ପରିଵାରଵିଲାସିନ୍ଯୋ ଦେଵ୍ଯ ଆହୃତ୍ଯ ମୂର୍ଧଜୈଃ । ଆକ୍ରନ୍ଦନ୍ତ୍ଯୋ ବଲାନ୍ ନୀତାଃ କୁରର୍ଯ ଇଵ ଧୀଵରୈଃ
ଘରର ମହିଳାମାନେ, ଚୁଲ ଖୋଲିଯାଇଥିବା, ଶତ୍ରୁ ସେନା ଦ୍ୱାରା ଧରି ନେଇଯାଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ମାଛ ଧରୁଥିବା ଧୀବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କୁରରୀ ପକ୍ଷୀ ଧରାଯିବା ପରି।
ଇତି ନୋ ଯେଯମ୍ ଆଯାତା ଶାଖା ପ୍ରସରଶାଲିନୀ । ଆପତ୍ ତାମ୍ ଅଲମ୍ ଉଦ୍ଧର୍ତୁଂ ଦେଵସ୍ଯୈଵାସ୍ତି ଶକ୍ତିତା
ଏଭଳି ଦୁର୍ଘଟନା ଆମ ଉପରେ ଆସିଛି, ଏହା ଗଛର ଶାଖା ପରି ଚାରିପାଖ ଫାଲିଛି; ଏହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ କେବଳ ଦେବତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଯଥେଷ୍ଟ।
ଇତ୍ଯ୍ ଆକର୍ଣ୍ଯାଵଲୋକ୍ଯାସୌ ଦେଵ୍ଯୌ ଯୁଦ୍ଧାଯ ଯାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍ । କ୍ଷମ୍ଯତାଂ ମମ ଭାର୍ଯେଯଂ ଯୁଷ୍ମତ୍ପାଦାବ୍ଜଷଟ୍ପଦୀ
ଏହି କଥା ଶୁଣି ଦେଖି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯାଉଛି, ମା ଦେବୀ, ଦୟା କରି ମୋତେ କ୍ଷମା କର। ଏହି ମୋ ଜୀବନ ସାଥୀ ତୁମର ପଦପଦ୍ମରେ ମଧୁମାସୀ ପରି ଲଗି ରହିଛି।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତ୍ଵା ନିର୍ଯଯୌ ରାଜା କୋପାକୁଲିତଚେତନଃ । ମତ୍ତେଭନିର୍ଭିନ୍ନଵନଃ କନ୍ଦରାଦ୍ ଇଵ କେଶରୀ
ଏହିପରି କହି, ରାଜା ରୋଷରେ ଭରି ମନ ଅସ୍ଥିର କରି, ବନକୁ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ପରେ ଗୁହାରୁ ବାହାରିଥିବା ସିଂହ ପରି ଚାଲିଗଲା।
ଲୀଲା ଲୀଲାଂ ଦଦର୍ଶାଥ ସ୍ଵାକାରସଦୃଶାକୃତିମ୍ । ପ୍ରତିବିମ୍ବମ୍ ଇଵାଯାତାମ୍ ଆଦର୍ଶେ ଚାରୁଦର୍ଶନାମ୍
ଲୀଳା ତାଙ୍କୁ ନିଜର ଦେହର ଅନୁରୂପ ଆକୃତିରେ ଏକ ଲୀଳାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ଆଇନାରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଆସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ।
କିମ୍ ଇଦଂ ଦେଵି ମେ ବ୍ରୂହି କସ୍ମାଦ୍ ଇଯମ୍ ଅହଂ ସ୍ଥିତା । ଯା ସାଭଵମ୍ ଅହଂ ପୂର୍ଵଂ କଥଂ ସେଯମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତା
ମା ଦେବୀ, ଏହା କଣ? ମୋତେ କହ, କାହିଁକି ମୁଁ ଏଠି ଏହି ଆକାରରେ ଦଢ଼ିଛି? ଯେଉଁ ଆଗରୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଥିଲି, ସେ ମୁଁ କିପରି ଏଠି ଅଛି?
ମନ୍ତ୍ରିପ୍ରଭୃତଯଃ ପୌରା ଯୋଧାସ୍ ସବଲଵାହନାଃ । ସର୍ଵ ଏଵ ତ ଏଵେମେ ସ୍ଥିତାସ୍ ତତ୍ର ତଥୈଵ ଯେ
ମନ୍ତ୍ରୀ, ନାଗରିକ, ଯୋଧାମାନେ ସେମାନଙ୍କର ସେନା ଓ ଯାନ ସହିତ—ଏ ସମସ୍ତେ ଏଠି ଯେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଉଁଠି ଏହିଭଳି ଅଛନ୍ତି।
ତତ୍ରାପୀଦମ୍ ଅଯଂ ଦେଵି ସର୍ଵେ କଥମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତାଃ । ବହିର୍ ଅନ୍ତଶ୍ ଚ ମକୁର ଇଵୈତେ କିଂ ପ୍ରଚେତନାଃ
ଏଠି ମଧ୍ୟ, ଦେବୀ, ଏହି ସମସ୍ତେ କିପରି ଏଠି ଅଛନ୍ତି? ସେମାନେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଆଇନାରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଭଳି, ସଚେତନ ଅଛନ୍ତି କି?
ଯଥା ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଉଦେତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତସ୍ ତଥାନୁଭଵତି କ୍ଷଣାତ୍ । ଚିତିଶ୍ ଚେତ୍ଯାର୍ଥତାମ୍ ଏତି ଚିତ୍ତଂ ଚିତ୍ତାର୍ଥତାମ୍ ଇଵ
ଯେପରି ଜ୍ଞାନ ଭିତରେ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏହାକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ; ଚେତନା ଜେଉଁ ବସ୍ତୁକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେ, ସେଉଁଠି ଏହା ତାହାର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ମନ ତାହାର ଭାବନା ଆକାର ନେଇଥାଏ।
ଯାଦୃଗ୍ଭାଵନ ଏଵାନ୍ତଶ୍ଚେତନସ୍ ତନୁତେ ସ୍ମୃତିମ୍ । ତାଦୃଗର୍ଥଜଗଦ୍ରୂପସ୍ ତତ୍ରୈଵୋଦେତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଭିତରେ ଯେପରି ଭାବନା ଉଦୟ ହୁଏ, ସେପରି ଚେତନା ସ୍ମୃତିକୁ ବିସ୍ତାର କରେ; ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ସେହି ଭଳି ବସ୍ତୁର ଜଗତ ଏଠି ଉଦୟ ହୁଏ।
ନ ଦେଶକାଲଦୀର୍ଘତ୍ଵଂ ନ ଵୈଚିତ୍ର୍ଯଂ ପଦାର୍ଥଜମ୍ । ବାହ୍ଯମ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅନ୍ତରଂ ଭାତି ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥୋ ଽତ୍ର ନିଦର୍ଶନମ୍
ବାହ୍ୟ ଦେଶ କିମ୍ବା କାଳର ଦୀର୍ଘତା, କିମ୍ବା ବସ୍ତୁର ଭିନ୍ନତା ତଥା ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ; ଯାହା ବାହ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଟି ମଧ୍ୟରେ ଅଛି। ଏହାକୁ ଦ୍ରୁଷ୍ଟାନ୍ତ ଭାବରେ ସ୍ୱପ୍ନର ଜିନିଷ ଦେଖାଯାଏ।
ଯଦ୍ ଅନ୍ତସ୍ ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପପୁରଵତ୍ କଚନଂ ଚିତେଃ । ତଦ୍ ଏତଦ୍ ବାହ୍ଯନାମ୍ନୈଵ ସ୍ଵାଭ୍ଯାସାତ୍ ସୁସ୍ଫୁଟଂ ସ୍ଥିତମ୍
ଚିତ୍ତରେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଏକ ନଗର ଭଳି ଯାହା ଗଠିତ ହୁଏ, ସେହି ଜିନିଷ ପ୍ରତିଦିନ ଅଭ୍ୟାସରେ 'ବାହ୍ୟ' ନାମରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯାଦୃଗ୍ଭାଵୋ ମୃତୋ ଭର୍ତା ତଵ ତସ୍ମିଂସ୍ ତଦା ପୁରେ । ତାଦୃଗ୍ଭାଵସ୍ ତମ୍ ଏଵାର୍ଥଂ ତତ୍ରୈଵ ସମୁପାଗତଃ
ତୁମର ପତି ସେହି ନଗରରେ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ, ସେହି ଅବସ୍ଥା ଏଠାରେ ସେହି ଜିନିଷକୁ ଆସିଛି।
ଅନ୍ଯ ଏଵ ହ୍ଯ୍ ଅମୀ ଭୃତ୍ଯାସ୍ ତେଭ୍ଯସ୍ ତତ୍ସଦୃଶା ଅପି । ସଦ୍ରୂପା ଏଵ ଚୈତସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନସଙ୍କଲ୍ପସୈନ୍ଯଵତ୍
ଏଠାରେ ଥିବା ଦାସମାନେ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ, ଯଦିଓ ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦାସମାନେ ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି; ଏମାନେ ଚିତ୍ତର ଆକାର, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉପଜିଥିବା ସେନା ପରି।
ଅଵିସଂଵାଦି ସର୍ଵାର୍ଥରୂପଂ ଯଦ୍ ଅନୁଭୂଯତେ । ତସ୍ଯ ତାଵଦ୍ ଵଦ କଥଂ କୀଦୃଶୀ ଵାପ୍ଯ୍ ଅସତ୍ଯତା
ଯେଉଁଠି ଅନୁଭବ କରାଯାଉଥିବା ସବୁ କଥା ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ସବୁ ଦିନ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ତାହାରେ କେମିତି ଅସତ୍ୟ ରହିପାରିବ? କିପରି ଅସତ୍ୟ ଥିବା ସମ୍ଭବ?
ଅଥଵୋତ୍ତରକାଲେ ତୁ ଭଙ୍ଗୁରତ୍ଵାନ୍ ନ ଵସ୍ତୁସତ୍ । ତଦ୍ ଈଦୃକ୍ ସର୍ଵମ୍ ଏଵେଦଂ ତତ୍ର କା ନାସ୍ତିକାଧିକା
କିମ୍ବା ପରେ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ସତ୍ୟ ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ଏଥିରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାର କି ଅର୍ଥ?
ସ୍ଵପ୍ନୋ ଜାଗ୍ରତ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପସ୍ ସ୍ଵପ୍ନେ ଜାଗ୍ରଦ୍ ଅସଦ୍ଵପୁଃ । ମୃତିର୍ ଜନ୍ମନ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ରୂପା ମୃତୌ ଜନ୍ମାପ୍ଯ୍ ଅସନ୍ମଯମ୍
ସ୍ୱପ୍ନ ଜାଗ୍ରତରେ ଅସତ୍ୟ, ଜାଗ୍ରତ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅସତ୍ୟ। ମୃତ୍ୟୁ ଜନ୍ମରେ ଅସତ୍ୟ, ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅସତ୍ୟ।
ଵିଚାରଵିଶରାରୁତ୍ଵାଦ୍ ଅନୁଭୂତେଶ୍ ଚ ସୁନ୍ଦରି । ଏଵଂ ନ ସନ୍ ନାସଦ୍ ଇଦଂ ଭ୍ରାନ୍ତିମାତ୍ରଂ ଵିଭାସତେ
ବିଚାରର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଏବଂ ଅନୁଭବର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ମଧୁରା, ଏହି ଜଗତ ନ ସତ୍ୟ ନ ଅସତ୍ୟ, କେବଳ ଭ୍ରମ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।
ମହାକଲ୍ପାନ୍ତସମ୍ପତ୍ତାଵ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅଦ୍ଯାନ୍ଯଯୁଗେ ଽଥଵା । ନ କଦାଚନ ଯନ୍ ନାଶି ତଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୈଵାସ୍ତି ତଜ୍ ଜଗତ୍
ବଡ଼ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, କିମ୍ବା ଆଜି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଗରେ, ଯେଉଁଟି କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସେଇ ଏକମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ; ସେଇ ଯାହା ଜଗତ।
ତସ୍ମିନ୍ ମଧ୍ଯେ କଚନ୍ତୀମା ଭ୍ରାନ୍ତଯସ୍ ସୃଷ୍ଟିନାମିକାଃ । ଵ୍ଯୋମ୍ନି କେଶୋଣ୍ଡୁକାନୀଵ ନ କଚନ୍ତି ତୁ ଵସ୍ତୁତଃ
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମର ମଧ୍ୟରେ, 'ସୃଷ୍ଟି' ନାମର ଏହି ଭ୍ରମଗୁଡ଼ିକ ଏକାଏକି ଚଳିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆକାଶରେ କେଶ କିମ୍ବା ଗୋଲା ଘୂରେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଚଳିବା ସତ୍ୟରେ ହୁଏନାହିଁ।
ଯଥା ତରଙ୍ଗା ଜଲଧୌ ତଥେମାସ୍ ସୃଷ୍ଟଯଃ ପରେ । ଉତ୍ପତ୍ଯୋତ୍ପତ୍ଯ ଲୀଯନ୍ତେ ରଜାଂସୀଵ ମହାନିଲେ
ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଜଳଧିରେ ଉଠି ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ସୃଷ୍ଟିଗୁଡ଼ିକ ଉଚ୍ଚତମରେ ଉଠି ଏବଂ ଲୟ ହୁଏ; ଏହା ଏକ ବଡ଼ ପବନରେ ଧୂଳି ମিশିଯିବା ପରି।
ତସ୍ମାଦ୍ ଭ୍ରାନ୍ତିମଯାଭାସେ ମିଥ୍ଯାତ୍ଵମ୍ ଅହମାତ୍ମକେ । ମୃଗତୃଷ୍ଣାଜଲରଯେ କେଵାସ୍ଥା ସର୍ଗଭସ୍ମନି
ଏହି ଭ୍ରମର ଆଭାସରେ, ଆତ୍ମବୋଧ ମିଥ୍ୟା; ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ କିମ୍ବା ସୃଷ୍ଟିର ଭସ୍ମରେ କେଉଁ ଭରସା ରହିଛି?
ଭ୍ରାନ୍ତଯଶ୍ ଚ ନ ତତ୍ରାନ୍ଯାସ୍ ତାସ୍ ତା ଏଵ ପରଂ ପଦମ୍ । ଘନେ ତମସି ଯକ୍ଷାଭା ତମ ଏଵ ନ ଯକ୍ଷକାଃ
ସେଠି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ସେହି ଭ୍ରମଗୁଡିକ ନିଜେ ଉତ୍ତମ ପଦ। ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାରରେ ଯକ୍ଷ ଭଳି ଆକୃତି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ମାତ୍ର ଅନ୍ଧାର ଅଛି, ଯକ୍ଷ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଜ୍ ଜନ୍ମ ମୃତିର୍ ମୋହୋ ଵ୍ଯୋମାହଂ ତ୍ଵମ୍ ଇଦଂ ତତମ୍ । ସର୍ଵଂ ତଚ୍ ଚ ମହାକଲ୍ପଶାନ୍ତୌ ଯଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ
ତେଣୁ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଭ୍ରମ, ଆକାଶ, 'ମୁଁ', 'ତୁ', ଏହି ସବୁ — ମହାକଳ୍ପର ଶେଷରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ, ସେହି ସବୁ ଏହି ଜଗତ।
ନାତସ୍ ସତ୍ଯମ୍ ଇଦଂ ଦୃଷ୍ଟଂ ନ ଚାସତ୍ଯଂ କଦାଚନ । ଦ୍ଵଯମ୍ ଏଵୈତଦ୍ ଅଥ ଵା ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ରୈଵ ସମ୍ଭଵତ୍
ଏହି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜିନିଷଟି ସତ୍ୟ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେବେ ମିଥ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଦୁଇଟି ମିଶି, କିମ୍ବା ଏହି ସବୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି।
ଆକାଶପରମାଣ୍ଵନ୍ତର୍ ଦ୍ରଵ୍ଯାଦେର୍ ଅଣୁକେ ଽପି ଵା । ଜୀଵାଣୁର୍ ଯତ୍ର ତତ୍ରେଦଂ ଜଗଦ୍ ଵେତ୍ତି ନିଜଂ ଵପୁଃ
ଆକାଶର ସବୁଠୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ କଣାରେ, କିମ୍ବା ପଦାର୍ଥର ଅଣୁରେ, ଯେଉଁଠି ଜୀବ ନିଜ ଦେହ ଭାବରେ ଏହି ଜଗତକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅଗ୍ନିର୍ ଔଷ୍ଣ୍ଯଂ ଯଥା ଵେତ୍ତି ନିଜଭାଵକ୍ରମୋଦିତମ୍ । ପଶ୍ଯତୀଦଂ ତଥୈଵାତ୍ମା ସ୍ଵାତ୍ମଭୂତଂ ଵିଶୁଦ୍ଧଚିତ୍
ଯେପରି ଅଗ୍ନି ନିଜ ଉଷ୍ଣତାକୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଜାଣିଥାଏ, ସେହିପରି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ ଏହି ସଂସାରକୁ ନିଜ ଆତ୍ମାର ଭାବରେ ଦେଖିଥାଏ।
ଯଥା ସୂର୍ଯାତପେ ଗେହେ ଭ୍ରମନ୍ତି ତ୍ରସରେଣଵଃ । ତଥେମେ ପରମାକାଶେ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡତ୍ରସରେଣଵଃ
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ଘର ଭିତରେ ଧୂଳିକଣା ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ, ସେହିପରି ପରମ ଆକାଶରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡଗୁଡିକ ଧୂଳିକଣା ପରି ରହିଛି।
ଯଥା ଵାଯୌ ସ୍ଥିତସ୍ ସ୍ପନ୍ଦ ଆମୋଦଶ୍ ଶୈତ୍ଯମ୍ ଅମ୍ବରେ । ପିଣ୍ଡଗ୍ରହଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ ତଥା ଵିଶ୍ଵଂ ସ୍ଥିତମ୍ ପରେ
ଯେପରି ବାୟୁରେ କମ୍ପନ, ପବନରେ ସୁଗନ୍ଧ, ଆକାଶରେ ଶୀତଳତା ଅଛି—ସେହିପରି ବିଶ୍ୱ ନିଜ ଆକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପରମେ ଅବସ୍ଥିତ।
ଭାଵାଭାଵଗ୍ରହୋତ୍ସର୍ଗସ୍ଥୂଲସୂକ୍ଷ୍ମଚରାଚରାଃ । ଵିଵର୍ଜିତସ୍ଯାଵଯଵୈର୍ ଭାଵା ବ୍ରହ୍ମଣ ଈଦୃଶୈଃ
ଭାବ ଓ ଅଭାବ, ଧରିବା ଓ ଛାଡିବା, ଦ୍ରୢଢ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ—ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାଗୁଡିକ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଗୁଡିକ ପ୍ରକୃତରେ ଅଂଶହୀନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଅନ୍ୱୟ କରେ।