କୃଶାନୁକଣନାରାଚନିରନ୍ତରତରାମ୍ବରମ୍ । ବୃହଦଗ୍ନିଶିଖାଜାଲଲୁଠଦ୍ଦଗ୍ଧପୁରୋତ୍କରମ୍
ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଅନେକ ତୀର ନିରନ୍ତର ଆକାଶକୁ ଢାକି ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ଭୂମିରେ ତେଜ ଅଗ୍ନିର ଲହରୀ ଘରମାନେକୁ ଜଳାଇ ଦେଇ ଚାରିପାଖରେ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ରଣଦ୍ଦ୍ଵିରଦସଙ୍ଘଟ୍ଟକୁଟ୍ଟିତୋଦ୍ଭଟସଦ୍ଭଟମ୍ । ଵିଦ୍ରଵତ୍ତସ୍କରଚ୍ଛେଦମାର୍ଗକୀର୍ଣମହାଧନମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ହାତୀମାନଙ୍କ ଧକ୍କାରେ ଭୟଙ୍କର ସେନାମାନେ ପଡ଼ିଯାଇଥିଲେ, ଏବଂ ପଳାଇଯାଉଥିବା ଚୋରମାନେ ମାରାଯାଉଥିବା ରାସ୍ତାରେ ବଡ଼ ଧନସମ୍ପଦ ଛିଟିଯାଇଥିଲା।
ଅଙ୍ଗାରରାଶିନିପତନ୍ନରନାର୍ଯୁଗ୍ରରୋଦନମ୍ । ସ୍ଫୁଟଚ୍ଚଟଚଟାଶବ୍ଦପ୍ରଲୁଠତ୍ପ୍ଲୁଷ୍ଟକାଷ୍ଟକମ୍
ଅଗ୍ନିର ଅଙ୍ଗାର ବର୍ଷା ପଡ଼ିବା ସହିତ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ଭୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ବରରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ଜଳୁଥିବା କାଠର ଚିର୍ଚିର୍ ଶବ୍ଦ ସାରାଠାରୁ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା।
ଵିପୁଲାଲାତଚକ୍ରୌଘଶତସୂର୍ଯନଭସ୍ତଲମ୍ । ଅଙ୍ଗାରଶିଖରାକୀର୍ଣସମସ୍ତଵସୁଧାତଲମ୍
ଆକାଶରେ ଅନେକ ରଥର ଚକ୍ର ଓ ଶତଶଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଜଳୁଥିବା ଅଙ୍ଗାର ଶିଖରରେ ଢାକିଯାଇଥିଲା।
ଦଗ୍ଧାଗ୍ନିକାଷ୍ଠକ୍ରେଙ୍କାରରଣଜ୍ଜ୍ଵଲନଵୈଣିକମ୍ । ଦଗ୍ଧଜନ୍ତୁପରାକ୍ରନ୍ଦରୁଦତ୍ସକଲସୈରିଭମ୍
ପୋଡ଼ିଯାଉଥିବା କାଠର ଟିକିକି ଶବ୍ଦ ବୀଣାର ଶବ୍ଦ ପରି ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଲା, ଏବଂ ପୋଡ଼ିଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ପଶୁମାନେ, ହାତୀ ସହିତ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ରୁଡ଼ି ଲାଗିଲେ।
ପଟଵିଶ୍ରାନ୍ତରାଜସ୍ତ୍ରୀଵୃଦ୍ଧୋତ୍ସନ୍ନହୃତାଶନମ୍ । ସକଲଗ୍ରସନାରମ୍ଭସୋଦ୍ଯୋଗାଗ୍ନିମହାଶିଖମ୍
ରାଜା, ରାଣୀ ଏବଂ ବୃଦ୍ଧମାନେ ମାଟରେ ରଖିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ପୋଡ଼ିଯାଇଗଲା, ଏବଂ ଅଗ୍ନିର ବଡ଼ ଶିଖା ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ଆଗେ ବଢ଼ିଲା।
କଟଚ୍ଛାକ୍କାରଦୁକ୍କାରକଠିନାଗ୍ନିରଣଦ୍ଗୃହମ୍ । ଅନନ୍ତଜନ୍ତୁଭୋଜ୍ଯାନ୍ନଵହ୍ନିମୁକ୍ତେନ୍ଧନସ୍ପୃହମ୍
ଘରମାନେ ଅଗ୍ନିର କଠିନ ଟିକିକି ଏବଂ ଦୁଃଖଦାୟକ ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏବଂ ଅଗ୍ନି, ଜଳିଯାଇଥିବା ଇନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନେକ ପଶୁମାନଙ୍କର ଅନନ୍ତ ଖାଦ୍ୟକୁ ଭକ୍ଷିବାକୁ ଆଶା କଲା।
ଅଥ ଶୁଶ୍ରାଵ ତତ୍ରାସୌ ଗିରୋ ରାଜା ଵିଦୂରଥଃ । ଯୋଧାନାଂ ଦହ୍ଯମାନାନାଂ ପଶ୍ଯତାମ୍ ଅଭିଧାଵତାମ୍
ତାପରେ ରାଜା ବିଦୂରଥ ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ସେନାମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ପୋଡ଼ିଯାଉଥିବା ବେଳେ ଦେଖୁଥିଲେ ଏବଂ ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ହା ମତ୍ତମରୁଦ୍ ଊର୍ଧ୍ଵସ୍ଥାନ୍ ଅଙ୍ଗାରଗୃହପାଦପାନ୍ । ରଣତ୍ଖଗଵରଲୀନଜ୍ଵଲନାନ୍ ପାତଯନ୍ ସ୍ଥିତଃ
ହା ଦେଖ, ପାଗଳ ବାତାସ ଉପରୁ ଘର ଛାତ ଓ ଗଛରୁ ଜଳୁଥିବା ଅଙ୍ଗାର ପଡ଼ାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ତଳୱାର ଝଣ୍ଡା ଶବ୍ଦରେ ଆଗୁନି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଜ୍ୱଳିଉଛି।
ହା ଖଡ୍ଗଧାରା ପ୍ରାଲେଯଶୀତା ଦେହେଷୁ ଦନ୍ତିନାମ୍ । ଲଗ୍ନା ମନସ୍ସୁ ମହତାମ୍ ଇଵ ଵିଜ୍ଞାନସୂକ୍ତଯଃ
ହା, ତଳୱାରର ଧାର ବରଫ ପରି ଠଣ୍ଡା ହୋଇ ହାତୀମାନଙ୍କ ଦେହରେ ଲାଗିଛି, ଯେପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଜ୍ଞାନର କଥା ଗଢ଼ିଯାଏ।
ହା ତାତ ହେତଯୋ ଲଗ୍ନାସ୍ ତରୁଣୀକଵରୀତୃଣେ । ଜ୍ଵଲନ୍ତି ଶୁଷ୍କପର୍ଣୌଘା ଇଵ ଵୀରାନଲେରିତାଃ
ହା ବାପା, ମୃତ୍ୟୁର କାରଣଗୁଡ଼ିକ ଯୁବକ ଦେହର କମଳା ଘାସରେ ଲାଗିଛି, ଯେପରି ଶୂଷ୍କ ପତ୍ର ଗଛ ଉପରେ ବୀରଙ୍କ ଆଗୁନିରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି।
ଆଵର୍ତଵର୍ତିନୀ ଦୀର୍ଘା ଵହତ୍ଯ୍ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ତରଙ୍ଗିନୀ । ପଶ୍ଯେଯଂ ଧୂମଯମୁନା ଵ୍ଯୋମଗଙ୍ଗାଂ ପ୍ରଧାଵତି
ଏକ ଦୀର୍ଘ, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଧୂଆଁର ନଦୀ ଉପରକୁ ବହୁଛି; ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ଆକାଶର ଗଙ୍ଗା ଧୂଆଁରେ ଭରିଯାଇ ଦ୍ରୁତଗତିରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଯାଉଛି।
ଵହଦୁଲ୍ମୁକକାଷ୍ଟୌର୍ଧ୍ଵଗାମିନୀ ଧୂମନିମ୍ନଗା । ଵୈମାନିକାନ୍ ଅନ୍ଧଯତି ପଶ୍ଯାଗ୍ନିକଣବୁଦ୍ବୁଦା
ଉପରକୁ ଉଡୁଥିବା ଧୂଆଁ ଜଳ ଜଳାଇ ଦେଉଥିବା କାଠରୁ ଉପଜିଛି; ଏହି ଧୂଆଁ ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଅନ୍ଧା କରିଦେଉଛି। ଦେଖ, ଏହି ଧୂଆଁ ଭିତରେ ଅଗ୍ନିର ଚିଁହ୍ନ ଓ ଫୁଲା ତୁଳି ଦେଖାଯାଉଛି।
ଅସ୍ଯ ମାତା ପିତା ଭ୍ରାତା ଜାମାତା ତନଯସ୍ ସୁତା । ଅସ୍ମିନ୍ ସଦ୍ମନି ନିର୍ଦଗ୍ଧା ଦଗ୍ଧୈଷାମ୍ ଅନ୍ତମ୍ ଇଚ୍ଛତି
ଏହି ଘରରେ ତାଙ୍କର ମା, ବାପା, ଭାଇ, ଜାମାତା, ପୁଅ ଓ ଝିଅ ସମସ୍ତେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁରିଗଲେ; ଏବେ ଅଗ୍ନି ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।
ହା ହା ହା ଗଚ୍ଛ ଭୋଶ୍ ଶୀଘ୍ରମ୍ ଏତଦ୍ ଅଙ୍ଗାରମନ୍ଦିରମ୍ । ଇତଃ ପ୍ରଵୃତ୍ତଂ ପତିତୁଂ ସୁମେରୋଶ୍ ଶିଖରଂ ଯଥା
ହା ହା ହା! ମହାଶୟ, ଏହି ଅଙ୍ଗାରର ଘରରୁ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଯାଅ; ଏହା ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭାଙ୍ଗି ପଡିବା ପରି ଭାଗିଯିବାକୁ ଯାଉଛି।
ଅହୋ ଶରଶିଲାଶକ୍ତିକୁନ୍ତପ୍ରାସାସିହେତଯଃ । ଜ୍ଵାଲାସନ୍ଧ୍ଯଭ୍ରପଟଲଂ ଵିଶନ୍ତି ଶଲଭା ଇଵ
ଅର୍ଜ, ପଥର, ବଣ, ଭାଲା, ତଳୱାର—ଏହି ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଜ୍ୱାଲା ଓ ଧୂଆଁର ମେଘ ମାଳାରେ ପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ଯିବା ପରି ଲୁଚିଯାଉଛନ୍ତି।
ହେତିପ୍ରଵାହା ଜ୍ଵଲନଂ ନଭସ୍ ସର୍ଵେ ଵିଶନ୍ତ୍ଯ୍ ଅହୋ । ଵଡଵାନଲମ୍ ଉଜ୍ଜ୍ଵାଲମ୍ ଅର୍ଣଃପୂରା ଇଵାର୍ଣଵାତ୍
ଆକାଶରେ ଜ୍ୱଳିଥିବା ଅଗ୍ନିକୁ ସମସ୍ତ ପବନ ଯାଇ ମିଶିଯାଉଛି, ଯେପରି ଉତ୍ତଳ ସମୁଦ୍ର ତରଙ୍ଗଗୁଡିକ ଭୟଙ୍କର ବଡବା ଅଗ୍ନିକୁ ଯାଇ ମିଶିଯାଉଥାଏ।
ଧୂମାଯନ୍ତେ ମହାଭ୍ରାଣି ଜ୍ଵାଲାଶିଖରକୋଟିଷୁ । ସରସାନ୍ଯ୍ ଅପି ଶୁଷ୍ଯନ୍ତି ହୃଦଯାନୀଵ ରାଗିନାମ୍
ବଡ ମେଘଗୁଡିକ ଅଗ୍ନିର ଶିଖାର ଉପରେ ଧୂଆଁ ହେଇଯାଉଛି, ଏବଂ ଝିଲିଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହେଇଯାଉଛି, ଯେପରି ଅତି ଆସକ୍ତିରେ ଡୁବିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ହୃଦୟ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ।
ଆଲାନତ୍ଵରୁଷୈଵୈତା ଦନ୍ତିଭିର୍ ଵୃକ୍ଷପଙ୍କ୍ତଯଃ । ସ୍ଫୁଟତ୍କଟକଟାରାଵଂ ପାତ୍ଯନ୍ତେ କୃତପୀତ୍କୃତୈଃ
ଉତ୍ତାପରେ ଜଳିଥିବା ଗଛମାନା, ରାଗରେ ଭରିଯାଇ, ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭାଙ୍ଗି ଫେଲୁଛନ୍ତି; ଶାଖାଗୁଡିକ ଭାଙ୍ଗିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଟିକି ଟିକି ଶବ୍ଦ ଚାରିପାଖରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି, ଏହି ହାତୀମାନେ ଖାଇ ଶେଷ କରିଥିବା ପରେ।
ପ୍ଲୁଷ୍ଟପୁଷ୍ପଫଲସ୍କନ୍ଧଗନ୍ଧଶ୍ରୀକା ଗୃହଦ୍ରୁମାଃ । ଗତା ନିର୍ଦଗ୍ଧସର୍ଵସ୍ଵା ଗୃହସ୍ଥା ଇଵ ଦୀନତାମ୍
ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ମତା ଥିବା ଗୃହର ଗଛମାନା, ଏବେ ସମସ୍ତ ଜଳି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇଛି, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ହରାଇଥିବା ଗୃହସ୍ଥମାନେ।
ମାତାପିତୃଵିନିର୍ମୁକ୍ତା ବାଲକାସ୍ ତିମିରାଵଲୀଃ । ମଥ୍ନନ୍ତୋ ଽଙ୍ଗେଷୁ ରଥ୍ଯାସୁ କୁଡ୍ଯପାତେନ ହା ହତାଃ
ମାଆ ବାପା ହିନ୍ଦା ଛୋଟ ଛୁଆମାନେ ଅନ୍ଧାର ଭିତରେ ଭୁଲିଉଛନ୍ତି, ରାସ୍ତାରେ ଦେଉଳ ଭାଙ୍ଗି ପଡିବାରେ ଦେହରେ ଘା ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି ।
ଵତ ଵିଦ୍ରାଵିତାନ୍ଧସ୍ଯ କରିଣୋ ରଣମୂର୍ଧନି । ପତଦଙ୍ଗାରକାଗାରଭାରିଣଃ କଟୁକୂଜିତମ୍
ଅନ୍ଧା ଲୋକମାନେ ହାତୀମାନେକୁ ଭୟ ଦେଇ ଦୂରେ ହଟାଇଦେଉଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧ ମଝିରେ ହାତୀମାନେ ତୀବ୍ର ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଙ୍ଗାର ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଭରି ଯାଇଛି ।
ହା କଷ୍ଠମ୍ ଅସିନିର୍ଭିନ୍ନସ୍କନ୍ଧେ ସନ୍ନଦୃଢୋଲ୍ମୁକେ । ପତିତୋ ଯନ୍ତ୍ରପାଷାଣଃ ପୁରୁଷସ୍ଯାଶନିର୍ ଯଥା
ହା ଦୁଃଖ ! ତଳୱାରରେ ଭାଙ୍ଗି ଶ୍ରାଣ୍ଡରେ ଗାଢ଼ ଭାବେ ଲଗିଥିବା ପଥର ଏକ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ଯନ୍ତ୍ରରୁ ପଡୁଥିବା ବିଜୁଳି ପରି ଝରିପଡ଼ିଛି ।
ଗଵାଶ୍ଵମହିଷାଜୋଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଵଶୃଗାଲଵୃକୈର୍ ଅହୋ । ଘୋରୋ ରଣ ଇହାରବ୍ଧୋ ମାର୍ଗରୋଧକ ଆକୁଲୈଃ
ଗାଁଠି, ଘୋଡ଼ା, ମହିଷ, ଉଠ, କୁକୁର ଓ ମୃଗମାନେ — ଏଠାରେ ରାସ୍ତା ଅଟକାଇ ଅସ୍ତିର ହୋଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି ।
ପଟୈଃ ପଟପଟାଶବ୍ଦୈର୍ ଜ୍ଵଲଜ୍ଜ୍ଵାଲାଲିମାରୁତୈଃ । ଆକ୍ରନ୍ଦିନ୍ଯସ୍ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଯାନ୍ତି ସ୍ଥଲପଦ୍ମାଚିତା ଇଵ
ପୋଡ଼ିଯାଉଥିବା କପଡ଼ର ଟିକିଟିକି ଶବ୍ଦ ଓ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ତେଜ ବାୟୁ ମଧ୍ୟରେ, କ୍ଷୁଦ୍ର କନ୍ୟାମାନେ ହାହାକାର କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୂମିରେ ଫୁଲ ଦେଇ ସଜିଥିବା ପଦ୍ମମାନଙ୍କ ପରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାଉଛନ୍ତି।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଜ୍ଵାଲାଲଵାଃ ପଶ୍ଯ ଲିହନ୍ତ୍ଯ୍ ଅଲକଵଲ୍ଲରୀଃ । କୁର୍ଵନ୍ତୋ ଽଶୋକପୁଷ୍ପାଭାଂ କରଭା ଇଵ ପନ୍ନଗୀଃ
ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ଦେହରୁ ଉଠୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ତାଙ୍କର ଲମ୍ବା କେଶକୁ ଚୁଷୁଛି, ଏହା ଦୁଃଖର ଫୁଲ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ହାତୀମାନେ ସାପ ସହ ଖେଳୁଥିବା ପରି।
ହା ହା ହରିଣଶାଵାକ୍ଷ୍ଯାଃ ପକ୍ଷ୍ମଲେକ୍ଷଣପକ୍ଷ୍ମସୁ । କୁଶାଗ୍ରେଷ୍ଵ୍ ଇଵ ଵିଶ୍ରାନ୍ତିମ୍ ଏତି କାର୍ଷାଣଵୀ ଶିଖା
ହା ହା, ହରିଣ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଚକୁର କୋଣ ଓ ଚକୁ ଚାପରେ, ଶିଖା ତିନି କୁଶ ଗଛର ତୀରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ପରି ଆସିପହଁଚିଲା।
ଦହ୍ଯମାନୋ ଽପି ନିର୍ଯାତି ନ କଲତ୍ରଂ ଵିନା ନରଃ । ଅହୋ ବତ ଦୁରୁଚ୍ଛେଦାଃ ପ୍ରାଣିନାଂ ସ୍ନେହଵାଗୁରାଃ
ପୋଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ବିନା ଯାଇନାହାନ୍ତି; ଆହା, ଜୀବମାନଙ୍କର ସ୍ନେହର ଜାଲ କେତେ ଦୁର୍ବଳ।
କରୀ ରଭସନିର୍ଭିନ୍ନଜ୍ଵଲଦଙ୍ଗାରପାଦପୈଃ । ପ୍ଲୁଷ୍ଟପୁଷ୍କରକଃ କୋପାନ୍ ମଥ୍ନାତ୍ଯ୍ ଉତ୍ପୁଷ୍କରଂ ସରଃ
ହାତୀ ଦେହରେ ଭୟଙ୍କର ଚେଷ୍ଟାରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଗଛମାନେକୁ ଭାଙ୍ଗି ଦେଇଛି; ରାଗରେ, ତାହାର ସୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଝିଲିକୁ ଉଲଟି ପାଲଟି ଦେଉଛି।
ଧୂମୋଽମ୍ବୁଦପଦଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଲୋଲାଲାତତଡିଲ୍ଲତମ୍ । ଜ୍ଵଲଦଙ୍ଗାରନାରାଚନିକରଂ ପରିଵର୍ଷତି
ଧୂଆଁ ମେଘର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାହାର ଅସ୍ଥିର ଓ ବିସ୍ତୃତ ଚମକରେ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ତୀରମାନେକୁ ବର୍ଷା କରୁଛି।