ଇଦାନୀଂ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଽସ୍ମି ଜାତୋ ଽସ୍ମି ଗତସଂଶଯଃ । ଶାମ୍ଯାମି ପରିନିର୍ଵାମି ସୁଖମ୍ ଆସେ ଚ କେଵଲମ୍
ଏବେ ମୁଁ ମୋର କାମ ସାରିଛି, ନୂତନ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଛି; ଶାନ୍ତିରେ ଅଛି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିର୍ବାଣ ପାଇଛି, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ସନ୍ତୋଷରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି।
ଇତୀଯମ୍ ଆତତା ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଭଵତୋ ଭୂରିସମ୍ଭ୍ରମା । ନାନାହାରଵିହାରାଢ୍ଯା ସଲୋକାନ୍ତରସଞ୍ଚରା
ଏହି ଭ୍ରମ ତୁମର, ବହୁତ ଉତ୍ତେଜିତ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଜନ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଉଥିବା, ଏପରି ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଛି।
ଯସ୍ମିନ୍ନ୍ ଏଵ ମୁହୂର୍ତେ ତ୍ଵଂ ମୃତିମ୍ ଅଭ୍ଯାଗତଃ ପୁରା । ତଦୈଵ ପ୍ରତିଭୈଷା ତେ ସ୍ଵଯମ୍ ଅଭ୍ଯୁଦିତା ହୃଦି
ଯେ ସମୟରେ ପୂର୍ବରୁ ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପକୁ ଆସିଥିଲା, ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଏହି ବୁଦ୍ଧି ନିଜେ ତୁମ ହୃଦୟରେ ଉଦୟ ହୋଇଥିଲା।
ଏକାମ୍ ଆଵର୍ତଵଲନାଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଧତ୍ତେ ଯଥାପରାମ୍ । କ୍ଷିପ୍ରମ୍ ଏଵ ନଦୀଵାହଶ୍ ଚିତ୍ପ୍ରଵାହସ୍ ତଥୈଵ ଵଃ
ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ଛାଡ଼ି ନଦୀର ଝରଣା ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ଚେତନାର ଧାରା ଏକ ଚକ୍ରକୁ ଛାଡ଼ି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରକୁ ଧାରଣ କରେ।
ଆଵର୍ତାନ୍ତରସଂମିଶ୍ରୋ ଯଥାଵର୍ତଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ । କଦାଚିଦ୍ ଏଵଂ ସର୍ଗଶ୍ରୀର୍ ମିଶ୍ରାମିଶ୍ରା ଚ ଵର୍ଧତେ
ଏକ ଚକ୍ରବାତ ଅନ୍ୟ ଚକ୍ରବାତ ସହ ମିଶି ଯେପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟିର ଶ୍ରୀ ମିଶ୍ର ଓ ଅମିଶ୍ର ଭାବରେ କେବେ କେବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।
ତସ୍ମିନ୍ ମୃତିମୁହୂର୍ତେ ତେ ପ୍ରତିଭାନମ୍ ଉପାଗତମ୍ । ଏତଜ୍ ଜାଲମ୍ ଅସଦ୍ରୂପଂ ଚିଦ୍ଭାଗେ ସଦ୍ ଇଵ ସ୍ଥିତମ୍
ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହେଲା; ଏହି ଜାଲ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଅଂଶରେ ସତ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ ।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମୁହୂର୍ତେ ଽନ୍ତସ୍ ସଂଵତ୍ସରଶତକ୍ରମଃ । ଯଥା ସଙ୍କଲ୍ପନିର୍ମାଣେ ଜୀଵିତାନ୍ ମରଣଂ ପୁନଃ
ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶତାବ୍ଦୀ ଗଣା ଦିନ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି କଳ୍ପନାର ନିର୍ମାଣରେ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପୁନିପୁନି ଘଟେ—
ଯଥା ଗନ୍ଧର୍ଵନଗରେ କୁଡ୍ଯମଣ୍ଡପକୁଟ୍ଟନମ୍ । ଯଥା ନୌଯାନସଂରମ୍ଭେ ଵୃକ୍ଷପର୍ଵତଚୋପନମ୍
ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ନଗରରେ ଦିଵାର, ମଣ୍ଡପ ଓ କୋଠା ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ନୌକା ଯାତ୍ରାର ଉତ୍ସାହରେ ଗଛ ଓ ପାହାଡ଼ ଦେଖାଯାଏ—
ଯଥା ସ୍ଵଧାତୁସଙ୍କ୍ଷୋଭେ ପୁରପର୍ଵତନର୍ତନମ୍ । ଯଥା ସମଞ୍ଜସଂ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵଶିରଃପରିକର୍ତନମ୍
ଯେପରି ନିଜ ଶରୀରର ଧାତୁ ବିକୃତ ହେଲେ ସହର ଓ ପାହାଡ଼ ନାଚୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ସ୍ୱପ୍ନରେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ କାଟୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ—
ମିଥ୍ଯୈଵେଯମ୍ ଇହ ପ୍ରୌଢା ଭ୍ରାନ୍ତିର୍ ଆତତରୂପିଣୀ । ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ନ ଜାତୋ ଽସି ନ ମୃତୋ ଽସି କଦାଚନ
ଏହିପରି, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭ୍ରମ ଅନେକ ରୂପ ନେଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲ; ପ୍ରକୃତରେ ତୁମେ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହଁ, କେବେ ମରିନାହଁ।
ଶୁଦ୍ଧଵିଜ୍ଞାନରୂପସ୍ ତ୍ଵଂ ଶାନ୍ତମ୍ ଆତ୍ମନି ତିଷ୍ଠସି । ପଶ୍ଯସୀଵୈତଦ୍ ଅଖିଲଂ ନ ଚ ପଶ୍ଯସି କିଞ୍ଚନ
ତୁମେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପ, ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଶାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଛ; ତୁମେ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଖୁଥିବା ପରି ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି କିଛି ଦେଖୁନାହଁ।
ସର୍ଵାତ୍ମକତଯା ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରକଚସ୍ଯ୍ ଆତ୍ମନାତ୍ମନି । ମହାମଣିର୍ ଇଵୋଦାର ଆଲୋକ ଇଵ ଭାସୁରଃ
ନିଜର ଏହି ସ୍ୱଭାବରେ, ତୁମେ ସେ ଆତ୍ମାରେ ଆତ୍ମା ଭାବେ ସଦା ଚମକୁଛ; ବଡ଼ ମଣିର ପରି କିମ୍ବା ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଆଲୋକର ପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ଵସ୍ତୁତସ୍ ତୁ ନ ଭୂପୀଠମ୍ ଇଦମ୍ ନ ଚ ଭଵାନ୍ ଅଯମ୍ । ନ ଚେମେ ଗିରଯୋ ଗ୍ରାମା ନ ଚେହ ନ ଚ ଵୈ ଵଯମ୍
ଏହି ପୃଥିବୀ ଆସନ ଏକାଉଁ ନାହିଁ, ତୁମେ ଯେଉଁ ଭାବେ ଅଛ, ସେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ପାହାଡ଼ ଓ ଗ୍ରାମ ଏଠାରେ ନାହିଁ, ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଏଭଳି ଅଛୁ ନାହିଁ।
ଗିରିଗ୍ରାମକଵିପ୍ରସ୍ଯ ମଣ୍ଡପାକାଶକେ କିଲ । ତଲ୍ ଲୀଲାପତିରାଜ୍ଯାଢ୍ଯଂ ଜଗଦ୍ ଆଭାତି ଭାସୁରମ୍
ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମର ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ, ମଣ୍ଡପର ଖୋଲା ଆକାଶରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ରାଜାର ଖେଳ ଭଳି ଅତି ଚମତ୍କାର ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ତତ୍ର ଲୀଲାରାଜଧାନୀମଣ୍ଡପୋ ମଣ୍ଡିତାକୃତିଃ । ଭାତି ତସ୍ଯୋଦରେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ତଵେଦଂ ଵିତତଂ ଜଗତ୍
ସେଠାରେ ଖେଳ ରାଜଧାନୀର ମଣ୍ଡପ ଭଲଭାବରେ ସଜିଥିବା ଦେଖାଯାଏ; ତାହାର ଭିତର ଆକାଶରେ, ତୁମର ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରସାରିତ ଅଛି।
ଯସ୍ମିଞ୍ ଜଗତି ଗେହେ ଽନ୍ତର୍ ଯସ୍ମିନ୍ ଵଯମ୍ ଇହ ସ୍ଥିତାଃ । ଏଵଂ ତେଷାଂ ମଣ୍ଡପାନାଂ ଵ୍ଯୋମ ଵ୍ଯୋମୈଵ ନିର୍ମଲମ୍
ଯେଉଁ ଜଗତରେ, ଯେଉଁ ଘରରେ, ଯେଉଁ ଭିତରେ ଆମେ ଏଠାରେ ଅଛୁ—ସେମାନଙ୍କର ମଣ୍ଡପର ଭିତର ଆକାଶ, ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ଆକାଶ ଅଟୁଟ ଅଛି।
ତେଷୁ ମଣ୍ଡପଖେଷ୍ଵ୍ ଅସ୍ତି ନ ମହୀ ନ ଚ ପତ୍ତନମ୍ । ନ ଵନାନି ଵ ଶୈଲୌଘା ନ ମେଘସରିଦର୍ଣଵାଃ
ସେହି ମଣ୍ଡପଗୁଡିକରେ ନ ମାଟି ଅଛି, ନ ଗ୍ରାମ ଅଛି; ନ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ନ ପାହାଡ଼ ଗୁଡିକ ଅଛି; ନ ମେଘ, ନ ନଦୀ, ନ ସାଗର ଅଛି।
କେଵଲଂ ତତ୍ର ନିଶ୍ଶୂନ୍ଯେ ଵିହରନ୍ତି ଗୃହେ ଜନାଃ । ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଜଗନ୍ ନାପି ପାର୍ଥିଵାନ୍ ନ ଚ ଭୂଧରାନ୍
ସେଠାରେ କେବଳ ଲୋକେ ନିଶ୍ଶୂନ୍ୟ ଘରରେ ବସିବା କରନ୍ତି; ସେମାନେ ଜଗତକୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି, ନ ପୃଥିବୀର ଜୀବକୁ, ନ ପାହାଡ଼କୁ।
ଏଵଂ ଚେତ୍ ତତ୍ କଥଂ ଦେଵି ମମେହାନୁଚରା ଇମେ । ସମ୍ପନ୍ନା ଆତ୍ମନା ସନ୍ତି ତେ କିମ୍ ଆତ୍ମନି ନାଥଵା
ଏଭଳି ହେଲେ, ଦେବୀ, ମୋ ସହିତ ଏଠାରେ ଥିବା ମୋ ସେବକମାନେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛନ୍ତି କି, ନା କି ଆତ୍ମାପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି?
ଜଗତ୍ ସ୍ଵପ୍ନାର୍ଥଵଦ୍ ଭାତି ତତ୍ର ସ୍ଵପ୍ନେ ନଵାଦ୍ରଯଃ । କଥମ୍ ଆତ୍ମନି ସତ୍ଯାସ୍ ସ୍ଯୁର୍ ନାସତ୍ଯା ଵେତି ମେ ଵଦ
ସେଠାରେ ଜଗତ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ନୂତନ ପାହାଡ଼ ନାହିଁ। ଆତ୍ମାରେ ଯାହା ସତ୍ୟ, ସେ କିପରି ସତ୍ୟ ହେବ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ କିପରି ଅସତ୍ୟ ହେବ? ମୋତେ କହ।
ରାଜନ୍ ଵିଦିତଵେଦ୍ଯେଷୁ ଶୁଦ୍ଧବୋଧୈକରୂପିଷୁ । ନ କିଞ୍ଚିଦ୍ ଏତତ୍ ସଦ୍ରୂପଂ ଚିଦ୍ଵ୍ଯୋମାତ୍ମସୁ ଜାଗତମ୍
ରାଜା, ଯେଉଁମାନେ ଜଣାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସ୍ବଭାବ ସଫା ଜାଗୃତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଆକାଶ ସ୍ବରୂପ ସହିତ ମିଳିଥିବା ରୂପ ନାହିଁ।
ଶୁଦ୍ଧବୋଧାତ୍ମନୋ ଭାତି କୁତୋ ନାମ ଜଗଦ୍ଭ୍ରମଃ । ରଜ୍ଜ୍ଵାଂ ସର୍ପଭ୍ରମେ ଶାନ୍ତେ ପୁନସ୍ ସର୍ପଭ୍ରମଃ କୁତଃ
ଯେଉଁମାନଙ୍କର ଆତ୍ମା ସଫା ଜାଗୃତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂସାରର ଭ୍ରମ କିପରି ଆସିପାରିବ? ରସିରେ ସାପ ଭ୍ରମ ଶାନ୍ତ ହେଲାପରେ, ପୁନି ସାପ ଭ୍ରମ କିପରି ହେବ?
ଅସଦ୍ଭାତେ ପରିଜ୍ଞାତେ କୁତସ୍ ସତ୍ତା ଜଗଦ୍ଭ୍ରମେ । ପରିଜ୍ଞାତେ ମରୁଜଲେ ପୁନର୍ ଜଲମତିଃ କୁତଃ
ଅସତ୍ୟ କଥାକୁ ଜଣାଇଲାପରେ, ସଂସାର ଭ୍ରମର ସତ୍ତା କିପରି ରହିପାରିବ? ମୃଗତୃଷ୍ଣାର ଜଳ ଜଣାଇଲାପରେ, ପୁନି ମନେ ଜଳ ଭାବ କିପରି ଆସିପାରିବ?
ସ୍ଵପ୍ନକାଲେ ପରିଜ୍ଞାତେ ସ୍ଵେ ସ୍ଵପ୍ନମରଣେ କୁତଃ । ସ୍ଵସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନମୃତିଭୀର୍ ଅମୃତସ୍ଯୈଵ ଜାଯତେ
ନିଜ ସ୍ବପ୍ନକୁ ଜଣାଇଲାପରେ, ସ୍ବପ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ କିପରି ରହିପାରିବ? ନିଜ ସ୍ବପ୍ନରେ, ସ୍ବପ୍ନ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ କେବଳ ଅମୃତ ପାଇଁ ହୁଏ।
ବୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯ ଶରନ୍ନଭଶ୍ଶ୍ରୀସ୍ଵଚ୍ଛାଵଦାତସ୍ଯ ଘନାଶଯସ୍ଯ । ଅହଂ ଜଗଚ୍ ଚେତି କୁଶବ୍ଦକାର୍ଥଵର୍ଜଂ ଯଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅଙ୍ଗନଵାଚିକଂ ତତ୍
ଜଣେ ଜାଗୃତ, ଶୁଧ୍ଧ, ନିର୍ମଳ ମନ ଭିତରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ଏହି ଜଗତ' ଭଳି ଶବ୍ଦ ଛଡ଼ା ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଅଛି, ଏହି ଅନ୍ୟତାକୁ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ନିଜେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝାଇପାରନ୍ତି ।
ଇତ୍ଯ୍ ଉକ୍ତଵତ୍ଯ୍ ଅଥ ମୁନୌ ଦିଵସୋ ଜଗାମ ସାଯନ୍ତନାଯ ଵିଧଯେ ଽସ୍ତମ୍ ଇନୋ ଜଗାମ । ସ୍ନାତୁଂ ସଭା କୃତନମସ୍କରଣା ଜଗାମ ଶ୍ଯାମାକ୍ଷଯେ ରଵିକରୈଶ୍ ଚ ସହାଜଗାମ
ଏପରି ଭାବରେ ମୁନି କହିବା ପରେ ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସଂଧ୍ୟାକୁ ଯାଇଲା; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା, ସଭାରେ ଥିବା ଲୋକେ ନମସ୍କାର କରି ନାଇବା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶେଷ କିରଣ ସହିତ ।
ଯସ୍ ତ୍ଵ୍ ଅବୁଦ୍ଧମତିର୍ ମୂଢୋ ରୂଢୋ ନ ଵିତତେ ପଦେ । ଵଜ୍ରସାରମ୍ ଇଦଂ ତସ୍ଯ ଜଗଦ୍ ଅସ୍ତ୍ଯ୍ ଅସଦ୍ ଏଵ ସତ୍
ଯାହାର ମନ ଅଜାଗୃତ, ଭ୍ରମିତ ଓ ଅନ୍ଧାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି, ସେ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ ଏକ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଏକ ଦୃଢ଼ ପଥର ପରି ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ଯଥା ବାଲସ୍ଯ ଵେତାଲୋ ମୃତିପର୍ଯନ୍ତଦୁଃଖଦଃ । ଅସଦ୍ ଏଵ ସଦାକାରଂ ତଥା ମୂଢମତେର୍ ଜଗତ୍
ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଭୂତ ଦୁଃଖ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଭ୍ରମିତ ମନ ପାଇଁ ଏହି ଅସତ୍ୟ ଜଗତ ସତ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ତାପ ଏଵ ଯଥା ଵାରି ମୃଗାଣାଂ ଭ୍ରମକାରଣମ୍ । ଅସତ୍ଯମ୍ ଏଵ ସତ୍ଯାଭଂ ତଥା ମୂଢଧିଯାଂ ଜଗତ୍
ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ଅସଲରେ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୂଢ଼ ମନସ୍କ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରିକି ମୃଗମାନେ ମରୁଭୂମିରେ ମୃଗତୃଷ୍ଣାକୁ ପାଣି ଭାବି ତାପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନେ ମୃତିର୍ ଜନ୍ତୋର୍ ଅସତ୍ଯା ସତ୍ଯରୂପିଣୀ । ନାର୍ଥକ୍ରିଯାକରୀ ଭାତି ତଥେଦଂ ଦୁର୍ଵିଦାଂ ଜଗତ୍
ସ୍ୱପ୍ନରେ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହାର କୌଣସି ପ୍ରକୃତ ଫଳ ନାହିଁ; ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟ ଅଜ୍ଞ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କୌଣସି ନିଜର ଫଳ ଦେଉନାହିଁ।