିତୋ ରାଜା ଵସିଷ୍ଠେନ ସମଂ ତଦା । ଵିଚାର୍ଯାମୁଞ୍ଚଦ୍ ଏଵୈନଂ ରାମଂ ପ୍ରଥମମ୍ ଅର୍ଥିନମ୍
ଏଭଳି ଅନୁରୋଧ ପାଇଁ, ରାଜା ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ସହ କଥା ହୋଇ, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ଆଦି ପ୍ରଥମ ଅନୁରୋଧକ ଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଯିବାକୁ ଅନୁମତି ଦେଲେ।
ଶୁଭେ ନକ୍ଷତ୍ରଦିଵସେ ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ ସହ ରାଘଵଃ । ମଙ୍ଗଲାଲଙ୍କୃତଵପୁଃ କୃତସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନୋ ଦ୍ଵିଜୈଃ
ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ର ଦିନରେ, ରାଘବ ତାଙ୍କ ଦୁଇଭାଇଁ ସହିତ, ମଙ୍ଗଳ ଗହଣା ପିନ୍ଧି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ଯାତ୍ରାକୁ ବେରିଲେ।
ଵସିଷ୍ଠପ୍ରହିତୈର୍ ଵିପ୍ରୈଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରତଜ୍ଜ୍ଞୈସ୍ ସମନ୍ଵିତଃ । ସ୍ନିଗ୍ଧୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ ରାଜପୁତ୍ରଵରୈସ୍ ସହ
ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ କେତେକ ସ୍ନେହଶୀଳ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ ସେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଅମ୍ବାଭିର୍ ଵିହିତାଶୀର୍ଭିର୍ ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯାଲିଙ୍ଗ୍ଯ ଭୂଷିତଃ । ନିରଗାତ୍ ସ ଗୃହାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର୍ଥମ୍ ଉଦ୍ଯତଃ
ମାଆମାନେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ଆଲିଙ୍ଗନ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛାରେ ସଜାଇ, ସେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ ହୋଇ ଘରୁ ବାହାରିଲେ।
ନିର୍ଗତସ୍ ସ୍ଵପୁରାତ୍ ପୌରୈସ୍ ତୂର୍ଯଘୋଷେଣ ଵର୍ଧିତଃ । ପୀଯମାନଃ ପୁରନ୍ଧ୍ରୀଣାଂ ନେତ୍ରୈର୍ ଭୃଙ୍ଗୌଘଭଙ୍ଗୁରୈଃ
ସେ ନିଜ ସହରୁ ବାହାରିଲେ, ସହରବାସୀମାନେ ବାଜା ମାରି ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଲେ, ସହରର ଜନନୀମାନେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଝୁଣ୍ଡ ପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ।
ଗ୍ରାମୀଣଲଲନାଲୋକହସ୍ତପଦ୍ମାପଵର୍ଜିତୈଃ । ଲାଜଵର୍ଷୈର୍ ଵିକୀର୍ଣାତ୍ମା ହିମୈର୍ ଇଵ ହିମାଚଲଃ
ଗ୍ରାମର ଝିଅମାନେ ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପରି ହାତ ଦେଇ ଚାଉଳ ଛିଟିଲେ, ତାଙ୍କ ପଥ ହିମପର୍ବତ ଉପରେ ହିମପାତ ପରି ଚାଉଳରେ ଢାକିଯାଇଲା।
ଆଵର୍ଜଯନ୍ ଵିପ୍ରଗଣାନ୍ ପରିଶୃଣ୍ଵନ୍ ପ୍ରଜାଶିଷଃ । ଆଲୋକଯନ୍ ଦିଗନ୍ତାଂଶ୍ ଚ ପରିଚକ୍ରାମ ଜଙ୍ଗଲେ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଡାକିଲେ, ଲୋକମାନଙ୍କର ଆଶୀର୍ବାଦ ଶୁଣିଲେ, ଦିଗନ୍ତକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଅଥାରଭ୍ଯ ସ୍ଵକାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ କ୍ରମାତ୍ କୋସଲମଣ୍ଡଲାତ୍ । ସ୍ନାନଦାନତପୋଧ୍ଯାନପୂର୍ଵକଂ ସ ଦଦର୍ଶ ହ
ତାପରେ ସେ ନିଜ କୋଶଳ ଅଞ୍ଚଳରୁ କ୍ରମେ ଆଗେଇ, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ତପସ୍ୟା ଓ ଅଧ୍ୟୟନ ପରେ ଦେଖିଲେ।
ନଦୀସ୍ ତୀର୍ଥାନି ପୁଣ୍ଯାନି ଵନାନ୍ଯ୍ ଆଯତନାନି ଚ । ଜଙ୍ଗଲାନି ଵନାନ୍ତେଷୁ ତଟାନ୍ଯ୍ ଅବ୍ଧିମହୀଭୃତାମ୍
ନଦୀ, ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ପୁଣ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ, ମନ୍ଦିର, ଜଙ୍ଗଲ ଛଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ର କୂଳ ଦେଖିଲେ।
ମନ୍ଦାକିନୀମ୍ ଇନ୍ଦୁନିଭାଂ କାଲିନ୍ଦୀଂ ଚୋତ୍ପଲାମଲାମ୍ । ସରସ୍ଵତୀଂ ଶତଦ୍ରୁଂ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାମ୍ ଇରାଵତୀମ୍
ସେ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ମାନ୍ଦାକିନୀ, କମଳପରି ପବିତ୍ର କାଳିନ୍ଦୀ, ସରସ୍ବତୀ, ଶତଦ୍ରୁ, ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ଓ ଇରାବତୀ ନଦୀ ଦେଖିଲେ।
ଵେଣାଂ ଚ କୃଷ୍ଣଵେଣାଂ ଚ ନିର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯାଂ ସରଯୂଂ ତଥା । ଚର୍ମଣ୍ଵତୀଂ ଵିତସ୍ତାଂ ଚ ଵିପାଶାଂ ବାହୁଦାମ୍ ଅପି
ସେ ବେଣା, କୃଷ୍ଣବେଣା, ନିର୍ବିନ୍ଧ୍ୟା, ସରୟୂ, ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ବିତସ୍ତା, ବିପାଶା ଓ ବାହୁଦା ନଦୀକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ପ୍ରଯାଗଂ ନୈମିଷଂ ଚୈଵ ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ଗଯାଂ ତଥା । ଵାରାଣସୀଂ ଶ୍ରୀଗିରିଂ ଚ କେଦାରଂ ପୁଷ୍କରଂ ତଥା
ସେ ପ୍ରୟାଗ, ନୈମିଷ, ଧର୍ମାରଣ୍ୟ, ଗୟା, ବାରାଣସୀ, ଶ୍ରୀଗିରି, କେଦାର ଓ ପୁଷ୍କରକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ମାନସଂ ଚ କ୍ରମସରସ୍ ତଥୈଵୋତ୍ତରମାନସମ୍ । ଵଡଵାଂ ମଡଵାଂ ଚୈଵ ତୀର୍ଥଵୃନ୍ଦଂ ସସୋଦରମ୍
ସେ ମାନସ, କ୍ରମସରସ, ଉତ୍ତରମାନସ, ବଡ଼ବା, ମଡ଼ବା ଓ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସହିତ ତାହାର ଗଭୀର ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥଂ ମହାତୀର୍ଥମ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନସରସ୍ ତଥା । ସରାଂସି ସରସୀଶ୍ ଚୈଵ ତଥା ଵାପୀହ୍ରଦାଵଲୀମ୍
ସେ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ମହାତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ସରୋବର, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସରୋବର, ଝିଲିକା ଓ ଜଳାଶୟଗୁଡ଼ିକୁ ଯାଇଥିଲେ।
ସ୍ଵାମିନଂ କାର୍ତ୍ତିକେଯଂ ଚ ସାଲିଗ୍ରାମହରିଂ ତଥା । ସ୍ଥାନାନି ଚ ଚତୁଷ୍ଷଷ୍ଟିଂ ହରସ୍ଯ ଗିରିଜାପତେଃ
ସେ ସ୍ୱାମୀନଙ୍କ ମନ୍ଦିର, କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ, ସାଲିଗ୍ରାମରେ ହରିଙ୍କୁ ଏବଂ ଗିରିଜାପତି ହରଙ୍କ ଚଉଷଠି ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ନାନାଶ୍ଚର୍ଯଵିଚିତ୍ରାଣି ଚତୁରବ୍ଧିତଟାନି ଚ । ଵିନ୍ଧ୍ଯକନ୍ଦରକୁଞ୍ଜାଂଶ୍ ଚ କୁଲଶୈଲସ୍ଥଲାନି ଚ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ସ୍ଥାନ, ଚାରି ସମୁଦ୍ରର କୂଳ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଓ କୁଞ୍ଜ, ଏବଂ ପୌରୁଷ ପାହାଡ଼ର ମାଟିକୁ ଦେଖିଲେ।