ପ୍ରାପ୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯେନ ଭୂଯୋ ଯେନ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ । ପରାଯା ନିର୍ଵୃତେସ୍ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ ତଜ୍ ଜୀଵିତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସମ୍ଭବ ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପୁନି କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ସନ୍ତୋଷର ଅବସ୍ଥା; ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଜୀବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତରଵୋ ଽପି ହି ଜୀଵନ୍ତି ଜୀଵନ୍ତି ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । ସ ଜୀଵତି ମନୋ ଯସ୍ଯ ମନନେନ ନ ଜୀଵତି
ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେଠି ସେଇଁଠି ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚେ, ଯାହାର ମନ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚୁନାହିଁ।
ଜାତାସ୍ ତ ଏଵ ଜଗତି ଜନ୍ତଵସ୍ ସାଧୁଜୀଵିତାଃ । ଯେ ପୁନର୍ ନେହ ଜାଯନ୍ତେ ଶେଷା ଜାନୀତ ଗର୍ଦଭାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସେମାନେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିତିମୟ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଧା ବୋଲି ଜାଣ।
ଭାରୋ ଽଵିଵେକିନଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଭାରୋ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ରାଗିଣଃ । ଅଶାନ୍ତଂ ଚ ମନୋ ଭାରୋ ଭାରୋ ଽନାତ୍ମଵିଦୋ ଵପୁଃ
ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାର; ଯେଉଁମାନେ ରାଗୀ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଭାର; ଅଶାନ୍ତ ମନ ଭାର, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ଭାର।
ରୂପମ୍ ଆଯୁର୍ ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ତଥେହିତମ୍ । ଭାରୋ ଭାରଧରସ୍ଯେଵ ସର୍ଵଂ ଦୁଃଖାଯ ଦୁର୍ଧିଯଃ
ଦେହର ରୂପ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ — ଏସବୁ ମୂର୍ଖମାନେ ପାଇଁ ଭାର, ଯେପରି ଭାରବାହକ ପାଇଁ ଭାର ହୁଏ, ଏସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମନଃପୂର୍ଣମ୍ ଆପଦାଂ ପରମାସ୍ପଦମ୍ । ନୀଡୋ ରୋଗଵିହଙ୍ଗାନାମ୍ ଆଯୁର୍ ଆଯାସନଂ ଦୃଢମ୍
ଯାହାର ମନ କେବେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇନାହିଁ, ସେଠି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ; ଆୟୁଷ୍ୟ ହେଉଛି ରୋଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଆସନ, ରୋଗପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁହା।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଖେଦମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶନୈର୍ ଅଲମ୍ ଅନାରତମ୍ । ଆଶ୍ଵ୍ ଏଵ ଜନ୍ମନଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରଂ କାଲେନ ଵିନିଖନ୍ଯତେ
ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଓ ଅବିରତ ଭାବେ, ଜନ୍ମର ଗହ୍ୱର ଗୋଡ଼ିଯାଏ; ଯେପରି ଘୋଡ଼ାର ଶବ ମାଟି ତଳେ ପୁତିଯାଏ, ସେପରି ସମୟ ଜନ୍ମର ଗହ୍ୱର ତିଆରି କରେ।
ଶରୀରବିଲଵିଶ୍ରାନ୍ତୈର୍ ଵିଷଦାହପ୍ରଦାଯିଭିଃ । ରୋଗୈର୍ ନିପୀଯତେ ରୌଦ୍ରୈର୍ ଵ୍ଯାଲୈର୍ ଇଵ ଵନାନିଲଃ
ଶରୀର ଭିତର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ଭୟଙ୍କର ରୋଗ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ୱଳନା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶରୀରକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାନ୍ତି; ଯେପରି ବନର ବାତାସକୁ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଖାଇଯାଏ।
ପ୍ରସୁଵାନୈର୍ ଅଵଚ୍ଛେଦଂ ତୁଚ୍ଛୈର୍ ଅନ୍ତରଵାସିଭିଃ । ଦୁଃଖୈର୍ ଆକୃଷ୍ଯତେ କ୍ରୂରୈର୍ ଘୁଣୈର୍ ଇଵ ଜରଦ୍ଦ୍ରୁମଃ
ମନ ଭିତରେ ଥିବା, ଅତି ସାଧାରଣ କିନ୍ତୁ କ୍ରୁର ଦୁଃଖମାନେ, ଶରୀରକୁ ଟାଣି ନେଇଥାନ୍ତି; ଯେପରି ପୁରୁଣା ଗଛକୁ ଗୁହିମାନେ ଖାଇଯାନ୍ତି।
ନୂନଂ ନିଗିରଣାଯାଶୁ ଘନଗର୍ଵମ୍ ଅନାରତମ୍ । ଆଖୁର୍ ମାର୍ଜାରକେଣେଵ ମରଣେନାଵଲୋକ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ମୂଷକକୁ ଯେଉଁଥିରେ ଦିନରାତି ଗର୍ବ ରହିଛି, ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛି; ଯେପରି ବିଲେଇ ତାର ଶିକାରକୁ ଖାଇବାକୁ ତୟାରି ରହେ।
ଗର୍ଵାଦିଗୁଣଗର୍ଭିଣ୍ଯା ଶୂନ୍ଯଯାଶକ୍ତିଵଶ୍ଯଯା । ଅନ୍ନଂ ମହାଶନେନେଵ ଜରସା ପରିଜୀର୍ଯତେ
ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଖାଲି ଓ ଅଶକ୍ତ ଏହି ଶରୀର, ଯେପରି ଭୋକରେ ଖାଦ୍ୟ ଖରାପ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୀରେ ଦୀରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ ପରିଜ୍ଞାଯ ଗତାଦରମ୍ । ଦୁର୍ଜନସ୍ ସଜ୍ଜନେନେଵ ଯୌଵନେନାଵମୁଚ୍ଯତେ
କେବଳ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ଯୁବତ୍ୱର ଆକର୍ଷଣ ବୁଝି ଯିବା ପରେ, ଯୁବତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟକୁ ସଜ୍ଜନ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଵିନାଶସୁହୃଦା ନିତ୍ଯଂ ଜରାମରଣବନ୍ଧୁନା । ରୂପଂ ଶିଡ୍ଗଵରେଣେଵ କୃତାନ୍ତେନାଭିଲଷ୍ଯତେ
ବିନାଶର ସହଚର ଓ ଜରା ମୃତ୍ୟୁର ନିତ୍ୟ ସାଙ୍ଗ ଥିବା ଏହି ଦେହକୁ, ଯେପରି ଏକ ଚତୁର ପକ୍ଷୀ ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀକୁ ଚାହେଁ, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।
ସ୍ଥିରତଯା ସୁଖହାରିତଯା ତଯା ସତତମ୍ ଉଜ୍ଝିତମ୍ ଉତ୍ତମ ଫଲ୍ଗୁ ଚ । ଜଗତି ନାସ୍ତି ତଥା ଗୁଣଵର୍ଜିତଂ ମରଣମାର୍ଜିତମ୍ ଆଯୁର୍ ଇଦଂ ଯଥା
ଏହି ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ହରାଯାଇଥିବା, ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପରିତ୍ୟାଗ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ଏତେ ଗୁଣହୀନ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧିନ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ଏହି ଆୟୁ।
ମୁଧୈଵାଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ମୋହାନ୍ ମୁଧୈଵ ପରିଵର୍ଧତେ । ମିଥ୍ଯାମଯେନ ଭୀତୋ ଽସ୍ମି ଦୁରହଙ୍କାରଶତ୍ରୁଣା
ମୂଢତାରୁ ମୋହ ବେଫଳ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ମୁଁ ଏହି ଭ୍ରମ ଓ ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାରକୁ ଭୟ କରେଁ, ଯାହା ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ।
ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଏଵ ଦୋଷକୋଶଃ କଦର୍ଥନାମ୍ । ଦଦାତି ଦୀନଦୀନାନାଂ ସଂସାରୋ ଵିଵିଧାକୃତିଃ
ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଦୋଷର ଭଣ୍ଡାର ଦୁଃଖୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଆପଦ୍ ଅହଙ୍କାରାଦ୍ ଦୁରାଧଯଃ । ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଈହାପ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ମହାମଯଃ
ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଆସେ, ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ହୁଏ। ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ଏହି ଅହଂକାର ମହା ଭ୍ରମ।
ତମ୍ ଅହଙ୍କାରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ପରମଂ ଚିରଵୈରିଣମ୍ । ନ ଭୁଞ୍ଜେ ନ ପିବାମ୍ଯ୍ ଅମ୍ଭଃ କିମ୍ ଉ ଭୋଗାନ୍ ଭଜେ ମୁନେ
ମୁଁ ଏହି ଅହଂକାର, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପରମ ଶତ୍ରୁ, ଉପରେ ଭରସା କରି, ଖାଏ ନାହିଁ, ପାଣି ପିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବି କିପରି, ମୁନି?
ସଂସାରରଜ୍ଜୁର୍ ଆଦୀର୍ଘା ମମ ଚେତସି ମୋହିନୀ । ତତାହଙ୍କାରଦୋଷେଣ କିରାତେନେଵ ଵାଗୁରା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାରର ରସ୍ସି ମୋ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ଏହା ଆତ୍ମତ୍ୱର ଦୋଷରେ ଏମିତି ଗଠିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଶିକାରୀ ଫାନ୍ଦ ଲଗାଏ।
ଯାନି ଦୁଃଖାନି ଦୀର୍ଘାଣି ଵିଷମାଣି ମହାନ୍ତି ଚ । ଅହଙ୍କାରାତ୍ ପ୍ରସୂତାନି ତାନ୍ଯ୍ ଅଗାତ୍ ଖଦିରା ଇଵ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୀର୍ଘ, କଠିନ ଓ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେସବୁ ଆତ୍ମତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହାମାନେ ଖଦିର ଗଛର ପତ୍ର ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଶମେନ୍ଦୋସ୍ ସୈଂହିକେଯାସ୍ଯଂ ଗୁଣପଦ୍ମମହାଶନିମ୍ । ଜ୍ଞାନମେଘଶରତ୍କାଲମ୍ ଅହଙ୍କାରଂ ତ୍ଯଜାମ୍ଯ୍ ଅହମ୍
ଶାନ୍ତିର ଚନ୍ଦ୍ର, ଗୁଣର ସିଂହମୁଖୀ ବଜ୍ର, ଓ ଜ୍ଞାନର ମେଘର ଶରତ୍କାଳ ସହିତ, ମୁଁ ଆତ୍ମତ୍ୱକୁ ତ୍ୟାଗ କରେଉଛି।
ନାହଂ ରାମୋ ନ ମେ ଵାଞ୍ଛା ଭାଵେଷୁ ଚ ନ ମେ ମନଃ । ଶାନ୍ତ ଆସିତୁମ୍ ଇଚ୍ଛାମି ସ୍ଵାତ୍ମନ୍ଯ୍ ଏଵ ଜିନୋ ଯଥା
ମୁଁ ରାମ ନୁହେଁ, ମୋର କୌଣସି ଆଶା ନାହିଁ, ମୋର ମନ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆକୃଷ୍ଟ ନୁହେଁ; ମୁଁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତ ରହିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯେପରି ଏକ ଜିନ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ରହେ।
ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଯଦ୍ ଯନ୍ ମଯା ଭୁକ୍ତଂ କୃତଂ ହୃତମ୍ । ସର୍ଵଂ ତୁ ତଦ୍ ଅଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଏଵ ଵସ୍ତ୍ଵ୍ ଅହଙ୍କାରରିକ୍ତତା
ଆତ୍ମତ୍ୱର ପ୍ରଭାବରେ ଯେଉଁ କିଛି ମୁଁ ଭୋଗ କରିଛି, କରିଛି କିମ୍ବା ନେଇଛି, ସେସବୁ ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ; ସତ୍ୟ କେବଳ ଆତ୍ମତ୍ୱର ଅଭାବରେ ଅଛି।
ଅହମ୍ ଇତ୍ଯ୍ ଅସ୍ତି ଚେଦ୍ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ ଅହମ୍ ଆପଦି ଦୁଃଖିତଃ । ସମ୍ପତ୍ସୁ ସୁଖିତସ୍ ତସ୍ମାଦ୍ ଅନହଙ୍କାରିତାଧନଃ
ଯଦି 'ମୁଁ' ବୋଧ ରହିଥାଏ, ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତେବେ ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ଦୁଃଖିତ, ସୁଖରେ ମୁଁ ସୁଖି; ସେଥିପାଇଁ ଆତ୍ମତ୍ୱ ଛାଡ଼ିବାରେ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଧନ ଅଛି।
ଅହଙ୍କାରଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମୁନେ ଶାନ୍ତମନାସ୍ ତଥା । ଅଵତିଷ୍ଠେ ଗତୋଦ୍ଵେଗୋ ଭୋଗୌଘେ ଽଭଙ୍ଗୁରାସ୍ପଦମ୍
ମୁଁ ମନରୁ ଅହଂକାରକୁ ଛାଡି, ଶାନ୍ତ ମନେ ରହି, ଭୋଗର ତରଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ଆଧାର ଉପରେ ଚିନ୍ତା ଓ ଅଶାନ୍ତି ବିନା ଅବିଚଳ ରହେ।
ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯାଵଦ୍ ଅହଙ୍କାରଵାରିଦଃ ପ୍ରଵିଜୃମ୍ଭତେ । ତାଵଦ୍ ଵିକାସମ୍ ଆଯାତି ତୃଷ୍ଣାକୁଟଜମଞ୍ଜରୀ
ହେ ବ୍ରହ୍ମଣ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅହଂକାରର ମେଘ ଫାଟି ଚାଲିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଇଚ୍ଛାର ଗୁଛ ଫୁଲି ଚାଲିଥାଏ।
ଅହଙ୍କାରଘନେ ଶାନ୍ତେ ତୃଷ୍ଣାନଵତଡିଲ୍ଲତା । ଶାନ୍ତଦୀପଶିଖାଵୃତ୍ତ୍ଯା କ୍ଵାପି ଯାସ୍ଯତି ସତ୍ଵରମ୍
ଯେତେବେଳେ ଘନ ଅହଂକାର ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଆଶ୍ରୟ ହରାଇଥିବା ତୃଷ୍ଣାର ଲତା ଜଣେ ନିବା ଦୀପଶିଖା ପରି ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ଅହଙ୍କାରମହାଵିନ୍ଧ୍ଯେ ମନୋମତ୍ତମତଙ୍ଗଜଃ । ଵିସ୍ଫୂର୍ଜତି ଘନାସ୍ଫୋଟୈସ୍ ସ୍ତନିତୈର୍ ଇଵ ଵାରିଦଃ
ଅହଂକାରର ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭିତରେ, ମନ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଗଜ୍ଜନ କରେ, ଯେପରି ମେଘ ଗର୍ଜନ କରେ।
ଇହ ଦେହମହାଦର୍ଯାଂ ଘନାହଙ୍କାରକେସରୀ । ଯୋ ଽଯମ୍ ଉଲ୍ଲସତି ସ୍ଫାରଂ ତେନେଦଂ ଜଗଦ୍ ଆତତମ୍
ଏଠି ଦେହର ବଡ଼ ଗୁହା ଭିତରେ ଘନ ଅହଂକାରର ସିଂହ ଜୋରେ ଗଜ୍ଜନ କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ସଂସାର ଭରିଯାଇଛି।
ତୃଷ୍ଣାତନ୍ତୁଲଵପ୍ରୋତା ବହୁଜନ୍ମପରମ୍ପରା । ଅହଙ୍କାରୋଗ୍ରଶିଡ୍ଗେନ କଣ୍ଠେ ମୁକ୍ତାଵଲୀ କୃତା
ଅନେକ ଜନ୍ମର ତୃଷ୍ଣାର ସୂତାରେ ଗଠିତ, ଅହଂକାରର ଭୟଙ୍କର ଆକର୍ଷଣରେ ଗଳାରେ ପିନ୍ଧାଯାଇଥିବା ମୁକ୍ତାମାଳା ପରି ଏହି ଜୀବନ ଗଠିତ।