ଯଥା ତରଙ୍ଗା ଜଲଧୌ ତଥେମାସ୍ ସୃଷ୍ଟଯଃ ପରେ । ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ଲୀଯନ୍ତେ ରଜାଂସୀଵ ମହାନିଲେ
ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳଧିରେ ଉଠି ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚତମରେ ଉଠି ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ; ଏହା ଏକ ବଡ଼ ପବନରେ ଧୂଳି ମিশିଯିବା ପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିମଯାଭାସେ ମିଥ୍ଯାତ୍ଵମ୍ ଅହମାତ୍ମକେ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲରଯେ କେଵାସ୍ଥା ସର୍ଗଭସ୍ମନି
ଏହି ଭ୍ରମର ଆଭାସରେ, ଆତ୍ମବୋଧ ମିଥ୍ୟା; ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ଭସ୍ମରେ କେଉଁ ଭରସା ରହିଛି?
ଭ୍ରାନ୍ତଯଶ୍ ଚ ନ ତତ୍ରାନ୍ଯାସ୍ ତାସ୍ ତା ଏଵ ପରଂ ପଦମ୍ । ଘନେ ତମସି ଯକ୍ଷାଭା ତମ ଏଵ ନ ଯକ୍ଷକାଃ
ସେଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ସେହି ଭ୍ରମଗୁଡିକ ନିଜେ ଉତ୍ତମ ପଦ। ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାରରେ ଯକ୍ଷ ଭଳି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ମାତ୍ର ଅନ୍ଧାର ଅଛି, ଯକ୍ଷ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଜ୍ ଜନ୍ମ ମୃତିର୍ ମୋହୋ ଵ୍ଯୋମାହଂ ତ୍ଵମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍ । ସର୍ଵଂ ତଚ୍ ଚ ମହାକଲ୍ପଶାନ୍ତୌ ଯଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ତେଣୁ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଭ୍ରମ, ଆକାଶ, 'ମୁଁ', 'ତୁ', ଏହି ସବୁ — ମହାକଳ୍ପର ଶେଷରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ସବୁ ଏହି ଜଗତ।
ନାତସ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଚାସତ୍ଯଂ କଦାଚନ । ଦ୍ଵଯମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଅଥ ଵା ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ସମ୍ଭଵତ୍
ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଦୁଇଟି ମିଶି, କିମ୍ବା ଏହି ସବୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।
ଆକାଶପରମାଣ୍ଵନ୍ତର୍ ଦ୍ରଵ୍ଯାଦେର୍ ଅଣୁକେ ଽପି ଵା । ଜୀଵାଣୁର୍ ଯତ୍ର ତତ୍ରେଦଂ ଜଗଦ୍ ଵେତ୍ତି ନିଜଂ ଵପୁଃ
ଆକାଶର ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣାରେ, କିମ୍ବା ପଦାର୍ଥର ଅଣୁରେ, ଯେଉଁଠି ଜୀବ ନିଜ ଦେହ ଭାବରେ ଏହି ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅଗ୍ନିର୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯଂ ଯଥା ଵେତ୍ତି ନିଜଭାଵକ୍ରମୋଦିତମ୍ । ପଶ୍ଯତୀଦଂ ତଥୈଵାତ୍ମା ସ୍ଵାତ୍ମଭୂତଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଚିତ୍
ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନିଜ ଉଷ୍ଣତାକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଏହି ସଂସାରକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ।
ଯଥା ସୂର୍ଯାତପେ ଗେହେ ଭ୍ରମନ୍ତି ତ୍ରସରେଣଵଃ । ତଥେମେ ପରମାକାଶେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତ୍ରସରେଣଵଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଘର ଭିତରେ ଧୂଳିକଣା ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେହିପରି ପରମ ଆକାଶରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଗୁଡିକ ଧୂଳିକଣା ପରି ରହିଛି।
ଯଥା ଵାଯୌ ସ୍ଥିତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦ ଆମୋଦଶ୍ ଶୈତ୍ଯମ୍ ଅମ୍ବରେ । ପିଣ୍ଡଗ୍ରହଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ତଥା ଵିଶ୍ଵଂ ସ୍ଥିତମ୍ ପରେ
ଯେପରି ବାୟୁରେ କମ୍ପନ, ପବନରେ ସୁଗନ୍ଧ, ଆକାଶରେ ଶୀତଳତା ଅଛି—ସେହିପରି ବିଶ୍ୱ ନିଜ ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମଚରାଚରାଃ । ଵିଵର୍ଜିତସ୍ଯାଵଯଵୈର୍ ଭାଵା ବ୍ରହ୍ମଣ ଈଦୃଶୈଃ
ଭାବ ଓ ଅଭାବ, ଧରିବା ଓ ଛାଡିବା, ଦ୍ରୢଢ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ପ୍ରକୃତରେ ଅଂଶହୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନ୍ୱୟ କରେ।
ସାକାରସ୍ଯେଵ ବୋଧାଯ ଵିଜ୍ଞେଯା ଭଵତାଧୁନା । ଅନନ୍ଯାସ୍ ସ୍ଵାତ୍ମନସ୍ ତେ ସ୍ଯୁସ୍ ତରୋର୍ ଅଵଯଵା ଇଵ
ଏକ ଗଛର ଅନ୍ଗଗୁଡିକ ଯେପରି ତାହାର ଆକାର ପାଇଁ ଅଛି, ସେହିପରି ବୋଧ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ତୁମେ ଏବେ ନିଜ ଆତ୍ମା ସହ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ଦେଖିବା ଉଚିତ।
ଯଥାସ୍ଥିତମ୍ ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ନିଜଭାଵକ୍ରମୋଦିତମ୍ । ରିକ୍ତଂ ତଦ୍ ଵିଶ୍ଵଶବ୍ଦାର୍ଥୈର୍ ଅନନ୍ଯଦ୍ ବ୍ରହ୍ମଣି ସ୍ଥିତମ୍
ଏହି ବିଶ୍ୱ ଯେପରି ଅଛି, ନିଜ ଭାବର ଅନୁକ୍ରମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହା ଖାଲି, ଏବଂ 'ବିଶ୍ୱ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥଗୁଡିକ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ଅଟୁଇ ଅଛି।
ନ ତତ୍ ସତ୍ଯଂ ନ ଚାସତ୍ଯଂ ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭ୍ରମୋପମମ୍ । ମିଥ୍ଯାନୁଭୂତିତସ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଅସତ୍ଯଂ ତତ୍ ପରୀକ୍ଷଣାତ୍
ଏହା ନ ସତ୍ୟ, ନ ଅସତ୍ୟ; ଏହା ରଜ୍ଜୁରେ ସାପ ଭ୍ରମର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ପରି। ଯାହା ମିଥ୍ୟା ଅନୁଭୂତି ହେଉଛି, ତାହା ଯାଞ୍ଚ କଲେ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ପରମଂ କାରଣଂ ଵିତ୍ତ୍ଵାଜ୍ ଜୀଵତ୍ଵମ୍ ଇଵ ଵେତ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲମ୍ । ଅତସ୍ ତଦ୍ ଏଵାନୁଭଵଞ୍ ଜୀଵତ୍ଵଂ ଵିନ୍ଦତେ ସ୍ଫୁଟମ୍
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାରଣକୁ ଜାଣିଲେ, ଜୀବନ ଭଳି ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଜାଣିବା ସମ୍ଭବ। ଏହି କାରଣକୁ ଅନୁଭବ କରି, ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଜୀବନର ଅନୁଭୂତି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ମିଳେ।
ସତ୍ଯଂ ଭଵତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯଂ ଵା ଖେ ଽପି ଭାତମ୍ ଇଦଂ ଜଗତ୍ । ରଞ୍ଜଯତ୍ଯ୍ ଏଵ ଜୀଵାଣୁଂ ସ୍ଵୋତ୍ଥାଭିର୍ ଅନୁଭୂତିଭିଃ
ଏହି ଜଗତ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାଏ, ସତ୍ୟ ହେଉ କି ଅସତ୍ୟ, ଏହା ଜୀବକୁ ନିଜର ଅନୁଭବରେ ରଙ୍ଗିଯାଏ ।
ଅନୁଭୂତଯ ଏତାସ୍ ତୁ କାଶ୍ଚିତ୍ ପୂର୍ଵାନୁଭୂତିତଃ । ଅପୂର୍ଵାନୁଭଵାଃ କାଶ୍ଚିତ୍ ସମାଶ୍ ଚୈଵାସମାଶ୍ ଚ ତାଃ
ଏହି ଅନୁଭବଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ପୂର୍ବରୁ ଅନୁଭୂତ, କିଛି ନୂତନ ଅନୁଭବ, ଏବଂ କିଛି ସମାନ ଅଟେ, କିଛି ଅସମାନ ।
କ୍ଵଚିତ୍ କଦାଚିତ୍ ତା ଏଵ କ୍ଵଚିଦ୍ ଏଵ ସମା ଅପି । କଚନ୍ତ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯାସ୍ ସତ୍ଯାଭା ଜୀଵାକାଶେ ଽନୁଭୂତଯଃ
କେବେ କେଉଁଠି ଏହି ଅନୁଭବଗୁଡିକ ସମାନ ହୁଏ, କେବେ ଅସମାନ; ଜୀବର ଆକାଶରେ ଏହି ଅନୁଭବଗୁଡିକ ସତ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସତ୍ୟ ଭାବରେ ଚଳାଇଯାଏ ।
ତତ୍କୁଲାସ୍ ତତ୍ସମାଚାରାସ୍ ତଜ୍ଜନ୍ମାନସ୍ ତଦୀହିତାଃ । ତ ଏଵ ମନ୍ତ୍ରିଣଃ ପୌରାଃ ପ୍ରତିଭାନେ ଭଵନ୍ତି ଵଃ
ସେଇ ପରିବାର, ସେଇ ଆଚରଣ, ସେଇ ଜନ୍ମ ଓ ଇଚ୍ଛାଗୁଡିକ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିର ରାଜ୍ୟରେ ଉପଦେଷ୍ଟା ଓ ପୌର ହେଇଯାନ୍ତି ।
ତେ ଚୈଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଅଲଂ ସତ୍ଯା ଦେଶକାଲେହିତୈସ୍ ସମାଃ । ସର୍ଵଗାତ୍ମସ୍ଵରୂପାଯାଃ ପ୍ରତିଭାଯା ଇତି ସ୍ଥିତିଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି; ସେମାନେ ଦେଶ କିମ୍ବା ସମୟ ନିମିତ୍ତ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅବିଚଳ ରହନ୍ତି।
ଯଥା ରାଜାତ୍ମନି ଵ୍ଯୋମ୍ନି ପ୍ରତିଭୋଦେତି ସନ୍ମଯୀ । ତଥାନ୍ଵ୍ ଅଗଗ୍ରଗୋଦେତି ସତ୍ଯୈଵ ପ୍ରତିଭାସ୍ଵରେ
ଯେପରି ରାଜା ଆକାଶର ଦର୍ପଣରେ ଏକ ଚିତ୍ର ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଶୁଦ୍ଧ ଅସ୍ତିତ୍ୱରେ ଗଠିତ, ସେପରି ସତ୍ୟର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଚେତନାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଉଦୟ ହୁଏ।
ତ୍ଵଚ୍ଛୀଲା ତ୍ଵତ୍ସମାଚାରା ତ୍ଵତ୍କୁଲା ତ୍ଵଦ୍ଵପୁଷ୍ମଯୀ । ଇତି ଲୀଲେଯମ୍ ଆଭାତି ପ୍ରତିଭା ପ୍ରତିବିମ୍ବଜା
ତୁମର ଆଚରଣ, ତୁମର ଚାଳ-ଚଳନ, ତୁମର କୁଳ, ତୁମର ଦେହର ଆକାର—ଏଭଳି ଖେଳରେ, ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ତୁମେ ହେବା ପରି ଦେଖାଯାଏ।
ସର୍ଵଗେ ସଂଵିଦାଦର୍ଶେ ପ୍ରତିଭା ପ୍ରତିବିମ୍ବତି । ଯାଦୃଶୀ ଯତ୍ର ସା ତତ୍ର ତଥୋଦେତି ନିରନ୍ତରା
ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ଜ୍ଞାନର ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖାଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁପରି ତାହାର ସ୍ୱଭାବ, ସେଉଁଠାରେ ଏଭଳି ନିରନ୍ତର ଉଦୟ ହୁଏ।
ଜୀଵାକାଶସ୍ଯ ଯାନ୍ତସ୍ସ୍ଥା ପ୍ରତିଭା କଚତି ସ୍ଵଯମ୍ । ସା ବହିଃ ଖେ ଚିଦାଦର୍ଶପ୍ରତିବିମ୍ବାଦ୍ ଇଯଂ ସ୍ଥିତା
ଜୀବର ଆକାଶ ଭିତରେ ଚଳିଥିବା ପ୍ରତିଭା ନିଜେ ଆଲୋକିତ ହୁଏ; ଏହି ପ୍ରତିଭା ବାହାରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହି, ଚେତନାର ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରହିଛି।
ଏଷା ତ୍ଵମ୍ ଅମ୍ବରମ୍ ଅହଂ ଭୁଵନଂ ଧରାଦି ରାଜେତି ସର୍ଵମ୍ ଅଜମ୍ ଏଵ ଵିଭାତମାତ୍ରମ୍ । ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ ବିଲ୍ଵଜଠରଂ ଵିଦୁର୍ ଅଙ୍ଗ ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ଚେତି ଶାନ୍ତମ୍ ଅଲମ୍ ଆସ୍ସ୍ଵ ଯଥାସ୍ଥିତେହ
ଏହି ପ୍ରତିଭା ତୁମେ, ଆକାଶ ମୁଁ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ସବୁ ଅଜନ୍ମା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ। ମନର ଆକାଶଟି ବେଲ ଫଳର ଗଭୀର ଭଳି ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ; ମନ ଶାନ୍ତ କରି, ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଅଛ, ସେହିପରି ରହ।
ଵିଦୂରଥସ୍ ତେ ଭର୍ତୈଷ ତନୁଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରଣାଙ୍ଗନେ । ତଦ୍ ଏଵାନ୍ତଃପୁରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତାଦୃଗାତ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମର ପତି ବିଦୂରଥ, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେହ ଛାଡି, ସେଇ ଅନ୍ତର୍ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିବେ ଏବଂ ଏହିପରି ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ନେବେ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଵଚୋ ଦେଵ୍ଯା ଲୀଲା ସା ତତ୍ପୁରାସ୍ପଦା । ପୁନଃ ପ୍ରହ୍ଵା ସ୍ଥିତୋଵାଚ ଵଚନଂ ଵିହିତାଞ୍ଜଲିଃ
ଦେବୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲୀଳା ତାଙ୍କର ପାଳେସରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି, ହାତ ଜୋଡି ଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଆଉ ଏକଥା କହିଲେ।
ଦେଵୀ ଭଗଵତୀ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ନିତ୍ଯମ୍ ଏଵ ମଯାର୍ଚିତା । ସ୍ଵପ୍ନେଷୁ ଦର୍ଶନଂ ଦେଵି ସା ଦଦାତି ନିଶାସୁ ମେ
ଓ ଦେବୀ, ଭାଗ୍ୟବତୀ ଜ୍ଞାନ ମୁଁ ସଦା ଉପାସନା କରିଛି; ରାତିରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେବୀ, ସେ ମୋତେ ଦର୍ଶନ ଦେଇଥାଏ।
ସା ଯାଦୃଗ୍ ଏଵ ଦେଵେଶି ତାଦୃଗ୍ ଏଵ ତ୍ଵମ୍ ଅମ୍ବିକେ । ତ୍ଵଂ ମେ କୃପଣକାରୁଣ୍ଯାଦ୍ ଵରଂ ଦେହି ଵରାନନେ
ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଣୀ, ଯେପରି ସେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛ; ମୋ ଦୁଃଖରେ ଦୟା କରି, ଓ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଥିବା ମା, ମୋତେ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଅ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତା ସା ତଦା ଜ୍ଞପ୍ତିସ୍ ସ୍ମୃତ୍ଵା ତଦ୍ ଭକ୍ତିଭାଵନାମ୍ । ଇଦଂ ପ୍ରସନ୍ନା ପ୍ରୋଵାଚ ତାଂ ଲୀଲାଂ ତତ୍ପୁରାସ୍ପଦାମ୍
ଏପରି କହିବା ପରେ, ସେ ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କର ଭକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ସେ ଲୀଳାଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଉଭା ଥିଲେ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅନନ୍ଯଯା ଭାଵନଯା ଯାଵଜ୍ଜୀଵମ୍ ଅଜୀର୍ଣଯା । ପରିତୁଷ୍ଟାସ୍ମି ତେ ଵତ୍ସେ ଗୃହାଣାଭୀପ୍ସିତଂ ଵରମ୍
ତୁମର ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଏବଂ ଜୀବନ ଭରି ଅଟୁଟ ଉପାସନାରେ, ଓ ଶିଶୁ, ମୁଁ ତୁମେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି; ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଆଶୀର୍ବାଦ ଗ୍ରହଣ କର।