ମନୋରମା କର୍ଷତି ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଂ କଦର୍ଯସାଧ୍ଯା କ୍ଷଣଭଙ୍ଗୁରା ଚ । ଵ୍ଯାଲାଵଲୀଗର୍ଭନିଵୃତ୍ତଦେହା ଶ୍ଵଭ୍ରୋତ୍ଥିତା ପୁଷ୍ପଲତେଵ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ
ମନକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିବା ଏହି ଭାଗ୍ୟ, କଞ୍ଜୁଷ ଲୋକମାନେ ମାତ୍ର ଲାଭ କରନ୍ତି, ଏହା କ୍ଷଣେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ସାପମାନେ ଥିବା ଗୁହାରୁ ଉଠିଥିବା ଫୁଲ ଲତା ପରି ଏହା ଦେଖାଯାଏ।
ଆଯୁଃ ପଲ୍ଲଵକୋଣାଗ୍ରଲମ୍ବାମ୍ବୁକଣଭଙ୍ଗୁରମ୍ । ଉନ୍ମତ୍ତମ୍ ଇଵ ସନ୍ତ୍ଯଜ୍ଯ ଯାତ୍ଯ୍ ଅକାଣ୍ଡେ ଶରୀରକମ୍
ପତ୍ରର କୋଣରେ ଝୁଲୁଥିବା ପାଣି ବିନ୍ଦୁ ପରି ଆୟୁଷ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନଜୁକ; ଏହା ଅଚାନକ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି, ପାଗଳ ମନିଷ୍ୟ ପରି ଚଲିଯାଏ।
ଵିଷଯାଶୀର୍ଵିଷାସଙ୍ଗପରିଜର୍ଜରଚେତସାମ୍ । ଅପ୍ରୌଢାତ୍ମଵିଵେକାନାମ୍ ଆଯୁର୍ ଆଯାସକାରଣମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଓ ଆସକ୍ତିର ବିଷରେ ମନକୁ ଅତିଶୟ କ୍ଳାନ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜକୁ ଠିକ୍ଭଳି ବୁଝିପାରନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ କେବଳ କଷ୍ଟର କାରଣ।
ଯେ ତୁ ଵିଜ୍ଞାତଵିଜ୍ଞେଯା ଵିଶ୍ରାନ୍ତା ଵିତତେ ପଦେ । ଭାଵାଭାଵସମାଶ୍ଵସ୍ତା ଆଯୁସ୍ ତେଷାଂ ସୁଖାଯତେ
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଅସୀମ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି, ଭଲ ଓ ଖରାପ ଦୁହିଁରେ ନିଜକୁ ସମଭାବରେ ରଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ଵଯଂ ପରିମିତାକାରପରିନିଷ୍ଠିତନିଶ୍ଚଯାଃ । ସଂସାରାଭ୍ରତଡିତ୍ପୁଞ୍ଜେ ମୁନେ ନାଯୁଷି ନିର୍ଵୃତାଃ
ମୁନି, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ସୀମିତ ଆକୃତି ଓ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ରଖିଛୁ, ସେମାନେ ଏହି ସଂସାର ମେଘର ଆଲୋକ ଝଲକ ଭିତରେ ଏହି ଜୀବନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି।
ଯୁଜ୍ଯତେ ଵେଷ୍ଟନଂ ଵାଯାଵ୍ ଆକାଶସ୍ଯାଵଖଣ୍ଡନମ୍ । ଗ୍ରଥନଂ ଚ ତରଙ୍ଗାଣାମ୍ ଆସ୍ଥା ନାଯୁଷି ଯୁଜ୍ଯତେ
ବାୟୁକୁ ବାନ୍ଧିବା, ଆକାଶକୁ ଭାଗ କରିବା, କିମ୍ବା ତରଙ୍ଗକୁ ଗଠନ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେବ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଜୀବନରେ ଭରସା ରଖିବା କେବେ ହେବ ନାହିଁ।
ପେଲଵଂ ଶରଦୀଵାଭ୍ରମ୍ ଅସ୍ନେହମ୍ ଇଵ ଦୀପକମ୍ । ତରଙ୍ଗକମ୍ ଇଵାଲୋଲଂ ଗତମ୍ ଏଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏହି ଜୀବନ ଶରତ୍କାଳୀନ ମେଘ ଭଳି ଅତି ଶୀଘ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଦୀପର ଶିଖା ଭଳି ଅନାସକ୍ତ ଓ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ଦେଖାଯାଏ।
ତରଙ୍ଗପ୍ରତିବିମ୍ବେନ୍ଦୁଂ ତଡିତ୍ପୁଞ୍ଜଂ ନଭୋଽମ୍ବୁଦେ । ଗ୍ରହୀତୁମ୍ ଆସ୍ଥାଂ ବଧ୍ନାମି ନ ତ୍ଵ୍ ଆଯୁଷି ଗତସ୍ଥିତୌ
ମୁଁ ତରଙ୍ଗରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ କିମ୍ବା ମେଘରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଝୁଡ଼ିକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବି, କିନ୍ତୁ ଯାଉଥିବା ଜୀବନକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ମୋର ଆଶା ନାହିଁ।
ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମନାଶ୍ ଶୂନ୍ଯମ୍ ଆଯୁର୍ ଆତତମ୍ ଈହତେ । ଦୁଃଖାଯୈଵ ଵିମୂଢୋ ଽନ୍ତର୍ ଗର୍ଭମ୍ ଅଶ୍ଵତରୀ ଯଥା
ଅବିରତ ଚିତ୍ତ ନେଇ ଲୋକେ ଶୂନ୍ୟ ଆୟୁଷ୍ୟ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ତରେ କେବଳ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଯେପରି ଅଶ୍ୱତରୀର ଗର୍ଭରେ ଝିଅ ଘୋଡ଼ା।
ସଂସାରସଂସୃତାଵ୍ ଅମ୍ଭଃ ଫେନୋ ଽସ୍ମିନ୍ ସର୍ଗସାଗରେ । କାଯଵଲ୍ଲ୍ଯାଂ ରସୋ ରାଜଞ୍ ଜୀଵିତଂ ମେ ନ ରୋଚତେ
ଏହି ସୃଷ୍ଟି ସାଗରରେ ସଂସାର ଜଳର ଫେନ ଭଳି ଉଠେ ଓ ପଡ଼େ; ରାଜା, ଏହି ଦେହର ଲତାରେ ଜୀବନର ରସ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉନାହିଁ।
ପ୍ରାପ୍ଯଂ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯେନ ଭୂଯୋ ଯେନ ନ ଶୋଚ୍ଯତେ । ପରାଯା ନିର୍ଵୃତେସ୍ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ ତଜ୍ ଜୀଵିତମ୍ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସମ୍ଭବ ଏବଂ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ ପୁନି କେବେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ସେଇ ଉଚ୍ଚତମ ସନ୍ତୋଷର ଅବସ୍ଥା; ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ ଜୀବନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତରଵୋ ଽପି ହି ଜୀଵନ୍ତି ଜୀଵନ୍ତି ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । ସ ଜୀଵତି ମନୋ ଯସ୍ଯ ମନନେନ ନ ଜୀଵତି
ଗଛମାନେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେଠି ସେଇଁଠି ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚେ, ଯାହାର ମନ କେବଳ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବଞ୍ଚୁନାହିଁ।
ଜାତାସ୍ ତ ଏଵ ଜଗତି ଜନ୍ତଵସ୍ ସାଧୁଜୀଵିତାଃ । ଯେ ପୁନର୍ ନେହ ଜାଯନ୍ତେ ଶେଷା ଜାନୀତ ଗର୍ଦଭାଃ
ଏହି ସଂସାରରେ ସେମାନେ ମାତ୍ର ସତ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ନିତିମୟ ଜୀବନ ଜୀବନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଗଧା ବୋଲି ଜାଣ।
ଭାରୋ ଽଵିଵେକିନଶ୍ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଭାରୋ ଜ୍ଞାନଂ ଚ ରାଗିଣଃ । ଅଶାନ୍ତଂ ଚ ମନୋ ଭାରୋ ଭାରୋ ଽନାତ୍ମଵିଦୋ ଵପୁଃ
ଯେଉଁମାନେ ବିବେକ ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପାଇଁ ଶାସ୍ତ୍ର ଭାର; ଯେଉଁମାନେ ରାଗୀ, ସେମାନେ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଭାର; ଅଶାନ୍ତ ମନ ଭାର, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ନ ଜାଣିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଦେହ ଭାର।
ରୂପମ୍ ଆଯୁର୍ ମନୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ ଅହଙ୍କାରସ୍ ତଥେହିତମ୍ । ଭାରୋ ଭାରଧରସ୍ଯେଵ ସର୍ଵଂ ଦୁଃଖାଯ ଦୁର୍ଧିଯଃ
ଦେହର ରୂପ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ — ଏସବୁ ମୂର୍ଖମାନେ ପାଇଁ ଭାର, ଯେପରି ଭାରବାହକ ପାଇଁ ଭାର ହୁଏ, ଏସବୁ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଅଵିଶ୍ରାନ୍ତମନଃପୂର୍ଣମ୍ ଆପଦାଂ ପରମାସ୍ପଦମ୍ । ନୀଡୋ ରୋଗଵିହଙ୍ଗାନାମ୍ ଆଯୁର୍ ଆଯାସନଂ ଦୃଢମ୍
ଯାହାର ମନ କେବେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇନାହିଁ, ସେଠି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ; ଆୟୁଷ୍ୟ ହେଉଛି ରୋଗମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ଆସନ, ରୋଗପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁହା।
ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଖେଦମ୍ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶନୈର୍ ଅଲମ୍ ଅନାରତମ୍ । ଆଶ୍ଵ୍ ଏଵ ଜନ୍ମନଶ୍ ଶ୍ଵଭ୍ରଂ କାଲେନ ଵିନିଖନ୍ଯତେ
ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି, ଧୀରେ ଧୀରେ ଓ ଅବିରତ ଭାବେ, ଜନ୍ମର ଗହ୍ୱର ଗୋଡ଼ିଯାଏ; ଯେପରି ଘୋଡ଼ାର ଶବ ମାଟି ତଳେ ପୁତିଯାଏ, ସେପରି ସମୟ ଜନ୍ମର ଗହ୍ୱର ତିଆରି କରେ।
ଶରୀରବିଲଵିଶ୍ରାନ୍ତୈର୍ ଵିଷଦାହପ୍ରଦାଯିଭିଃ । ରୋଗୈର୍ ନିପୀଯତେ ରୌଦ୍ରୈର୍ ଵ୍ଯାଲୈର୍ ଇଵ ଵନାନିଲଃ
ଶରୀର ଭିତର ଗୁପ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ବସିଥିବା ଭୟଙ୍କର ରୋଗ, ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ୱଳନା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶରୀରକୁ ଶୋଷି ନେଇଥାନ୍ତି; ଯେପରି ବନର ବାତାସକୁ ବିଷାକ୍ତ ସାପ ଖାଇଯାଏ।
ପ୍ରସୁଵାନୈର୍ ଅଵଚ୍ଛେଦଂ ତୁଚ୍ଛୈର୍ ଅନ୍ତରଵାସିଭିଃ । ଦୁଃଖୈର୍ ଆକୃଷ୍ଯତେ କ୍ରୂରୈର୍ ଘୁଣୈର୍ ଇଵ ଜରଦ୍ଦ୍ରୁମଃ
ମନ ଭିତରେ ଥିବା, ଅତି ସାଧାରଣ କିନ୍ତୁ କ୍ରୁର ଦୁଃଖମାନେ, ଶରୀରକୁ ଟାଣି ନେଇଥାନ୍ତି; ଯେପରି ପୁରୁଣା ଗଛକୁ ଗୁହିମାନେ ଖାଇଯାନ୍ତି।
ନୂନଂ ନିଗିରଣାଯାଶୁ ଘନଗର୍ଵମ୍ ଅନାରତମ୍ । ଆଖୁର୍ ମାର୍ଜାରକେଣେଵ ମରଣେନାଵଲୋକ୍ଯତେ
ନିଶ୍ଚୟ, ମୃତ୍ୟୁ ଏହି ମୂଷକକୁ ଯେଉଁଥିରେ ଦିନରାତି ଗର୍ବ ରହିଛି, ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖୁଛି; ଯେପରି ବିଲେଇ ତାର ଶିକାରକୁ ଖାଇବାକୁ ତୟାରି ରହେ।
ଗର୍ଵାଦିଗୁଣଗର୍ଭିଣ୍ଯା ଶୂନ୍ଯଯାଶକ୍ତିଵଶ୍ଯଯା । ଅନ୍ନଂ ମହାଶନେନେଵ ଜରସା ପରିଜୀର୍ଯତେ
ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କିନ୍ତୁ ଖାଲି ଓ ଅଶକ୍ତ ଏହି ଶରୀର, ଯେପରି ଭୋକରେ ଖାଦ୍ୟ ଖରାପ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଦୀରେ ଦୀରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଦିନୈଃ କତିପଯୈର୍ ଏଵ ପରିଜ୍ଞାଯ ଗତାଦରମ୍ । ଦୁର୍ଜନସ୍ ସଜ୍ଜନେନେଵ ଯୌଵନେନାଵମୁଚ୍ଯତେ
କେବଳ କିଛି ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ଯୁବତ୍ୱର ଆକର୍ଷଣ ବୁଝି ଯିବା ପରେ, ଯୁବତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟକୁ ସଜ୍ଜନ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି।
ଵିନାଶସୁହୃଦା ନିତ୍ଯଂ ଜରାମରଣବନ୍ଧୁନା । ରୂପଂ ଶିଡ୍ଗଵରେଣେଵ କୃତାନ୍ତେନାଭିଲଷ୍ଯତେ
ବିନାଶର ସହଚର ଓ ଜରା ମୃତ୍ୟୁର ନିତ୍ୟ ସାଙ୍ଗ ଥିବା ଏହି ଦେହକୁ, ଯେପରି ଏକ ଚତୁର ପକ୍ଷୀ ଶିକାରୀ ପକ୍ଷୀକୁ ଚାହେଁ, ସେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସଦା ଆକାଂକ୍ଷା କରେ।
ସ୍ଥିରତଯା ସୁଖହାରିତଯା ତଯା ସତତମ୍ ଉଜ୍ଝିତମ୍ ଉତ୍ତମ ଫଲ୍ଗୁ ଚ । ଜଗତି ନାସ୍ତି ତଥା ଗୁଣଵର୍ଜିତଂ ମରଣମାର୍ଜିତମ୍ ଆଯୁର୍ ଇଦଂ ଯଥା
ଏହି ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ସୁଖ ହରାଯାଇଥିବା, ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସଦା ପରିତ୍ୟାଗ ହୁଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ଏତେ ଗୁଣହୀନ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧିନ ହୋଇଥାଏ, ଯେପରି ଏହି ଆୟୁ।
ମୁଧୈଵାଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ମୋହାନ୍ ମୁଧୈଵ ପରିଵର୍ଧତେ । ମିଥ୍ଯାମଯେନ ଭୀତୋ ଽସ୍ମି ଦୁରହଙ୍କାରଶତ୍ରୁଣା
ମୂଢତାରୁ ମୋହ ବେଫଳ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ମୁଁ ଏହି ଭ୍ରମ ଓ ମିଥ୍ୟା ଅହଂକାରକୁ ଭୟ କରେଁ, ଯାହା ଦୁର୍ଜୟ ଶତ୍ରୁ।
ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଏଵ ଦୋଷକୋଶଃ କଦର୍ଥନାମ୍ । ଦଦାତି ଦୀନଦୀନାନାଂ ସଂସାରୋ ଵିଵିଧାକୃତିଃ
ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଦୋଷର ଭଣ୍ଡାର ଦୁଃଖୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି। ଏହି ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଆପଦ୍ ଅହଙ୍କାରାଦ୍ ଦୁରାଧଯଃ । ଅହଙ୍କାରଵଶାଦ୍ ଈହାପ୍ଯ୍ ଅହଙ୍କାରୋ ମହାମଯଃ
ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଆସେ, ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ହୁଏ। ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଚେଷ୍ଟା ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ଏହି ଅହଂକାର ମହା ଭ୍ରମ।
ତମ୍ ଅହଙ୍କାରମ୍ ଆଶ୍ରିତ୍ଯ ପରମଂ ଚିରଵୈରିଣମ୍ । ନ ଭୁଞ୍ଜେ ନ ପିବାମ୍ଯ୍ ଅମ୍ଭଃ କିମ୍ ଉ ଭୋଗାନ୍ ଭଜେ ମୁନେ
ମୁଁ ଏହି ଅହଂକାର, ଯାହା ପ୍ରାଚୀନ ଓ ପରମ ଶତ୍ରୁ, ଉପରେ ଭରସା କରି, ଖାଏ ନାହିଁ, ପାଣି ପିଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବି କିପରି, ମୁନି?
ସଂସାରରଜ୍ଜୁର୍ ଆଦୀର୍ଘା ମମ ଚେତସି ମୋହିନୀ । ତତାହଙ୍କାରଦୋଷେଣ କିରାତେନେଵ ଵାଗୁରା
ଏହି ଦୀର୍ଘ ସଂସାରର ରସ୍ସି ମୋ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ଏହା ଆତ୍ମତ୍ୱର ଦୋଷରେ ଏମିତି ଗଠିତ ହୋଇଛି, ଯେପରି ଏକ ଶିକାରୀ ଫାନ୍ଦ ଲଗାଏ।
ଯାନି ଦୁଃଖାନି ଦୀର୍ଘାଣି ଵିଷମାଣି ମହାନ୍ତି ଚ । ଅହଙ୍କାରାତ୍ ପ୍ରସୂତାନି ତାନ୍ଯ୍ ଅଗାତ୍ ଖଦିରା ଇଵ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଦୀର୍ଘ, କଠିନ ଓ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେସବୁ ଆତ୍ମତ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି; ଏହାମାନେ ଖଦିର ଗଛର ପତ୍ର ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି।