ସର୍ଵତ୍ର ଵର୍ତତେ ସର୍ଵଂ ଦେହସ୍ଯାନ୍ତର୍ ବହିସ୍ ତଥା । ଯତ୍ ତୁ ଵେତ୍ତି ଯଥା ସଂଵିତ୍ ତତ୍ ତଥାଶ୍ଵ୍ ଏଵ ପଶ୍ଯତି
ସମସ୍ତ କିଛି ସବୁଠାରେ ଅଛି, ଦେହର ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁପରି ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ଲୋକ ସେହିପରି ଦେଖେ।
ଯତ୍ କୋଶେ ଵିଦ୍ଯତେ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ତଦ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲଭ୍ଯତେ ଯଥା । ତଥାସ୍ତି ସର୍ଵଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଲଭ୍ଯତେ ଯତ୍ ପ୍ରଚେତ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ପାତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ଅଛି, ଦେଖିଲେ ସେଠାରୁ ମିଳେ; ଏହିପରି, ଚେତନାର ଆକାଶରେ ଯେଉଁ କିଛି ଧରାଯାଏ, ସେଠାରୁ ମିଳିଥାଏ।
ଅନନ୍ତରମ୍ ଉଵାଚେଦଂ ଦେଵୀ ଜ୍ଞପ୍ତିର୍ ଵିଦୂରଥମ୍ । କୃତ୍ଵା ବୋଧାମୃତାସେକୈର୍ ଵିଵେକାଙ୍କୁରସୁନ୍ଦରମ୍
ତାପରେ ଦେବୀ ଜ୍ଞାନ ଦୂରଥଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ, ଜାଗୃତିର ଅମୃତ ଓ ବିବେକର ଅଙ୍କୁର ଦ୍ୱାରା ଏହି ଉପଦେଶକୁ ସୁନ୍ଦର କରିଦେଲେ।
ତଦ୍ ଏଵମ୍ ଏଷ ରାଜଂସ୍ ତ୍ଵଂ ଲୀଲାର୍ଥମ୍ ଉପଵର୍ଣିତଃ । ସ୍ଵସ୍ତି ତେ ଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାଵୋ ଦୃଷ୍ଟା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତଦୃଷ୍ଟଯଃ
ଏହିପରି, ରାଜା, ତୁମକୁ ଖେଳ ନିମିତ୍ତରେ ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି। ତୁମର ଭଲ ହୋକ, ଆମେ ଏବେ ଯିବାକୁ ଯାଉଛୁ, ଦେଖିବାକୁ ଥିବା ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଛୁ।
ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସରସ୍ଵତ୍ଯା ଗିରା ମଧୁରଵର୍ଣଯା । ଉଵାଚ ଵଚନଂ ଧୀମାନ୍ ଭୂମିପାଲୋ ଵିଦୂରଥଃ
ଏଭଳି ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭୂମିପତି ଦୂରଥ ଏହିପରି କହିଲେ:
ମମାପି ଦର୍ଶନଂ ଦେଵି ମୋଘଂ ଭଵତି ନାର୍ଥିନି । ମହାଫଲପ୍ରଦାଯାସ୍ ତୁ କଥଂ ତଵ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦେବୀ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମର ଆବଶ୍ୟକତା ବେଳେ ଏହା ଫଳହୀନ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଆପଣଙ୍କର ଉପସ୍ଥିତି ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଉଛି, ସେଠାରେ ଏମିତି କିପରି ହେବ?
ଅହଂ ଦେହଂ ସମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଲୋକାନ୍ତରମ୍ ଇତଃ ପରମ୍ । ନିଜମ୍ ଆଯାମି ହେ ଦେଵି ସ୍ଵପ୍ନାତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତରଂ ଯଥା
ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଯାଉଛି; ମୁଁ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଫେରୁଛି, ଯେପରି ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନକୁ ଯାଏ।
ଅତ୍ରାଦିଶାଶୁ ମାଂ ମାତଃ ପ୍ରପନ୍ନଂ ଶରଣାଗତମ୍ । ଭକ୍ତେ ଽଵହେଲା ଵରଦେ ମହତାଂ ନ ଵିରାଜତେ
ମାଆ, ଏଠାରେ ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ଦିଅ; ଭକ୍ତିରେ ଯିଏ ଆସିଛି, ତାଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ ବରଦାନ ଦେବାଳି, କାରଣ ମହାନ୍ ଲୋକେ କେବେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥିବାକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯଂ ପ୍ରଦେଶମ୍ ଅହମ୍ ଯାମି ତମ୍ ଏଵାଯାତ୍ଵ୍ ଅଯଂ ମମ । ମନ୍ତ୍ରୀ କୁମାରୀ ଚୈଵେଯଂ ବାଲେତି କୁରୁ ମେ ଦଯାମ୍
ମୁଁ ଯେଉଁଠିକୁ ଯିବି, ମୋର ଏହି ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଏହି ରାଜକୁମାରୀ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଛୋଟ, ସେମାନେ ମୋ ସହ ଯାଆନ୍ତୁ; ମୋତେ ଦୟା କର।
ଆଗଚ୍ଛ ରାଜ୍ଯମ୍ ଉଚିତାଙ୍ଗଵିଚାରଚାରୁ ପ୍ରାଗ୍ଜନ୍ମମଣ୍ଡଲଵରେ କୁରୁ ନିର୍ଵିଶଙ୍କମ୍ । ଅସ୍ମାଭିର୍ ଅର୍ଥିଜନକାମନିରାକୃତିର୍ ହି ଦୃଷ୍ଟା ନ କାଚନ କଦାଚିଦ୍ ଅପୀତି ଵିଦ୍ଧି
ଆସ, ତୁମେ ଯେପରିକି ଗତଜନ୍ମର ଯୋଗ୍ୟତା ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କର; ନିର୍ଭୟ ହୋଇ କାମ କର। ଜାଣ, ଆମେ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆଶା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରୁଥିବା କାହାକୁ ଦେଖିନାହିଁ।
ଅସ୍ମିନ୍ ରଣଵରେ ରାଜନ୍ ମୃତଵ୍ଯଂ ଭଵତାଧୁନା । ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ରାଜ୍ଯମ୍ ଏତତ୍ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମ୍ ଏଵ ମେ
ହେ ରାଜା, ଏହି ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏବେ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବାକୁ ପଡିବ। ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଥିଲ, ସେହି ରାଜ୍ୟକୁ ପୁନି ମିଳିବା ଦରକାର। ଏହି କଥା ମୋ ପାଖରେ ସ୍ପଷ୍ଟ।
କୁମାର୍ଯା ମନ୍ତ୍ରିଣା ଚୈଵ ତ୍ଵଯା ଚ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ପୁରମ୍ । ଆଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଶଵୀଭୂତଂ ପ୍ରାପ୍ତଵ୍ଯଂ ତଚ୍ଛରୀରକମ୍
ରାଜକୁମାରୀ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଏବଂ ତୁମେ, ତିନିଜଣେ ମିଶି ପୂର୍ବର ନଗରକୁ ଫେରିବାକୁ ପଡିବ। ମୃତଦେହ ହୋଇ, ସେଠାରେ ପୁନି ଦେହ ପାଇବା ଦରକାର।
ଆଵାଂ ଯାଵୋ ଯଥାଯାତଂ ଵାତରୂପେଣ ଚ ତ୍ଵଯା । ଆଗନ୍ତଵ୍ଯଶ୍ ଚ ତଦ୍ଦେଶଃ କୁମାର୍ଯା ମନ୍ତ୍ରିଣାପି ଚ
ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଯେପରି ଆସିଥିଲୁ, ତୁମେ ବାୟୁର ଆକାରେ ଆସିଥିଲ। ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ରାଜକୁମାରୀ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଯିବା ଦରକାର।
ଅନ୍ଯୈଵ ଗତିର୍ ଅଶ୍ଵସ୍ଯ ଗତିର୍ ଅନ୍ଯା ଖରୋଷ୍ଟ୍ରଯୋଃ । ମଦକ୍ଲିନ୍ନକପୋଲସ୍ଯ ଗତିର୍ ଅନ୍ଯୈଵ ଦନ୍ତିନଃ
ଘୋଡ଼ା ଏକ ରାସ୍ତା ଧରେ, ଉଠ ଓ ଗଧା ଅନ୍ୟ ରାସ୍ତା ନେଇଥାଏ; ମଦରେ ଭିଜା ଗଣ୍ଡ ଥିବା ହାତୀ ଆଉ ଏକ ଅଲଗା ରାସ୍ତା ଚାଲେ।
ପ୍ରସ୍ତୁତେତି କଥା ଯାଵନ୍ ମିଥୋ ମଧୁରଭାଷିଣୋଃ । ତାଵଦ୍ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଉଵାଚୋର୍ଧ୍ଵଂ ସ୍ଥିତୋ ନରଃ
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣେ ମଧୁର କଥା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଲୋକ ହଠାତ୍ ଦୌଡ଼ିଆସି, ଉପରେ ଦାଣ୍ଡାଇ, କହିଲେ।
ଦେଵ ସାଯକଚକ୍ରାସିଗଦାପରିଘଵୃଷ୍ଟିମତ୍ । ମହତ୍ ପରବଲଂ ପ୍ରାପ୍ତମ୍ ଏକାର୍ଣଵ ଇଵୋଦ୍ଧତଃ
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏକ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁ ସେନା ଆସିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବାଣ, ଚକ୍ର, ତଳୱାର, ଗଦା ଓ ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ବର୍ଷା ହେଉଛି, ସେ ଏକ ମହା ସମୁଦ୍ର ପରି ଉତ୍ତେଜିତ।
କଲ୍ପକାଲାନିଲୋଦ୍ଧୂତକୁଲାଚଲଶିଲୋପମଃ । ଗଦାଶକ୍ତିଭୁସୁଣ୍ଡୀନାଂ ଵୃଷ୍ଟୀନ୍ ମୁଞ୍ଚତି ଵୃଷ୍ଟିଵତ୍
ସେଠାରେ କଳ୍ପାନ୍ତର ବାୟୁରେ ଉଡ଼ୁଥିବା ପାହାଡ଼ ପଥର ପରି, ଗଦା, ଭାଲା ଓ ଗୁଳିର ବର୍ଷା ହେଉଛି, ବର୍ଷା ପରି ଝରିପଡ଼ୁଛି।
ନଗରେ ନଗସଙ୍କାଶେ ଲଗ୍ନୋ ଽଗ୍ନିର୍ ଵ୍ଯାପ୍ତଦିକ୍ତଟଃ । ଦହଂଶ୍ ଚଟଚଟାସ୍ଫୋଟୈଃ ପାତଯତ୍ଯ୍ ଉତ୍ତମାଃ ପୁରୀଃ
ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସେଇ ସହରରେ ଅଗ୍ନି ଛଡ଼ିଯାଇଛି, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଢାକିଦେଇଛି; ତାହାର ଦହନ ଧ୍ୱନିରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମହଳଗୁଡ଼ିକୁ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ାଉଛି।
କଲ୍ପାମ୍ବୁଦଘଟାତୁଲ୍ଯା ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଧୂମମହାଦ୍ରଯଃ । ବଲାତ୍ ପ୍ରୋଡ୍ଡଯନଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଗରୁଡା ଇଵ
ଆକାଶରେ ଧୂଆଁ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଉଠୁଛି, ଯେପରି ବଡ଼ ବଡ଼ ମେଘ ଟକ୍କର ହେଲେ ତାହାରୁ ଏମିତି ଧୂଆଁ ବିକାଶ ପାଏ, ଏହି ଧୂଆଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗରୁଡ଼ ପରି ଉପରକୁ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛି।
ସସମ୍ଭ୍ରମଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯ୍ ଏଵଂ ପୁରୁଷେ ପରୁଷାରଵେ । ଉଦଭୂତ୍ ପୂରଯନ୍ନ୍ ଆଶା ବହିଃ କୋଲାହଲୋ ମହାନ୍
ଲୋକେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏପରି କଥା କହୁଛନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କର କଠୋର ଚିତ୍କାର ଶୁଣାଯାଉଛି; ବାହାରେ ବଡ଼ ହଲଚଲ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ସେହି ଶବ୍ଦ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂରି ଦେଉଛି।
ବଲାଦ୍ ଆକୃଷ୍ଟକର୍ଣାନାଂ ଧନୁଷାଂ ଶରଵର୍ଷିଣାମ୍ । ବୃହତାଂ ମତ୍ତମତ୍ତାନାଂ କୁଞ୍ଜରାଣାଂ ତରସ୍ଵିନାମ୍
ଶକ୍ତିରେ ଧନୁଷ ଟାଣାଯାଉଛି, ଯାହାରୁ ଅଗଣିତ ତୀର ବର୍ଷା ହେଉଛି; ଏହା ସହିତ ଆଉ ବଡ଼, ମଦୋନ୍ମତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀମାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ରୋଦନ ଶୁଣାଯାଉଛି।
ପୁରେ ଚଟଚଟାସ୍ଫୋଟୈର୍ ଵେଲ୍ଲତାଂ ଜାତଵେଦସାମ୍ । ପୌରାଣାଂ ଦଗ୍ଧଦାରାଣାଂ ମହାହଲହଲାରଵୈଃ
ନଗର ଭିତରେ, ଉଲ୍ଲାସିତ ଅଗ୍ନିର ଟିକିଟିକି ଶବ୍ଦ ହେଉଛି; ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଘରବାଡ଼ି ଜଳିଗଲା, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଜୀବନସଙ୍ଗୀନୀ ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ବଡ଼ ହାହାକାର କରୁଛନ୍ତି।
ତରତାମ୍ ଅଗ୍ନିଖଣ୍ଡାନାଂ ଷ୍ଵକ୍କାରକଠିନାରଵମ୍ । ଜ୍ଵଲନ୍ତୀନାଂ ପରିସ୍ପନ୍ଦାଦ୍ ଧ୍ଵଗଧ୍ଵଗିତି ଚାର୍ଚିଷାମ୍
ଅଗ୍ନିର ଛୋଟ ଛୋଟ ଟୁକୁଡ଼ା, ତୀବ୍ର ଏବଂ କଠିନ ଟଣ୍ଡାର ଶବ୍ଦ ସହିତ, ଜ୍ୱଳିଉଠିଲା। ସେମାନଙ୍କର ଅଗ୍ନିଶିଖା ଝଟପଟାଇ ଧ୍ୱଗ-ଧ୍ୱଗ ଭଳି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା।
ଅଥ ଵାତାଯନାଦ୍ ଦେଵ୍ଯୌ ମନ୍ତ୍ରୀ ରାଜା ଵିଦୂରଥଃ । ଦଦୃଶୁଃ ପ୍ରୋନ୍ନମନ୍ନାଦଂ ମହାନିଶି ମହାପୁରମ୍
ତାପରେ, ଜଣେ ରାଜା ବିଦୂରଥ, ଦୁଇ ରାଣୀ ଓ ମନ୍ତ୍ରୀ, ବାଟିର ଜାନଲା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲେ ଯେ, ଗଭୀର ରାତିରେ ସେଇ ବଡ଼ ସହର ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହିତ ଉଠିଉଠି ଦେଖାଯାଉଛି।
ପ୍ରଲଯାନିଲସଙ୍କ୍ଷୁବ୍ଧପୂର୍ଣୈକାର୍ଣଵରଂହସା । ପୂର୍ଣଂ ପରବଲେନୋଗ୍ରହେତିମେଘତରଙ୍ଗିଣା
ସେଇ ସହର ଏକ ଅପାର ସମୁଦ୍ରର ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯାହା ବିନାଶର ବାତାସରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ଉପରୁ ଘନ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ମେଘର ତରଙ୍ଗରେ ଉଠିଉଠି ଲହରି ମାଡ଼ୁଥିଲା।
କଲ୍ପାନ୍ତଵହ୍ନିଵିଗଲନ୍ଦେହଭୂଧରଭାସୁରୈଃ । ଦହ୍ଯମାନଂ ମହାଜ୍ଵାଲାଜାଲୈର୍ ଅମ୍ବରପୂରକୈଃ
ସେଇ ସହର ବଡ଼ ଅଗ୍ନିର ଶିଖାରେ ଦହିଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଳୟକାଳରେ ପାହାଡ଼ର ଦେହ ଗଳିଯିବା ପରି ତୀବ୍ର ଆଲୋକ ହେଉଥିଲା, ଏହି ଅଗ୍ନିଶିଖା ଆକାଶକୁ ଭରିଦେଉଥିଲା।
ମୁଷ୍ଟିଗ୍ରାହ୍ଯମହାମେଘଗର୍ଜସନ୍ତର୍ଜନୋର୍ଜିତୈଃ । ଘୋରଂ କଲକଲାରାଵୈର୍ ମାଂସଲୈର୍ ମନ୍ତ୍ରିଜଲ୍ପିତୈଃ
ଭୟଙ୍କର ହାହାକାର ରବ ଚାରିପଟେ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମୁଠିରେ ଧରିପାରିବା ଭଳି ଭାରି ମେଘର ଗର୍ଜନ ଏବଂ ମାଂସ ଭରି ମନ୍ତ୍ର ଜପର ଗୁଞ୍ଜନ ମିଶିଥିଲା।
ପୁଷ୍କରାଵର୍ତସଙ୍କାଶଧୂମାଭ୍ରପିହିତାମ୍ବରମ୍ । ପ୍ରୋଡ୍ଡୀନହେମାଭ୍ରନିଭଜ୍ଵାଲାପୁଞ୍ଜୈର୍ ନିରନ୍ତରମ୍
ପଦ୍ମପୋଖରୀର ଘୁରଣି ଭଳି ଧୂଆଁ ମେଘରେ ଆକାଶ ଢାକିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ସୁନା ମେଘ ପରି ଜ୍ୱାଳାର ଗୁଛ ଅବିରତ ଆଲୋକ ଦେଉଥିଲା।
ତରଦୁଲ୍ମୁକଖଣ୍ଡୋଘତାରାତରଲିତାମ୍ବରମ୍ । ଅନ୍ଯୋଽନ୍ଯଦେହସଦ୍ମୌଘପ୍ରଜ୍ଵଲଜ୍ଜ୍ଵାଲନାକୁଲମ୍
ତାରା ଓ ଉଲ୍କା ଖଣ୍ଡର ଆଲୋକରେ ଆକାଶ ଚମକୁଥିଲା, ଏଉଁପାଖରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଦେହର ଗୁଛ ଜ୍ୱାଳାରେ ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଆଗରେ ଜ୍ୱଳିଉଥିଲା।
ହତସୈନ୍ଯପୁରାପାତଧୂତାଙ୍ଗାରାଭ୍ରକୋଟରମ୍ । କର୍କଶାକ୍ରନ୍ଦନିର୍ଦଗ୍ଧଲୋକପୂରୋଗ୍ରଗର୍ଜିତମ୍
ସେହି ସହର, ଏହାର ସେନା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଅଙ୍ଗାର ଓ ଧୂଆଁର ଗୁଛରେ ଭରିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଦୁର୍ଦ୍ଦାନ୍ତ ଚିତ୍କାର ଓ ଜଗତ ଜଳିଉଥିବା ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ ତଳମଳାଉଥିଲା।